ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

न्ति॥१२॥"
Wait, "पशुमुपजीवन्ति" - yes:
प (pa)
शु (śu)
म (ma)
ु (u) -> wait, 'मु' or 'म्'?
"पशुमुपजीवन्ति" - wait, in line 29:
"तस्मात्प्रत्यञ्चं तिर्यञ्चं पराञ्चं प्रजाः पशुमुपजीवन्ति॥१२॥"
Wait, is it "पशुमुपजीवन्ति" or "पशूनुपजीवन्ति"?
Look at the print:
प (pa)
शु (śu)
म (ma)
ु (u) - wait, is that 'मु' or 'म'?
Look at the letter:
It's 'म' with an u-matra: 'मु'? No, look at the letter between 'शु' and 'प':
Wait, is it 'म'?
Let's look:
प
शु
म (it has a loop on left, vertical line, top bar)
Is there an u-matra? Yes, curved down: 'मु'!
Then: 'प' (pa)
'जी' (jī)
'व' (va)
'न्ति' (nti)
Wait, "पशुमुपजीवन्ति"?
Wait, in Vedic text: "तस्मात्प्रत्यञ्चं तिर्यञ्चं पराञ्चं प्रजाः पशूनुपजीवन्ति" is the standard mantra

प्रथमे त्रिरात्रे प्रयुञ्जते ; तत्र अष्टावेकादश द्वादशेति आनुष्टुभाक्षरसं-
ख्यया भूयस्त्वेनोपलम्भात् । द्वितीये तु त्रिरात्रे तिरश्चीं तिरोऽञ्चतीं अन्त-
र्द्धानं प्राप्नुवन्तीं आसते तत्र हि त्रीण्येकाक्षराणि विभज्य प्रत्यहं एकै-
कमक्षरमानुष्टुभं संयोजितम् । अतोऽक्षरस्याऽल्पीयस्त्वात् तस्यास्ति-
र्यक्त्वम् । अथ तृतीये त्रिरात्रे पराञ्चीं परावृत्तां परोक्षमेवाऽनुष्टुभमासते;
तत्र हि अनुष्टुभः सकाशादुत्पत्तेः। छन्दोभिर्गायत्र्यादिभिः स्तोमसंख्या-
साम्यमनुष्टुभो व्याप्तिहेतुरिति वर्णितं आत्माभिमुखं तिर्यञ्चं तिरश्चीनं
अन्यथावृत्तमुखं पराञ्चं परावृत्तं पारोक्ष्यस्थितञ्चोपजीवन्ति ॥ १२ ॥
अथ छन्दसां व्यूहनप्रकारं विधित्सुराह—
छन्दांसि वा अन्योन्यस्य लोकमभ्यध्यायन् गायत्री
त्रिष्टुभस्त्रिष्टुब्जगत्या जगती गायत्र्यास्तानि व्यौहन्-
यथा लोकं ततो वै तानि यं यं काममकामयन्त तम-
सन्वन् ॥ १३ ॥
छन्दांसि वै गायत्रीत्रिष्टुब्जगत्यात्मकानि छन्दांसि अन्योन्यस्य
लोकं स्थानं अभ्यध्यायन् एतेषां हि क्रमेण प्रातःसवनादीनि सवनानि
स्थानतया क्लृप्तानि गायत्रं प्रातःसवनं ॥ १३ ॥
यत्कामो व्यूढच्छन्दसा द्वादशाहेन यजते सोऽस्मै
कामः समृध्यते ॥ १४ ॥
द्वादशाहेन यजते स कामः काम्यमानोऽर्थः अस्मै यजमानाय समृ-
ध्यते । एतदुक्तं भवति-द्वादशाहस्तावत् द्विविधः-सत्रात्मकोऽहीनात्म-
कश्च। पुनरपि प्रत्येकं द्वेधा भवति-समूढो व्यूढश्चेति। यत्रोक्तं व्यूहनं न
क्रियते स समूढः, अपरस्तु व्यूढः । स कामप्राप्तिहेतुरिति अस्मिन्
ब्राह्मणे प्राधान्येन प्रतिपाद्यत्वात् श्रूयते ॥ १४ ॥
अथैतं द्वादशाहं देवानां स्थानत्वेन स्तौति—
ओको वै देवानां द्वादशाहो यथा वै मनुष्या इमं
लोकमाविष्टा एवं देवता द्वादशाहमाविष्टा देवता ह वा
एतेन यजते य एवं विद्वान् द्वादशाहेन यजते ॥ १५॥
योऽयं द्वादशाहः स देवानामोकः स्थानं वै । तदेवोपपाद्यते-यथा खलु
मनुष्या इमं लोकमाविष्टाः एवं देवता द्वादशाहमाविष्टाः । तथा सति

३७६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

य एवं विद्वान् जानन् द्वादशाहेन यजते स देवतायुक्तैनैव एतेन द्वादशा-
हेन यजते ॥ १५ ॥
अथैतं गृहत्वेन प्रशंसति—
गृहा वै देवानां द्वादशाहो नाऽगृहताया भयम् ॥१६॥
देवानां द्वादशाहो गृहस्थानीय एव, सर्वदा तत्रैव वासात् । अत एवं
जानता द्वादशाहेन यष्ट्रा अगृहताया अगृहत्वात् गृहराहित्यात् न भयं
न भेतव्यं भीतिस्तस्य न जायते, सर्वत्र गृहलाभादित्यर्थः । (१)भय्य-
प्रवर्ये च छन्दसी"ति बिभेतेर्हेतुभये यत् प्रत्ययो निपात्यते ॥ १६ ॥
एवं द्वादशाहं बहुधा प्रशस्य अथ तस्याऽग्निष्टोमसाध्यतां जानतः
फलमाह—
यो वै द्वादशाहमग्निष्टोमेन कल्पमानं वेद कल्पतेऽ-
स्मै प्रातःसवनेनैव प्रथमस्त्रिरात्रः कल्पते माध्यन्दिनेन
द्वितीयस्तृतीयसवनेन तृतीयोऽग्निष्टोमसाम्रैव दशम-
महः कल्पते ॥ १७ ॥
यः खल्वेवं द्वादशाहमग्निष्टोमेन अग्निष्टोमसंस्थेन ज्योतिष्टोमेन क-
ल्पमानं निष्पाद्यमानं वेद जानाति अस्मै जानते यजमानाय अग्निष्टो-
मस्य यत्प्रातःसवनं तेनैवं द्वादशाहिकस्य दशरात्रस्य प्रथमस्त्रिरात्रः
कल्पते क्लृप्तो भवति । अग्निष्टोमकेन माध्यन्दिनसवनेनैव दश-
रात्रस्य द्वितीयस्त्रिरात्रः कल्पते । तृतीयसवनेन तृतीयस्त्रिरात्रस्तस्मिन्
तृतीयसवने यदन्तिममग्निष्टोमसाम तेनाऽग्निष्टोमसाम्रैव दशममहर-
विवाक्याख्यं कल्पते क्लृप्तो भवति ॥ १७ ॥
इममुक्तमर्थं वेदितुरपि फलमाह—
कल्पतेऽस्मै य एवं वेद ॥ १८ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १८ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे माधवीये वेदार्थप्रकाशे
दशमाध्यायस्य पञ्चमः खण्डः ॥

१. पा. सू. ६. १. ८३.

अथ षष्ठः खण्डः ॥
द्वादशाहस्य दशरात्रस्य पञ्चभिरध्यायैः स्तोत्रीयाः सामानि च
विधास्यन् तत्र पृष्ठषडहे या स्तोत्रीयाः सामानि च तेषामसाङ्कर्याय
प्रत्यहं विभिन्नानि रूपाणीतः परं षड्भिः खण्डैः प्रदर्श्यन्ते । तत्राऽऽदित-
स्त्रिभिः स्तोत्रीयाणां रूपाणि, ततस्त्रिभिः साम्नां रूपाणीति विवेकः ।
एवं प्रदर्शितरूपैरुपैताः स्तोत्रीयाः तद्युक्तानि सामानि चोत्तरत्र विधे-
यानि । तथोत्तरत्र गायत्र्यः सत्यस्त्रिष्टुभो रूपेण त्रिष्टुभः सत्यो जग-
त्या रूपेणेत्यादिना छन्दसामपि प्रत्येकमसाधारणरूपवत्त्वं सिद्धवदा-
म्नायते । अतो ऽनेन खण्डेन सहस्तोमछन्दःसाम्नां साधारणानि रूपा-
णि षडक्षरसम्बन्धीन्यभिधीयन्ते । तत्र प्रथमस्याऽहस्तदीयस्तोमादेश्च
रूपाणि दर्शयति—
एति प्रेत्याशुमद्वीतिमद्रुक्मत्तेजस्वद्युज्जानं प्रथम-
स्याऽह्नो रूपं त्रिवृतः स्तोमस्य गायत्रस्य छन्दसो रथन्त-
रस्य साम्नः ॥ १ ॥
आ इति प्र इति एवमेतदुपसर्गद्वयं प्रथमस्य त्रिवृत्स्तोमकस्य प्राय-
णीयस्याऽह्नो रूपमहरन्तराद्व्यावर्त्तकम् । अत एव (१) “अग्न आयाहि वी-
तये” (२) ‘आ नो मित्रावरुणा’ (३) ‘प्र सोमासो विपश्चितः’ (४) ‘प्र सो-
मासो मदच्युत’ इत्यादिकमुक्तरूपद्वयोपेतं तस्मिन्नहनि प्रयुज्यमानस्य
त्रिवृत्स्तोमस्य गायत्रस्य छन्दसो रथन्तरस्य साम्नश्चैतदेव रूपम् ।
अतः एतेषामप्यसाधारणरूपत्वसिद्धिः । एवमाशुमदित्यादावपि यो-
ज्यम् । अशू व्याप्तवित्यस्माद्धातोर्निष्पन्न आशुशब्दः । स चाऽस्मि-
न्नहनि (५) ‘अश्वन्न त्वा वाजिन’ (६) ‘अश्वायन्तो मघवन्निन्द्र वाजिन’
इत्यादिषु दृश्यते । तदभिप्रायेणेदमाशुमदिति आशुमत् आशुधातुनि-
ष्पन्नशब्दयुक्तम् ।
यद्वा आशुरश्वः अर्थपरोऽयमाशुशब्दः । आशुशब्दार्थयुक्त-
मित्यर्थः । वीतिमत् वीगत्यादिषु’ एतद्धातुनिष्पन्नेन शब्देन युक्त-
म् । तथा हि-वीतियुक्तं दृश्यते-‘अग्न आयाहि वीतये, ‘प्रसोम देव
१. सा. सं. उ. १. १. ४. १. २. सा. सं. १. १. ५. १.
३. सा. सं. उ. १. २. १९. १. ४. सा. सं. उ. १. २. २१. १.
५. सा. सं. उ. १. १. १०. १. ६. सा. सं. उ. १. १. ११. २.

वीतये' इति । तथा रुक्मत्, रुचिधातुयुक्तम् , तेजस्वत् तेजःप्रतिपाद-
कशब्दोपेतम् । युञ्जानं युजिधातुयुक्तं एतान्यपि रूपाणि प्रथमेऽहनि
विनियुज्यमानासु स्तोत्रीयास्वन्यत्र विद्यमानायां गायत्र्यां द्रष्टव्यानि,
अहरादिषु साधारणत्वात् रूपाणाम् । अत एवाऽन्यत्र गायत्र्यां ‘दविद्यु-
तत्या रुचे’ति रुचिधातुयोगो दृश्यते । अस्मिंश्चाऽहनि(१) ‘अयं सूर्य्य इ-
वोपदृगि'ति तेजःप्रतिपादकसूर्य्यशब्दश्रवणात् तदभिप्रायेण तेजस्वदि-
ति रूपम् (२)‘ब्रह्माणस्त्वा युजा वयं’ (३)‘‘आ त्वा ब्रह्म युजा हरी’’ इति
युजिधातुयोगाश्च दृष्टः । एतदभिप्रायेण तेजस्वदिति रूपं ‘ब्रह्माणस्त्वा-
युजा वय’मित्युपन्यस्तम् । यद्वा युञ्जानं योजनमेव कुर्व्वन्ति सम्बन्धो
नियोगः लोटो लिटश्च मध्यमपुरुषप्रयोगः । एतावत् प्रथमस्याऽहो

अथ तृतीयस्याऽह्नः सप्तदशस्तोमादेश्च रूपाणि दर्शयति—
उद्वत्त्रिवद्दिग्वद्गोमदृषभवत् तृतीयस्याऽह्नो रूपं सप्त-
दशस्य स्तोमस्य जागतस्य छन्दसो वैरूपस्य साम्नः ॥३॥
उद्वत् उच्छब्दयुक्तं त्रिवृत् त्रित्वसंख्यायोगश्च तृतीयस्य पार्ष्टिकस्या-
ऽह्नो रूपं तदीयस्य सप्तदशस्तोमादेश्च तदेव रूपम्। अत एव तस्मिन्न-
हनि(१) ‘तिस्रो वाच उदीरते’ इति रूपद्वयं दृश्यते। तथा दिक्शब्दव-
त्वञ्चाऽपरं रूपम्। तस्मादेव दिशं विशं हसीति दिक्शब्दयोगो दृश्यते।
गोमत् गोशब्दवत्त्वाऽन्यद्रूपम्(२) ‘गावो मिमन्ति धेनव’ इति हि तत्र
त्यो मन्त्रवर्णः। ऋषभवत् अर्थपरोऽयं निर्देशः ऋषभशब्दार्थवत्त्वमपरं रू-
पम्। “(३)इन्द्र स्ववर्धो ववंसग” इति तत्र दृश्यते। यद्वा शोभनशब्दो
ववंसगः वव

३८० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
मदृषभवद्वज्ज्रद्यभिमतत्पञ्चमस्याऽह्नो रूपं त्रिणवस्य स्तोमस्य
पाङ्क्तस्य छन्दसः शक्करीणाँ साम्नः ॥ ५ ॥
चित्रवत् चित्रशब्दयुक्तं शिशुवत् शिशुशब्दयुक्तं एतदादिकं पञ्च-
मस्याऽह्नो रूपं त्रिणवस्तोमादेश्चैतदेव रूपं शकर्य्य इति एकस्यैव “विदा-
मघवन्नि”त्यस्यां गीयमानस्य साम्नः संज्ञा। स्त्रीत्वं बहुत्वापेक्षया शकर्य्या-
श्रयस्य साम्न इत्यर्थः। तथा पङ्क्तिच्छन्दोऽप्यस्याऽह्नो रूपम् अत एव (१)“इन्द्रो
मदाय वावृधे” इत्यादिका पङ्क्तिर्दृश्यते। सप्तपदा शक्वरी। सा च विदा-
मघवन्नित्यादिका पञ्चमेऽहनि विधित्सिता। तथा यूनाक्षरा द्वाभ्यामक्ष-
राभ्यां न्यूनाऽप्यन्या ऋगस्याऽह्नो रूपम्। गोमत् गोशब्दयुक्तं ऋषभवत्
ऋषभशब्दयुक्तम्। (२) अनूपे गोमान् गोभिरक्षा “इत्यादिकमपि पञ्चमस्य-
ऽह्नो रूपं तथा वज्रवत् वज्रयुक्तं अभिमत अभिशब्दयुक्तं (३) वज्रं हिन्व-
न्ति सायकं (४)“अभि व्रतानि पवते पुनान” इति हि तत्तत्रत्यौ मन्त्रवर्णौ।
एतावत्सर्वं पञ्चमस्याऽहस्त्रिणवस्तोमादेश्च रूपम् ॥ ५ ॥
अथ षष्ठस्याऽह्नस्त्रयस्त्रिंशस्तोमादेश्चाऽसाधारणानि रूपाण्याह —
परिवत्प्रतिवत्सप्तपदा द्विपदा विनाराशँसा गो-
मदृषभवत् षष्ठस्याऽह्नो रूपं त्रयस्त्रिँशस्य स्तोमस्य स-
र्वेषां छन्दसां रूपं रेवतीनां साम्नः ॥ ६ ॥
परिवत् परिशब्दयुक्तं प्रतिवत् प्रतीत्यनेन युक्तञ्च षष्ठस्याऽह्नो ऽह-
रन्तराद्व्यावर्त्तकं रूपं अत एवैतदुभयं तस्मिन्नहनि दृश्यते (५) “भिन्धि वि-
ड्ढा अप द्विषः परिवाधैः” इति (६) “प्रति वां सूर उदित” इति प्रति-
शब्दस्य त्रयस्त्रिंशस्तोमस्य तस्मिन्नहनि प्रयुज्यमानस्य तथा सर्वेषां
गायत्र्यादीनां छन्दसां तथा रेवतीनां (७) “रेवतीर्नः सधमाद” इति अ-
स्यामृत्पन्नं साम रेवत्यः । “आपो वो रेवत्य” इति श्रुतेः अप्त्वेन संस्तु-
तत्वात् अप्शब्दवदस्यापि स्त्रीत्वं बहुत्वञ्च, रेवत्याख्यस्य साम्नोऽप्येत-
देव रूपम्। एवमुत्तरेष्वपि योजना। सप्तपदा सप्तभिः पदैरुपैता। “सप्त
पदया यजती”ति ब्राह्मणे विशेषदर्शनात्। होत्रा साम्ना योज्येत्यवगच्छ-
ति (८) “वृषन्निन्द्र वृषपाणास इन्दवः” सुष्टुमायातमद्रिभिः अयं जायत
१. सा. सं. ३. २. १४. १. २. सा. सं. ३. २. १२. २.
३. सा. सं. ३. २. १५. २. ४. सा सं उ. ३, २. २०. ३.
५. सा. सं. उ. ४. १. ९. १. ६. सा. सं. उ. ४. १. ८. १.
७. सा. सं. उ. ४. १. १४. १.
८, ऋ. सं. २. २. ४. १. इयं पादसप्तकविशिष्टा ऋग्वेदे पठिता।

दशमाध्याये सप्तमः खण्डः । ३८१

धनुषोधारीत्यादिकाः सप्तपदाश्चाऽत्र विनियुज्यन्ते । द्विपदा पादद्वया-
त्मिका(१)अग्ने त्वं नो अन्तमः, (२)इमा नु कं भुवना सीषधेमे” त्यादिका
विनाराशंसाः, नराः शस्यन्ते अनयेति नाराशंसा स्तुतिः तद्रहिता
ऋक् अस्याह्नो रूपम्, तथा गोमत् गोशब्दयुक्तं ऋषभवत् ऋषभशब्द
युक्तञ्च(३)'गोभिरञ्जानो अर्षसि' (४)सुदुघामिव गोदुहे” इत्यादिकम्॥६॥
अथोक्तानां षडहसम्बन्धिनां रूपाणां नानात्वं स्तौति—
यस्मादेषा समाना सती षडहविभक्तिर्नानारूपा त-
स्माद्विरूपः संवत्सरः ॥ ७ ॥
यस्मादेषोक्ता षडहविभक्तिः षडहस्य विभक्तिर्विभागः समाना
सती षडहविभक्तित्वेन सदृशी भवत्यपि नानारूपा उक्तप्रकारेण पर-
स्परं विभिन्नरूपा तस्मात् संवत्सरो विरूपो विभिन्नरूपः उक्तप्रकारेण
विलक्षणान्यहानि षडृतुस्थानीयानि । अतो वसन्तादीनां परस्परं वि-
भिन्नधर्म्मत्वात् उक्तं संवत्सरस्य विरूपत्वम् ॥ ७ ॥
एतद्वेदनं प्रशंसति—
विरूपमेनमनुप्रजायते य एवं वेद ॥ ८ ॥
एनं वेदितारमनु पश्चात् विरूपं विविधरूपमपत्यादि प्रजायते
उत्पद्यते य एवमुक्तां विलक्षणां षडहविभक्तिं वेद जानीयात् ॥ ८ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे माधवीये वेदार्थप्रकाशे
दशमाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ॥
अथ सप्तमः खण्डः ॥
अथाऽस्मिन्नेव पृष्ठ्ये षडहे अग्निविभक्तिवैचित्र्यं प्रदर्य स्तौति—
अग्न इति प्रथमस्याऽह्नो रूपमग्निविभक्तेरग्निमिति
द्वितीयस्याऽग्निनेति तृतीयस्याऽग्निरिति चतुर्थस्य ॥ १ ॥
अग्निविभक्तेः अग्निशब्दस्य या विभक्तयस्तासां मध्ये अग्न इति सम्बु-
ध्यन्तं प्रथमस्याऽह्नो रूपम् । (५)'अग्न आयाहि वीतये' इति हि तस्मिन्नह-
नि दृश्यते । अग्निमिति द्वितीया विभक्तिः द्वितीयस्याऽह्नो रूपम्(६)“अग्निं
दूतं वृणीमह” इति तत्र मन्त्रवर्णः । अग्निनेति तृतीया तृतीयस्याह्नो रूपम्

१. सां. सं. उ. ४. १. २२. १. २. सा. सं. उ. ४. १. २३. १.
३. सा. सं. उ. ४. १, २. २. ४. सा सं. उ. ४. १. १५. १.
५. सा. सं. उ. १. २. १६. २. ६. सा. सं. उ. २. १. ६. १.

३८२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

अत एव तत्राऽपि (१)“अग्निनाऽग्निः समिध्यत” इति दृश्यते । अग्निरिति
प्रथमैव चतुर्थस्याऽह्नो रूपम् । (२)“जनस्य गोपा अजनिष्ट जागृविरग्निः
सुदक्षः” इति तत्र दर्शनात् ॥ १ ॥
अथ पञ्चमस्याऽह्नोऽसाधारणाग्निविभक्तिं विवक्षुराह—
देवा वै श्रियमैच्छꣳस्तान्न प्रथमेऽहन्यविन्दन्न द्वि-
तीये न तृतीये ताञ्चतुर्थेऽहन्यविन्दन् विन्दते श्रियं य
एवं वेदाऽग्नेरिति पञ्चमस्य तेनो श्रीः प्रत्युपोदितेत्याहुः॥२॥
देवाः खलु पुरा श्रियं सम्पदं ऐच्छन् । तदर्थं द्वादशाऽहमन्वतिष्ठन् ।
तत्र च तां श्रियं प्रथमेऽहनि नाऽविन्दन् नाऽलभन्त । तथा द्वितीये चा-
ऽहनि नाऽविन्दन् । तृतीये चाऽहनि नाऽविन्दन् । एवं प्रथमे त्रिरात्रे
अलध्वा तां चतुर्थेऽहन्यविन्दन् । एवमुक्ताश्रियो लाभं यो वेद असौ श्रियं
सम्पदं विन्दते लभते । एवं चतुर्थेनाऽह्ना श्रियः प्राप्तौ सत्यां अग्नेः इति
विभक्तिः पञ्चमस्याऽह्नो भवतीति यत् तेनो तेनैव सा प्राप्ता श्रीः प्रत्यु-
पोदिता प्रत्याख्यातेत्याहुर्ब्रह्मवादिनः । (३)“तव श्रियो वर्षस्येव विद्यु-
तोऽग्नेश्चिकित्व” इति हि पञ्चमेऽहनि दृश्यते । तत्र चाग्नेः इति सम्ब-
न्धः प्रतीयते । तस्मात् सम्बन्धः प्रत्याख्यात इति तेषां ब्रह्मवादिनाम-
भिप्रायः ॥ २ ॥
एतद्वेदनस्य फलमाह—
अप्रतिवाद्येनं भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ॥ ३ ॥
एवमुक्तं प्रतिवचनं यो वेद भ्रातृव्यः शत्रुः एनमप्रतिवादी भवति
अनेनोक्तं प्रतिवक्तुं न शक्नोति ॥ ३ ॥
आरम्भावसानयोः सारूप्यार्थं तमेव सम्बुद्ध्य षष्ठस्याऽह्नो रूप-
मित्याह—
अग्न ईति षष्ठस्य येनैव रूपेण प्रयन्ति तदभ्युद्यन्ति ॥४॥
(४)‘अग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तवे’ति षष्ठेऽहनि दर्शनात् अग्न इ-
त्येतदेव षष्ठस्याऽह्नो रूपम् । तथा च येनैव रूपेण प्रयन्ति षडहं प्रारभन्ते
तेनैव रूपमभिलक्ष्य तेनैव रूपेणोद्यन्ति षडहं समापयन्ति ॥ ४ ॥
उक्तविभक्तिनानात्वं प्रशंसति—
यस्मादेषा समाना सत्याग्निविभक्तिर्नानारूपा तस्मा-

१. सा. सं. छ. २. २. ५. १. २. सा. सं. ३. १. १. ६. १.
३. सा. सं. उ. ३. २. ७. १. ४. सा. सं. उ. ३. १. ६. १.

दशमाध्याये अष्टमः खण्डः । ३८३
द्यथर्त्वादित्यस्तपति ॥ ५ ॥
एषोक्ताऽग्निविभक्तिः समाना अग्निविभक्तित्वेन सरूपा सती यस्मा-
न्नानारूपा सम्बुद्ध्यादिविभक्तिभेदेन परस्परं विलक्षणाकारा तस्मा-
द्धेतोर्यथर्त्तु ऋतावृतौ वसन्तादिके आदित्यो नानारूपः सन् तपति सर्वं
जगद्भासयति ॥ ५ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे माधवीये वेदार्थप्रकाशे
दशमाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ॥
अथाऽष्टमः खण्डः॥
अथाऽस्मिन् षडहे विभक्तेर्नानात्वं प्रदर्श्य स्तौति—
इन्द्रेति प्रथमस्याऽह्नो रूपमिन्द्रविभक्तेरिन्द्रमिति
द्वितीयस्येन्द्रणेति तृतीयस्येन्द्र इति चतुर्थस्येन्द्रादिति
पञ्चमस्येन्द्रेति षष्ठस्य येनैव रूपेण प्रयन्ति तदभ्युद्यन्ति
यस्मादेषा समाना सतीन्द्रविभक्ति

(dī) or दौ (dau)?
It has a top loop going right: like 'दी' (dī) or 'दौ' (dau)?
Then त + ि = ति
Then श्र + ौ = श्रौ
Then ष = ष!
"दीतिश्रौष" or "दौतिश्रौष"!
Wait, look at 'दी' in "दीदिही":
द with long ī has a curve to the right.
In : the letter has TWO strokes on top? No, it has an i-matra to the right: 'दी'!
Wait, look above the 'द': there is an e-matra?
Wait, look at the next letter: 'ति' (ti).
Wait, could it be "दीधिति"?
No, it is clearly "श्रौष"! Look at the two strokes on 'श्र': 'श्रौ', and then 'ष'!
"श्रौष" is definitely there!
Wait, what is "दीतिश्रौष"?
Could it be "दीदिहीत्येतैर्नवभिर्ऋग्भिः" in L26?
Wait, look at L26 again:
"णेन स्तोभयुक्तेन दीदिहीचेति नवभिर्ऋग्भिः स्तोत्रीयास्तृचो निष्पद्यन्ते"
Wait, look at "स्तृचो":
Is it "स्तृचो"?
Wait, in L26:
"स्तो

? No, it's ङ्!
Wait, why would there be a mark above it?
Could it be that the typesetter accidentally put a repha? Like in "र्बर्हिर्णिध-" where they put rephas everywhere?
Look at "र्बर्हिर्णिध-": repha on ब, repha on हि, repha on णि! THREE rephas in one word!
The typesetter of this page had a loose repha or loved rephas!
In L11, on दिङ्निधनं, did they put a repha too?
Wait, look at: "र्दिङ्निधनं" or "दिर्ङ्निधनं" or "दिङ्निधनं"?
Wait, look at the mark above: it looks like a repha or an accent.
Wait, let's look at L24:
"क्षुल्लकवैष्टम्भंमंहावैष्टम्भं" -> look at "मंहावैष्टम्भं"! There is an anusvara on मं! A clear typo in this edition!
Look at L28:
"ईन्द्रा दूम्नायना १ इषा इत्यादि ।" -> "ईन्द्रा दूम्नायना" has a long ई and long दू!
Look at L29:
"इह कारणिधनेनाऽभ्यस्तं" -> "इह कार" with a space, "कारणिधनेनाऽभ्यस्तं" instead of "इहकारेणाभ

३८६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
सम्बन्धिनी एषा निधनविभक्तिः समाना सती यस्मादुक्तप्रकारेण ना-
नारूपा तस्मात् भूरादयस्त्रयो लोकाः सहसन्तः एकरूपाः सन्तोऽपि
नानेव नानारूपा एव भवन्ति ॥ १ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे माधवीये वेदार्थप्रकाशे
दशमाध्यायस्य दशमः खण्डः ॥
अथैकादशः खण्डः॥
अथेडाविभक्तेर्नानात्वं प्रदर्श्य स्तौति—
द्रवदिदं प्रथमस्याऽह्नो रूपमिडाविभक्तेरूर्द्ध्वेदं द्वितीय-
स्य परिष्टुब्धेडं तृतीयस्येडाभिरैडं चतुर्थस्याऽध्यर्द्ध्वेडं पञ्च-
मस्य यदिहकारेणाऽभ्यस्तं तत् षष्ठस्याऽह्नो रूपमिडानां
यस्मादेषा समाना सतीडाविभक्तिर्नानारूपा तस्मात्स-
मानाः सन्तः पशवो नानारूपाः ॥ १ ॥
इडाविभक्तेः इडा

ेति [ते अब्रुवन्] सतैव..."
Wait! Bharadvajayanas are ANSWERING in the 1st person plural!
What is the 1st person plural?
Wait:
1st day: प्रैवैम (प्र + एव + ऐम, 1st pl of इ)
2nd day: अवसम् एव अकुर्महि (1st pl of कृ)
3rd day: परि एव आप्सवामहि (1st pl of आप्)
4th day: सतैव ... 1st pl of what?
Wait! In line 10, does it end in 'महे' or 'ध्व'?
Wait, the other answers:
5th day: प्राणानेव विच्छिन्दन्त ऐम (1st pl of इ)
6th day: इदमेवागच्छाम (1st pl of गम्)
ALL answers are 1st person plural (ऐम, अकुर्महि, आप्सवामहि, ऐम, अगच्छाम)!
Wait, why would 4th day be 2nd person? It CANNOT be 2nd person! They are answering!
Wait, look at the end of the 4th answer in line 24-25:
"प्राप्तवन्तो वयमिति" -> वयम्!
So the verb in the mantra MUST be 1st person plural!
What 1st person plural ending is it?
-महि? -महे?
Wait! Look at line

३८८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अथ यदृचा प्रस्तौतीत्यादिना यैषा स्वरविभक्तिः पूर्वं प्रदर्शिता त-
त्रैकैकमनूद्य स्तौति—
यस्य पदेन प्रस्तौत्यथ स्वारमभि वाव तेन देवाः प-
शूनपश्यन् यत् पुरस्तात् स्तोभमथ स्वारमुदेव तेनासृ-
जन्त यदुभयतःस्तोभमथ स्वारमेभ्य एव तेन लोकेभ्यो
देवाः पशुभ्योऽन्नाद्यं प्रायच्छन् यदनुतुन्नमथ स्वारमुपैव
तेनाशिक्षन्यस्य मध्ये निधनमथ स्वारं गर्भाँस्तेनादधत
तानि हवतास्वारेण प्राजनयन् ॥ २ ॥
यस्य प्रथमेऽहनि विहितस्य साम्नः पदेन ऋचः पादेनैव स्तोभ-
रहितेन प्रस्तौति प्रस्तोता प्रस्तावभागं ब्रूयात् अथाऽनन्तरं स्वारं स्व-
र्य्यमाणं स्वरिति विशिष्टं उद्गीथभागञ्चोद्गाता ब्रवीति तेन साम्नास्तूय-
माना देवाः पशूनेवाऽभ्यपश्यन् यजमानाय दातुमभ्यजानन् यत् पुर-
स्तात्स्तोभं ऋचः पुरस्तात् क्रियमाणेन स्तोभेन युक्तं अथानन्तरं
स्वारं स्वर्य्यमाणं द्वितीयेऽहनि विनियोज्यं साम तेन स्तुता देवा उद्-
सृजन्तैव पूर्वदृष्टान् पशून् यजमानैः प्राप्तुं व्यमुञ्चन् प्रायच्छन्नित्यर्थः
यदुभयतःस्तोभं आद्यन्तयोः स्तोभं आद्यन्तयोः स्तोभयुक्तं अथानन्तरं
स्वर्य्यमपि स्वारं तृतीयेऽहनि विनियोज्यं साम तेन साम्ना स्तुताः देवा
एभ्य एव भूरादिभ्यो लोकेभ्य एव दृष्टेभ्यः पशुभ्यः सकाशादन्ना-
द्यं क्षीरादिकं अदनीयमन्नं प्रायच्छन् प्रकर्षेण दत्तवन्तः यदनुतुन्नं प्रथ-
मं अनुतोदवत् अथाऽनन्तरं स्वारं स्वरितयुक्तं चतुर्थेऽहनि विनियो-
ज्यं साम। तेन स्तुता उपैवाशिक्षन् शिक्षयितुमैच्छन् यजमानान् शक्ता-
न्कर्त्तुमैच्छन्नित्यर्थः। शिक्षतेः(१) 'सनि मीमाघुरभलभशकपत'इत्यादिना सन्-
प्रत्यये परतः(२) “अत्र लोपोऽभ्यासस्ये"त्यभ्यासलोपः। यद्वा शिक्ष
इति दानकर्म्मा यजमानैर्यद्यत्प्रार्थितं तत्तत् प्राप्नुयुरित्यर्थः । यस्य
साम्नो मध्ये निधनं इड़ा अथेत्यादिकं अथानन्तरं स्वारं स्वरितयुक्तं तेन
साम्ना स्तूयमाना देवाः गर्भान् दधन् प्रजासु गर्भाणां निक्षेपणमकार्षुः
इहवताइ इहवताइ हाइहकारवता स्वारेण स्वर्य्यमाणेन साम्ना तान्
पूर्वमाहितान् गर्भान् प्राजनयन् प्रकर्षेण उदपादयन् ॥ २ ॥
पदनिधनं प्रथमस्येत्यादिना येषां निधनविभक्तिरुक्तास्तानवयुत्य
१. पा. सू. ७. ४, ५४. २. पा. सू ७. ४. ५८.

दशमाध्याये द्वादशः खण्डः । ३८९

स्तौति—
इमं वाव देवा लोकं पदनिधनेनाऽभ्यजयन्नमुं बहि-
र्निधनेनान्तरिक्षं दिङ्निधनेनाऽमृतत्वमीनिधनेनागच्छन्
ब्रह्मवर्चसमथनिधनेनाऽवारुन्धताऽस्मिन्नेव लोक इहानिध-
नेन प्रत्यतिष्ठन् ॥ ३ ॥
देवाः खलुः पुरा इममेव भूर्लोकं पदनिधनेन क्रियमाणेन निधनेन
तद्वता साम्ना अभ्यजयन् अमुं स्वर्गलोकं बहिर्णिधनेन ऋगक्षराद्बहि
र्भूतनिधनयुक्तेन साम्नाऽभ्यजयन् । अथ दिङ्निधनेनाऽगच्छन् प्राप्नुवन्
दिश इति निधनवता साम्ना अन्तरिक्षमभ्यजयन् । तथा अमृतत्वं क-
दाचिदपि मरणराहित्यं ईनिधनेन ईकारनिधनेन साम्ना आगच्छन्
प्राप्नुवन् अथंनिधनेन अथकारनिधनेन साम्ना ब्रह्मवर्चसं ब्राह्मं तेजः
अवारुन्धत प्राप्नुवन् । तथा इहानिधनेन इहकारनिधनेन साम्ना अस्मि-
न्नेव भूर्लोके प्रत्यतिष्ठन् चिरकालावस्थायिनोऽभूवन् ॥ ३ ॥
अथ द्रवदिडं प्रथमस्याऽह्नो रूपमित्यादिना यैषा इडा विभक्तिर्न्ना-
मारूपोक्तां तामवयुत्याऽनुवादेन स्तौति—
इमं वाव देवा लोकं द्रवदिडेनाऽभ्यजयन्नमुमूर्ध्वेडेना-
न्तरिक्षं परिष्टुब्धेडेन प्रतिष्ठामिडाभिरैडेनाऽवारुन्धत
प्रतिष्ठायाऽध्यर्द्धेडेन व्यजयन्ताऽस्मिन्नेव लोक इहेडन प्र-
त्यतिष्ठन् ॥ ४ ॥
इममेव भूर्लोकं देवाः पुरा द्रवदिडेन हो इडा इति युक्तेन साम्ना-
ऽभ्यजयन् । ऊर्ध्वेडेन अमुं द्युलोकमभ्यजयन् । परिष्टुब्धेडेन परितः
स्तोभयुक्तेडाशब्दोपेतेन साम्ना अन्तरिक्षलोकमभ्यजयन् । इडाभिरै
डेन साम्ना प्रतिष्ठां प्रतिष्ठानं अवारुन्धत प्राप्नुवन् । प्रतिष्ठायाँ च अध्य-
र्द्धेडेन अर्द्धाधिकयेडया युक्तेन साम्ना अजयन्त ऊर्ध्वमभ्यजयन्त अ-
भितो जयन्त अभितो जयं प्राप्नुवन् अस्मिन्नेव भूर्लोके इहेडेन इहका-
रयुक्तषडहोपेतेन साम्ना प्रत्यतिष्ठन् प्रतिष्ठिता अभवन् ॥ ४ ॥
अथैतामिडाविभक्तिं प्रकारान्तरेण स्तोष्यन् वाङ्निधनात् इडा
निधस्याऽतिशयं दर्शयति—
न वाक् संवत्सरमतिवदतीडैव संवत्सरमतिवदति
गर्भेण संवत्सरे पर्य्यावृत्त्य प्रजायते तेनाऽतिवदति ॥५॥

? It looks like “`).

• Line 27:
  कहायना मनुष्या वाचं वदन्ती”ति श्रुत्यन्तरात् । अतो वाचः सम्व-
वदन्ती”ति has close quote ”.
  सम्व- with half-m.

• Line 28:
  त्सरात्मकत्वम् । एवं परम्परया अग्नेरेव वागित्युकं भवति । युक्त-
  Wait! Is it वागित्युकं or वागित्यक्तं or वागित्युक्तं?
  Look at: वागित्युकं -> wait, does it miss त्?
  Let's look closely at वागित्युकं:
  वा गि त ् य ु क ं -> wait, look at यु:
  It's य with ु? No, is there a क?
  Wait, वागित्युक्तं:
  Is there a त?
  Look at the image line 28:
  एवं परम्परया अग्नेरेव वागित्युकं भवति ।
  Wait! Between य and कं:
  वा गि त ् य ु `

दशमाध्याये द्वादशः खण्डः । ३९१
रूपमित्यादिनोक्तेन प्रत्यहं अग्निशब्दो विभक्तिभेदेन भिद्यते तत्तेन वा-
चमेव तद्विभजन्ति वाग्विभक्तिरेव सा एषा विभक्तिः। अतो वाङ्निध-
नाश्रितमपि फलं सम्पद्यत इत्यर्थः ॥ ७ ॥
तत्र विभज्यमानाग्निशब्दगतां संख्यामनूद्य प्रशंसति—
द्वे द्वे अक्षरे विभजन्ति द्वौ द्वौ हि मासावृतुरथो
मासानामेव तद्रूपं क्रियते ॥ ८ ॥
अग्निविभक्तौ च द्वे द्वे अक्षरे अग्निरिति द्वे अक्षरे इन्द्र इति
द्व्यक्षरञ्च विभजन्ति । कुतः ? हि यस्मात् द्वौ द्वौ मासौ चैत्रादिकौ
सम्भूय ऋतू वसन्तादिक ऋतुर्भवति । अथो अपि च तदक्षरद्वयविभ-
जनात् मासानां द्वन्द्वशो वर्त्तमानानामेव रूपं क्रियते ॥ ८ ॥
अथोक्तां षडहविभक्तिमनूद्य स्तौति—
षडहानि विभजन्ति षडृतव ऋतूनां धृत्यै ऋतू-
नां प्रतिष्ठित्या अथो ऋतूनामेव तद्रूपं क्रियते षडु पुरुषा
यानग्निरनुविधीयते ॥ ९ ॥
दशरात्रस्याऽऽदितः षट्संख्यान्यहानि विभजन्ति एति प्रेत्याशुम-
दित्यादिना पूर्वोक्तेन साधारणरूपेण विभजन्ति विभक्तानि कुर्व्वन्ति ।
ऋतवश्च षट्सङ्ख्याका भवन्ति । यथा च तत् षडहविभजनं ऋतूनां
धृत्यै स्थैर्याय भवति तथा तेषामृतूनां प्रतिष्ठित्त्यै प्रतिष्ठानाय च भव
ति । अथो अपि च तद्विभजनं ऋतूनामेव रूपं क्रियते ऋतवोऽपि
परस्परं विभक्ताकारा विभज्यमानान्यहानि च परस्परं विलक्षणानि
भवन्ति इति तद्वैलक्षण्यमेव ऋतुवैलक्षण्यकारणमित्यर्थः । यस्मादे-
तानि विभज्यमानान्यहानि षट्संख्यानि अत एव कारणात् सदसि
निविष्टा(१) होतृमैत्रावरुणाद्या वषट्कर्त्तारः पुरुषाः षट् षट्संख्या-
का भवन्ति यान् होत्रादीनुलक्ष्य समापि अग्निविधीयते होत्रियादिषु
धिष्ण्येषु आग्नीध्रीयादाहृत्याऽग्निः प्रक्षिप्यते ॥ ९ ॥
ननु सर्व्वासां देवतानां मध्ये अग्नेरिन्द्रस्य चोभयोरेव विभक्तिरु-
क्ता, कुतो नान्यासामित्यत आह—
यदिदं बहुधाग्निर्विधीयते षडसावादित्यः सर्व्वाः-
प्रजाः प्रत्यङ् तस्मादेते एव देवते विभक्तिमान्शाते
नातोऽन्या काचन ॥ १० ॥

१. होता, मैत्रावरुणः पोता, नेष्टा, ब्राह्मणाच्छंसी अच्छावाकः इति षट् ।

यस्मात् इदमयमग्निर्बहुधा बहुप्रकारं विधीयते यस्माच्च असौ
द्युलोकस्थः आदित्यः सर्वा इमाः भूर्लोकवर्त्तिनीः प्रजाः प्रत्यङ् प्रत्य-
ञ्चन् प्रत्येकं पूर्वस्यां दिश्युद्यन् भवति । श्रुत्यन्तरञ्च भवति(१) "तस्मात्
सर्व एव मन्यते मां प्रत्युदगादिती"ति । इन्द्र एव आदित्यः तस्माद्धेतोः
एते एव अग्निरिन्द्रश्चेति देवते विभक्तिं षडहे प्रत्यहं विभागं आनशाते
प्राप्तवत्यौ । अतोऽन्या एतद्व्यतिरिक्ता काचन काचिदपि देवता न
प्राप्तवतीति ।
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १० ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्त्तकश्रीवीरबुक्कभू-
पालसाम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्येण विरचिते माधवीये
सामवेदार्थप्रकाशे ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
दशमाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ॥
दशमाध्यायः समाप्तः ॥

१. तै. प. ६. ५. -.

अथैकादशोऽध्यायः॥
प्रथमः खण्डः॥
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
इत्थं द्वादशाहं विधाय समुदायशोऽवयवशश्च तत्प्रशंसा कृता ।
तदवयवे पृष्ठ्यषडहे स्तोत्रीयाणां तदाश्रितानां साम्नाञ्च रूपाणि प्र-
दर्शितानि । अथ तद्रूपविशिष्टाः स्तोत्रीयाः सामानि च दाशरात्रिका-
णि विधास्यन्ते । द्वादशाहस्य यावाद्यन्तावतीरात्रौ तौ पूर्वोक्तात् ज्यो-
तिरतिरात्रान्न विशिष्यते । अतस्तौ वर्जयित्वायानि मध्ये दशाऽहानि-
पृष्ठ्यः षडहस्त्रयश्छन्दोमाः दशममहरविवाक्यञ्चेति तेषु प्रथमेऽहनि
अग्निष्टोमसंस्थे सर्वेष्वपि स्तोत्रेषु त्रिवृदेव स्तोमः । द्वितीयादीन्यष्टा-
वहान्युक्थ्यसंस्थानि पञ्चदशसप्तदशैकविंशत्रिणवत्रयस्त्रिंशच्चतुश्चत्वा-
रिंशाष्टाचत्वारिंशस्तोमकानि । दशममहस्तु चतुर्विंशस्तोमकम-
ग्निष्टोमसंस्थम् । तत्राऽग्निष्टोमसाम्नि तु त्रयस्त्रिंशस्तोमः । अथैषा-
महामितः परैर्दशभिः प्रकरणैः स्तोत्रीयाः सामानि च विदधानः प्रद्-
र्शितान् स्तोमांश्च क्रमेण विधत्ते । तत्र प्रथमेऽहनि बहिष्पवमानस्य
स्तोमक्लृप्तिं विधित्सुराह—
स्तोमो युज्यते सात्रियेभ्योऽहर्भ्यः प्रत्नवतीभिश्चो-
पवतीभिश्च ॥ १ ॥
दशरात्रस्य प्रथमेऽहनि बहिष्पवमाने योऽयं विधास्यमानस्त्रिवृ-
त्स्तोमः सोऽसौ प्रत्नवतीभिः प्रत्नशब्दयुक्ताभिः (१) "अस्य प्रत्नामजुषत"
मित्यादिभिः । उपवतीभिः (२) "उपशिक्षापतस्थुषः" इत्यादिभिः स्तो-
त्रीयाभिः प्रयुज्यते सम्बध्यते निष्पद्यते इत्यर्थः । किमर्थम् ? सत्रिये-
भ्यः, द्वादशाहप्रभृतिविश्वसृजामयनपर्यन्तानि सत्राणि । तत्सम्बन्धि-
भ्यः विधित्सितो दशरात्रश्च सर्वसत्रसम्बन्धी भवति । तत्र तत्र "द्वाद-
शाहस्य दशाऽहानीति" विधिदर्शनात् ईदृग्भ्योऽहर्भ्यः अहरर्थम् ।
१. सा. सं. उ. १. २. १६. १. २. सा. सं. उ. १. २. १८. १.