ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

दशमाध्याये द्वादशः खण्डः । ३९१
रूपमित्यादिनोक्तेन प्रत्यहं अग्निशब्दो विभक्तिभेदेन भिद्यते तत्तेन वा-
चमेव तद्विभजन्ति वाग्विभक्तिरेव सा एषा विभक्तिः। अतो वाङ्निध-
नाश्रितमपि फलं सम्पद्यत इत्यर्थः ॥ ७ ॥
तत्र विभज्यमानाग्निशब्दगतां संख्यामनूद्य प्रशंसति—
द्वे द्वे अक्षरे विभजन्ति द्वौ द्वौ हि मासावृतुरथो
मासानामेव तद्रूपं क्रियते ॥ ८ ॥
अग्निविभक्तौ च द्वे द्वे अक्षरे अग्निरिति द्वे अक्षरे इन्द्र इति
द्व्यक्षरञ्च विभजन्ति । कुतः ? हि यस्मात् द्वौ द्वौ मासौ चैत्रादिकौ
सम्भूय ऋतू वसन्तादिक ऋतुर्भवति । अथो अपि च तदक्षरद्वयविभ-
जनात् मासानां द्वन्द्वशो वर्त्तमानानामेव रूपं क्रियते ॥ ८ ॥
अथोक्तां षडहविभक्तिमनूद्य स्तौति—
षडहानि विभजन्ति षडृतव ऋतूनां धृत्यै ऋतू-
नां प्रतिष्ठित्या अथो ऋतूनामेव तद्रूपं क्रियते षडु पुरुषा
यानग्निरनुविधीयते ॥ ९ ॥
दशरात्रस्याऽऽदितः षट्संख्यान्यहानि विभजन्ति एति प्रेत्याशुम-
दित्यादिना पूर्वोक्तेन साधारणरूपेण विभजन्ति विभक्तानि कुर्व्वन्ति ।
ऋतवश्च षट्सङ्ख्याका भवन्ति । यथा च तत् षडहविभजनं ऋतूनां
धृत्यै स्थैर्याय भवति तथा तेषामृतूनां प्रतिष्ठित्त्यै प्रतिष्ठानाय च भव
ति । अथो अपि च तद्विभजनं ऋतूनामेव रूपं क्रियते ऋतवोऽपि
परस्परं विभक्ताकारा विभज्यमानान्यहानि च परस्परं विलक्षणानि
भवन्ति इति तद्वैलक्षण्यमेव ऋतुवैलक्षण्यकारणमित्यर्थः । यस्मादे-
तानि विभज्यमानान्यहानि षट्संख्यानि अत एव कारणात् सदसि
निविष्टा(१) होतृमैत्रावरुणाद्या वषट्कर्त्तारः पुरुषाः षट् षट्संख्या-
का भवन्ति यान् होत्रादीनुलक्ष्य समापि अग्निविधीयते होत्रियादिषु
धिष्ण्येषु आग्नीध्रीयादाहृत्याऽग्निः प्रक्षिप्यते ॥ ९ ॥
ननु सर्व्वासां देवतानां मध्ये अग्नेरिन्द्रस्य चोभयोरेव विभक्तिरु-
क्ता, कुतो नान्यासामित्यत आह—
यदिदं बहुधाग्निर्विधीयते षडसावादित्यः सर्व्वाः-
प्रजाः प्रत्यङ् तस्मादेते एव देवते विभक्तिमान्शाते
नातोऽन्या काचन ॥ १० ॥

१. होता, मैत्रावरुणः पोता, नेष्टा, ब्राह्मणाच्छंसी अच्छावाकः इति षट् ।