८७० परिशिष्टत्वेन संगृहीतः- [ अनु० ५५-५६ ]
अथ पञ्चपञ्चाशोऽनुवाकः ।
स्व॒स्ति॒दा वि॒शस्पति॑र्वृत्र॒हा विमृधो॑ व॒शी ।
वृषेन्द्॑रः पु॒र ए॑तु नः स्वस्ति॒दा अ॑भयंकरः ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
पञ्चपञ्चाशोऽनुवाकः ॥ ५५ ॥
स्वस्तिदा इति । इतस्ततो गच्छतां नोऽस्माकं पुरः पुरस्तादौपलक्षण्येन प्रागवा-
क्प्रत्यगुदगूर्ध्वाधोदिक्षु परिपालनायेन्द्र एत्वागच्छतु । सर्वतो दिक्षु वज्रहस्तेन पालिता
वयं निर्भयाः स्याम्येति भावः । इन्द्रः कीदृक् । स्वस्तिदा भूलोकसुखकृत् । पुनः
स्वस्तिदा आमुत्रिकसुखकृत् । विशो नानाविधप्रजायाः पतिः प्रभुः । वृत्रहा स्फीतम्
(स्पष्टम्) । विमृधो रक्षोजातिमथनकर्ता । वशी त्रैलोक्यवशीकारवान् । वृषा प्रावृषि
वृष्ट्युदकसेचकः । अभयंकरः स्वाश्रितानाम् ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये पञ्चपञ्चाशोऽनुवाकः ॥ ५५ ॥
अथ षट्पञ्चाशोऽनुवाकः ।
त्र्य॑म्बकं यजामहे सु॒गन्धिं पु॑ष्टिव॒र्धन॑म् ।
उ॒र्वा॒रु॒कमि॑व॒ बन्ध॑नान्मृ॒त्योर्मु॑क्षीय॒ माऽमृता॑त् ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
षट्पञ्चाशोऽनुवाकः ॥ ५६ ॥
त्र्यम्बकमिति । हे भगवन्पार्वतीपते त्वां यजामहे । त्वां कीदृशम् । त्र्यम्बकं
त्रिनेत्रम् । सुगन्धिं यथा केतक्यादिभोगन्धो दूरादाघ्रायते तथा तदीयदिव्यदेहसौरभ्यं
सोऽयं सुगन्धिः । सुपूर्वकत्वाद्वन्धशब्दस्ये*कारः । पुनः कीदृशम् । पुष्टिवर्धनं पुष्टिं
लौकिकवैदिकपुष्टिं वर्धयतीति तथोक्तम् । हे भगवंस्त्वां संध्यावर्च(न्द)नादिसत्कर्मभिर्य-
जित्वा यथोर्वारुकं कर्कट्यादेः फलं पक्कं सद्धन्धनाद्वृन्तादनायासेन मुच्यते तथा
वयं मृत्योः सकाशान्मुक्षीय मुक्षीमहि मुक्ता भवेम । “व्यत्ययो बहुलम्” इति वच-
नव्यत्ययः । अमृतान्मोक्षान्मा मुक्षीमहि न वियुज्यामहे ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये षट्पञ्चाशोऽनुवाकः । ५६ ॥

• गन्धस्येदूत्पूतिसुसुरिभिम्य इति सूत्रेणेति भावः । = दृष्ट्वेति पाठ्यम् ।
  १ घ. ७२ । २ घ. ७३ ।

[ अनु० ५७-५८ ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८७५
अथ सप्तपञ्चाशोऽनुवाकः ।
ये ते॑ स॒हस्र॑म॒युतं॒ पाशा॒ मृत्यो॒ मर्त्या॑य॒ हन्त॑वे ।
तान्य॒ज्ञस्य॑ मा॒यया॒ सर्वा॒नव॑ यजामहे ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
सप्तपञ्चाशोऽनुवाकः ॥ ५७ ॥
य इति । हे मृत्यो मर्त्याय व्यत्ययेन[मर्त्यं] प्राणिमात्रं हन्तवे हन्तुं सहस्रमयुत-
मेतत्संख्याका ये ते तव पाशाः सन्ति तान्सर्वान्पाशानवयजामहे निवारयामः। अत्रो-
पसर्गयोगेन यजतेर्भिन्नाथंतोच्यते । केन साधनेन । यज्ञस्य सत्कर्मानुष्ठानस्य मायया
मिषेण च्छद्मना । पुत्रजन्मच्छद्मना पैतृकमृणमपा(पा)करोतीत्यादिवदयं प्रयोगो द्रष्टव्यः ।
यद्वा यज्ञस्य सत्कर्मानुष्ठानस्य मायया शक्त्या बलेन । मायाशब्दः शक्तिपर्यायः ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये सप्तपञ्चाशोऽनुवाकः ॥ ५७ ॥
अथाष्टपञ्चाशोऽनुवाकः ।
मृत्यवे॒ स्वाहा॑ मृत्यवे॒ स्वाहा॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्य-
ष्टपञ्चाशोऽनुवाकः ॥ ५८ ॥
मृत्यव इति । अथेदानंी पापमात्रनिबर्हणार्था होममन्त्रा उच्यन्ते तादृग्लिङ्गप्रतीतेः ।
यो नानाविधपातक[वा]न्पापनिबर्हणकामवांश्च तेन स्वगृह्योक्तविधिना पञ्चभू[त]संस्का-
राद्याज्यसंस्कारान्तं कर्म कृत्वैतैर्वक्ष्यमाणमन्त्रैः प्रधानाहुतयः कर्तव्याः । स्विष्टकृदा-
द्यन्यत्समानम् । मन्त्रस्यायमर्थः । येन म्रियन्ते प्राणिनः स मृत्युस्तस्मै [ मृत्यवे ]
स्वाहा सकृद्गृहीतमिदमाज्यं सुहुतमस्तु । आहुतिद्वयद्योतनार्था मन्त्रावृत्तिः । इदमा-
हुतिद्वयं मृत्युदेवत्यम् ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्येऽष्टपञ्चाशोऽनुवाकः ॥ ५८ ॥

८७२ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः- [ अनु० ५९ ]
अथैकोनषष्टितमोऽनुवाकः ।
दे॒व॒कृ॒तस्यैन॑सो॒ऽवय॑जनमसि॒ स्वाहा॑ । म॒नु॒ष्य॑कृत-
स्यैन॑सो॒ऽवय॑जनमसि॒ स्वाहा॑ । पि॒तृकृ॑त॒स्यैन॑-
सो॒ऽवय॑जनमसि॒ स्वाहा॑ । आ॒त्म॒कृ॒तस्यैन॑सो॒ऽव-
य॑जनमसि॒ स्वाहा॑ । अ॒न्य॒कृ॒तस्यैन॑सो॒ऽवय॑जनमसि॒
स्वाहा॑ । अ॒स्म॒त्कृ॒तस्यैन॑सो॒ऽवय॑जनमसि॒ स्वाहा॑ ।
यदिवा॒ च नक्तं॒ चैन॑श्चकृ॒म तस्या॑वय॑जनमसि॒
स्वाहा॑ । यत्स्व॒पन्त॑श्च॒ जाग्र॑तश्चैन॑श्चकृ॒म तस्या॑वय-
जनमसि॒ स्वाहा॑ । यत्सु॒षु॒प्त॑श्च॒ जाग्र॑तश्चैन॑श्चकृ॒म
तस्या॑वय॑जनमसि॒ स्वाहा॑ । यदि॒द्वाꣳ॑सश्चावि॒-
द्वाꣳ॑सश्चैन॑श्चकृ॒म तस्या॑वय॑जनमसि॒ स्वाहा॑ ।
एन॑स एन॑सो॒ऽवय॑जनमसि॒ स्वाहा॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्ये-
कोनषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ५९ ॥
देवकृतस्येति । देवकृतस्यैनस इत्यादिषु यद्वो देवा इत्यतः प्राक्तनेष्वेकादशसु
मन्त्रेषु हविर्ग्रहीतृदेवताया अप्रतीतेरग्निर्देवतात्वेनाङ्गीकर्तव्यः, सर्वदेवताप्रधानत्वादग्नेः ।
तत्र क्रमेण षड्विधुरवैश्वदेवेऽपि विनियुक्ताः । तथा चायमर्थः । हे आज्य त्वमेनस्-
पापस्यावयजनं निवारकमसि । अवपूर्वो यजतिर्निवारणार्थः सर्वत्र । तदर्थमिदमाज्य-
मग्नये स्वाहा सुहुतमस्तु । यद्वा हेऽग्ने त्वमेन सोऽवयजनं निवारकोऽसि । लिङ्गव्य-
त्ययः । तदर्थमिदमाज्यं तुभ्यं स्वाहा सुहुतमस्तु । एवमुत्तरत्रापि वाक्यार्थः । एनसः
कीदृशस्य । देवाय कृतं देवकृतं तस्य देवकृतस्य । दैवेषु कर्मस्वङ्गवैकल्यादिरूपस्ये-
त्यर्थः । देवैर्द्योतनशीलैरस्मदिन्द्रियैः कृतस्येति वा । मनुष्यार्थं कृतं मनुष्यकृतं तस्य
धिक्कारान्नप्रदानाद्यभावरूपस्य । पितृकृतस्य पैतृकेषु कर्मस्वङ्गवैकल्यादिरूपस्य ।
आत्मकृतस्य स्वयंकृतस्यागम्य(ग्या)गमनादेः । अन्यकृतस्यास्मद्भार्यादिकृतस्य ।
अस्मत्कृतस्यास्मज्ज्ञातिवर्गकृतस्य । किंच दिवा नक्तं रात्रिंदिवं यदेनश्चकृम कृतवन्त-
स्तस्य । स्वपन्तः स्वप्नावस्थामनुभवन्तो जाग्रतो जागरूकाश्च यदेनो नानाविधं पापं
चकृम तस्य । सुषुप्तो व्यत्ययेन सुषुप्ताः सुषुप्त्यवस्थामनुभवन्तः सन्तो यदेनश्चकृम
[ घ. ७६ ]

हे Wait,किंचorकिञ्च? Look at line 22 end: किंच- it has anusvara:किंच हे`.

• Line 24:
  वायो सप्तमरुत्प्रधाना हे मरुत उपवायवो नोऽस्मत्संबन्धि यदेनोऽभिदुच्छुनायतेऽ-

• Line 25:
  मितो दुष्टशुनवदाचरति किल दुष्टशुनवदपवित्रं तदेनस्तस्मिन्नित्यादि पुनर्योजनीयम् ।

• Line 26:
  कथंभूतमेनः । अरा व्यत्ययेनारं मरणनिव(र्व?)र्तकम् । तदर्थमिदमाज्यं लिङ्गोक्तदेव-

• Line 27:
  ताभ्यः स्वाहा सुहुतमस्तु ॥

• Line 28:
  इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां

• Line 29:
  याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये षष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६० ॥

८७४ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [अनु० ६१-६२]
अथैकषष्टितमोऽनुवाकः ।
कामो॑ऽकार्षी॒न्नमो॒ नमः॑ । कामो॑ऽकार्षी॒त्कामः॑ करोति
नाहं क॑रोमि कामः॑ क॒र्ता नाहं क॒र्ता कामः॑ कारयि॒ता
नाहं का॑रयि॒ता ए॒ष ते॑ काम कामा॑य॒ स्वाहा॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनि-
षद्येकषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६१ ॥
काम इति । हे त्रयस्त्रिंशत्कोटिदेवता युष्मभ्यं नमो नमः । पूर्वोक्तानि पापानि
कामो मकरध्वजोऽकार्षीच्चकार । कामोऽकार्षीदिति पुनरुक्तिः(क्तेः) स्वकर्तृ[त्व]निवृत्तिः ।
काम एव करोति नाहं करोमि । काम एव कर्ता नाहं कर्ता । अत्र हेतुरुच्यते ।
काम एव सर्वाणि जगानि ( जगन्ति ) वशीकृत्य कारयिता भवति नाहं कारयिताऽ-
स्वतन्त्रत्वान्मनुष्याणाम् । हे काम तत्पापनिवृत्त्यर्थं ते तुभ्यमेष आज्यभागः स्वाहा
सुहुतोऽस्तु । कथंभूताय तुभ्यं कामाय कमनीयविग्रहाय ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्य एकषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६१ ॥

अथ द्विषष्टितमोऽनुवाकः ।
म॒न्युर॑कार्षी॒न्नमो॒ नमः॑ । म॒न्युर॑कार्षीन्म॒न्युः क॑रोति
नाहं क॑रोमि म॒न्युः क॒र्ता नाहं क॒र्ता म॒न्युः का॑र-
यि॒

ष्टा
न्त
र
ले
श
स
हि
ता
न्
Yes! सक्त्यादिपिष्टान्तरलेशसहितान्!
Wait, look at the letter between क्त and दि:
Is it वा? सक्तवादि? No, सक्तु + आदि is grammatically सक्त्यादि (if feminine/in error) or सक्तु-आदि -> सक्त्यादि is very common in bhashyas. Or सक्त्वारि? No, दि is very clear (द with short ि before it, wait: the curve is on the left of दि).
Wait, look at: सक्त्वारिपिष्टान्तर?
Let's look at सक्त्वारि:
Wait! स, क्त्व, दि? No, the stroke goes up from त् and loops. It's सक्त्यादिपिष्टान्तरलेशसहितान्!

Line 15:
न्सपिष्टान्सक्त्यादिपिष्टान्तरलेशसहितान् । किंच तद्धोमफलत्वेन त्वदीयाः परमपावना
Wait, let's look at किंच vs किं च: it's printed as किंच or किं च?
In

८७६ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [ अनु० ६४ ]
क्यविदितकल्याणगुणवत्त्वमानृण्यतां देवर्षिपितॄऋणत्रयनिर्मुक्तत्वं ब्रह्मवर्चसं सर्वब्राह्मणो-
त्तमत्वं बहुपुत्रतां श्रद्धांमेधे गुरुवेदान्तवाक्यविश्वासवेदशास्त्रार्थग्रहणधारणपटुत्वे मज्जा
दुहित्राद्या भगवान्परमात्मा मह्यं सम्यग्ददातु ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये त्रिषष्टि*तमोऽनुवाकः ॥ ६३ ॥
अथ चतुःषष्टितमोऽनुवाकः ।
तिला॑: कृ॒ष्णास्तिला॑: श्वे॒तास्तिला॑: सौ॒म्या व॑शानु॒गाः ।
तिला॑: पु॒नन्तु॑ मे पा॒पं यत्किंचि॑द्दु॒रितं मयि॒ स्वाहा॑ ।
तिला इति । हे परमात्मंस्त्वदाज्ञया मम यत्किंचिद्दुरितं तत्पापं दूरीकृत्य मे मां
तिलाः पुनन्तु । तदर्थमिदं हविस्तुभ्यं स्वाहा। तिलाः कथंभूताः । केचित्कृष्णाः। केचि-
च्छेताः उभयविधाः सर्वेऽपि सौम्या रोगाद्युपद्रवाप्रदाः । वशानुगा अस्मद्वशव-
र्तिनः । स्वधर्मोपार्जितं द्रव्यं दत्त्वा विक्रीयाऽऽनीता न त्वनुशासनचौर्यादिनाऽऽनीता
इत्यर्थः । अचेतनानां तिलानां पापनाशनसामर्थ्यं त्वदाज्ञयेति भावः+ ।
चो॒रस्यान्नं॑ नव॑श्रा॒द्धं ब्र॑ह्म॒हा गु॑रुत॒ल्पगः॑ ।
गोस्ते॒यग्ं सु॑रा॒पानं॑ भ्रूणह॒त्या तिला शान्तिग्ं शम॑यन्तु॒ स्वाहा॑ ।
चोरस्येति । हे परमात्मंस्त्वदाज्ञया तिला= एतन्मन्त्रोक्तानां पापानां शान्तिं
विनाशं शमयन्तु कुर्वन्तु तदर्थमिदं हविस्तुभ्यं स्वाहा । नवश्राद्धमेकोद्दिष्टायन्न-
भोजनम् । भ्रूणो गर्भः शिशुर्वीरो वा । स्पष्टमन्यत् x ।
श्रीश्च॑ ल॒क्ष्मीश्च॑ पु॒ष्टीश्च॑ की॒र्तिं चाऽऽनु॑ण्यताम् । ब्रह्म॑ण्यं ब॒हु-
पु॒त्रताम् । श्रद्धा॑मे॒धे प्र॒ज्ञा तु जा॒तवे॑दः संददा॑तु॒ स्वाहा॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
चतुःषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६४ ॥
श्रीश्चेति । हे जातवेदः सर्ववेदस्य धनस्य वोत्पादक ( ? ) हे परमात्मंस्तत्सर्वं

छ. * पुस्तकेऽत्र (६४) तमानुवाकसमाप्तिर्दृश्यते । + एतदग्रे छ. पुस्तके (६५) तमानुवाक-
समाप्तिर्दृश्यते । सा चानुवाकपरिगणनविरुद्धा । = छान्दसत्वाद्विसर्गलोपो मूले । x एतदग्रे छ. पुस्तके
(६६) तमानुवाकसमाप्तिर्दृश्यते । साऽनुवाकपरिगणनविरुद्धा ।
१ व. ॥ ८१ ॥

have द or दा?
Look at द in पदार्था: प - दा - र्था. The second akshara is दा! It has a vertical line, then द, with ा? No, in Devanagari, द has a little top vertical, a belly, and a tail. दा has a full vertical line ा after it!
Wait, in line 1: पदार्था: प (akshara 1), दा (akshara 2: द with ा), र्था (akshara 3: र् + थ + ा).
Wait, in the word before । किं तत्:
Is there a द?
Wait, let's look at the letters after सं:
Is it संयच्छतु?
Wait, what if it's संयच्छतु? No, what is the letter between सं and य?
Wait! Look at रु in रुधिर (line 17): रु has a round head and a slant down.
In line 1, the letter after सं has a round head, a slant down... wait, it's रु!
And what's after that? य!
Wait, what if it is संरुयच्छदातु? That makes zero sense in Sanskrit!
Wait

४७४ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [अनु० ६६]
उत्ति॑ष्ठ पुरु॒ष ह॑रि॒त पि॒ङ्गल लोहि॑ताक्षि दे॒हि दे॒हि॑ ददापयिता
मे॒' शुध्य॑न्तां ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ वि॒पाप्मा भू॑यासꣳ॒ स्वाहा॑ ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोप-
निषदि पञ्चषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६५ ॥
उत्तिष्ठेति । शुद्धिहेतुत्वेनात्र सर्वकर्मनिष्पादकं वह्निशरीरोपाधिकं [ परमात्मानं ]
प्रार्थयते—पुरुष पुरी [वह्नि]शरीरे शयान हे परमात्मन्नुत्तिष्ठ, औदासीन्यं परित्यज्य
मदनुग्रहार्थमुद्युक्तो भव । संबुद्ध्यन्तपुरुषशब्दस्यैव हरितादीनि त्रीणि पदानि विशेष-
णानि । हे हरित प्रतिबन्धहरणकुशल । हे पिङ्गल पिङ्गलवर्ण । लोहिताक्षि रक्तन-
यन । देहि देहि पुनः पुनः शुद्धिं मे प्रयच्छ । ददापयिताऽऽचार्यमुखात्तत्त्वविज्ञान-
स्यातिशयेन दापयिता भवेति शेषः । तस्य* दापयितुर्ज्ञानस्योत्पत्तये मे मदीयाश्चित्त-
वृत्तयः शुद्ध्यन्ताम् । ज्योतिरहमित्यादि पूर्ववत्+ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये पञ्चषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६५ ॥

अथ षट्षष्टितमोऽनुवाकः ।
पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशा मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑-
रहं वि॒रजा॑ वि॒पाप्मा भू॑यासꣳ॒ स्वाहा॑ ।
पृथिवीति । शरीरस्योपादानकारणानि पृथिव्यादीनि । पूर्ववदन्यत् = ।
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑-
रहं वि॒रजा॑ वि॒पाप्मा भू॑यासꣳ॒ स्वाहा॑ ।
शब्दस्पर्शेत्यादि । शरीरोपादानपञ्चमहाभूतेष्वाकाशादिषु वर्तमाना गुणाः शब्दा-
दयः । पूर्ववदन्यत् × ।
मनोवाक्कायक॑र्माणि मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑रहं
वि॒रजा॑ वि॒पाप्मा भू॑यासꣳ॒ स्वाहा॑ ।

• दापयितुः सकाशात्तस्य ज्ञानस्य पूर्वोक्ततत्त्वविज्ञानस्योत्पत्तय इति संबन्धः । + एतदग्रे क.
  पुस्तके (७२) तमानुवाकसमाप्तिर्वर्तते । सा च मूलोक्तानुवाकपरिगणनविरुद्धा । = एतदग्रे क. पुस्तके
  (७३) तमानुवाकसमाप्तिर्दृश्यते । सा च मूलोक्तानुवाकपरिगणनविरुद्धा । × एतदग्रे क. पुस्तके
  (७४) तमानुवाकसमाप्तिर्दृश्यते सा च मूलोक्तानुवाकपरिगणनविरुद्धा ।
  १ व. ८२ ।

[ अनु० ६६ ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८७९
मन इति । मनोवाक्कायानां कर्माणि । अन्यत्पूर्ववत्* ।
अव्य॑क्तभावै॒रहं॑कारै॒र्ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑
वि॒पाप्मा भू॑यास॒ꣳ स्वाहा॑ ।
अव्यक्तभावैरिति । हे परमात्मंस्त्वत्प्रसादादहंकारैर्यथार्थगर्वैर्विमुक्तो भूयासम् ।
कथंभूतैरव्यक्तभावैः । लोकानां निकटेऽप्रकटिताभिप्रायैः । पूर्ववद्+न्यत् ।
आ॒त्मा मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑
वि॒पाप्मा भू॑यास॒ꣳ स्वाहा॑ ।
आत्मेति । म आत्मा शरीरं शुध्यन्तां शुद्धो भवतु । प्रायःपाठात्सर्वत्र बहुवच-
नप्रयोगश्छान्दसः ।
अ॒न्तरा॒त्मा मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑र॒हं
वि॒रजा॑ वि॒पाप्मा भू॑यास॒ꣳ स्वाहा॑ ।
अन्तरात्मेति । अन्तरात्माऽन्तःकरणम् । अन्यत्पूर्ववत्= ।
प॒र॒मा॒त्मा मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑
वि॒पाप्मा भू॑यास॒ꣳ स्वाहा॑ ।
परमात्मेति । [ परमात्मा ] निखिलजगत्प्रभुः । अन्यत्पूर्ववत् । ननु परमा-
त्मनो नित्यशुद्धत्वात्कथं तच्छुद्धिः प्रार्थ्यत इति चेन्न । अविद्यादोषवशेन परमात्मनोऽ-
प्रतिभानमशुद्धिरित्युच्यते । स्वात्मत्वेन प्रतिभानं शुद्धिरिति विशेषाङ्गीकारात्÷ ।
क्षु॒धे स्वाहा॑ ।
क्षुध इति । क्षुदधिष्ठानदेवतायै स्वाहा । एतदादिवक्ष्यमाणपञ्चमन्त्रेषु लिङ्गोक्ता
देवता हविर्भुजः ।
क्षुत्पि॑पा॒साय॒ स्वाहा॑ ।
क्षुत्पिपासायेति । एतदधिष्ठानदेवताभ्यां स्वाहा ।
विवि॑ष्ट्यै॒ स्वाहा॑ ।

• एतदग्रे छ. पुस्तके ( ७५ ) तमानुवाकसमाप्तिर्दृश्यते । सा च मूलोक्तानुवाकपरिगणनवि-
  रुद्धा । + एतदग्रे छ. पुस्तके ( ७६ ) तमानुवाकसमाप्तिर्दृश्यते । सा च मूलोक्तानुवाकपरिगणनवि-
  रुद्धा । = एतदग्रे छ पुस्तके ( ७७ ) तमानुवाकसमाप्तिर्दृश्यते । सा च मूलोक्तानुवाकपरिगणन-
  विरुद्धा । ÷ एतदग्रे छ. पुस्तके ( ७८ ) तमानुवाकसमाप्तिर्दृश्यते, सा च मूलोक्तानुवाकपरिगणन-
  विरुद्धा ।

४८७ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [ अनु० ६१ ]
विविद्व्यथा इति । “विषॢ व्याप्तौ” इति धातोरुत्पन्नोऽयं शब्दः । विशेषेण विष्टि-
र्व्याप्तिर्यस्य ब्रह्मणस्तद्विविष्टिः । छान्दसः षकारस्य टकारः । तादृशं ब्रह्मोद्दिश्य स्वाहा
हुतमस्तु ।
ऋ॒ग्वि॒धा॒नाय॒ स्वाहा॑ ।
ऋग्विधानायेति । ऋचो विदधाति करोत्युत्पादयतीति ऋग्विधानः परमात्मा
तस्मै स्वाहा हुतमस्तु ।
क॒षोत्का॑य॒ स्वाहा॑ ।
कषोत्कायेति । “कष करणे” [इति] धातुः । कष्यते क्रियत इति कषो
नामरूपकर्मात्मकः कार्यप्रपञ्चस्तस्मिन्नुक्त उपकर्तुमुत्सुकः कषोत्कः परमेश्वरस्तादृशाय
सृष्ट्याद्युन्मुखाय परमेश्वराय स्वाहा ।
क्षु॒त्पि॒पा॒सा॒मलं॑ ज्ये॒ष्ठाम॒ल॒क्ष्मीर्नाश॑याम्य॒हम् ।
अभू॑तिमस॒मृद्धिं॑ च॒ *सर्वान्निर्णु॑द मे पा॒प्मानं॑ स्वाहा॑ ।
क्षुत्पिपासामलमिति । हे परमात्मन्नहं त्वत्प्रसादात्क्षुत्पिपासारूपं मलं लक्ष्म्या
ज्येष्ठामग्रजामलक्ष्मीमलक्ष्मीमभूतिमनैश्वर्यमसमृद्धिं धनधान्यादिसमृद्ध्यभावमेतान्सर्वा-
न्नाशयामि । किंच त्वं मे मदीयं पाप्मानं निर्णुद विनाशय । तदर्थं स्वाहा
तुभ्यं सुहुतमस्तु ।
अन्न॑मयप्राणम॒यम॑नोमयवि॒ज्ञान॑मयमान॒न्दम॑यमात्मा मे॑
शुध्य॑न्तां॒ ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ विपा॒प्मा भू॑यास॒ꣳ स्वाहा॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
षट्षष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६६ ॥
अन्नमयेत्यादि । अन्नमयादयः पञ्च कोशा वारुण्यामुपनिषद्युक्ताः । पूर्ववदन्यत् ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये षट्षष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६६ ॥

* अत्र घ. पुस्तके सर्वो निर्णुदित्येव पाठः ।
१३.८ ॥

[ अनु० ६७ ] साभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८८१
अथ सप्तषष्टितमोऽनुवाकः ।
इतः परं वैश्वदेवकर्मणि विनियुक्ताः षड्ढोममन्त्रा व्याख्यायन्ते—
अ॒ग्नये॒ स्वाहा॑ । वि॒श्वे᳚भ्यो दे॒वेभ्यः॒ स्वाहा॑ । ध्रु॒वाय॑
भू॒माय॒ स्वाहा॑ । ध्रु॒वक्षि॑तये॒ स्वाहा॑ । अच्यु॑त-
क्षि॑तये॒ स्वाहा॑ । अ॒ग्नये॑ स्विष्ट॒कृते॒ स्वाहा॑, इति ।
अग्निविश्वे(श्व)देवध्रुवाः प्रसिद्धाः । ध्रुवा स्थितिरवस्थितिर्यस्य सोऽयं ध्रुवक्षितिः ।
अच्युतक्षितिरपि तादृशः । एतौ देवविशेषौ । कदाचित्प्रमादालस्यादिना दुरिष्टमपि
कर्म स्विष्टं करोतीति स्विष्टकृत् । एतद्विशेषणोऽप्यग्निः प्रसिद्धः । एताभ्यो देवताभ्यः
प्रकृतमन्नादि हविः स्वाहा सुहुतमस्तु ।
इतः परं बलिहरणकर्मणि विनियुक्ता मन्त्रा व्याख्यायन्ते---
धर्मा॑य॒ स्वाहा॑ । अध॑र्माय॒ स्वाहा॑ । अ॒द्भ्यः स्वाहा॑ ।
ओष॑धिवनस्प॒तिभ्यः॒ स्वाहा॑ । रक्षोदेव॒जने᳚भ्यः॒ स्वाहा॑ ।
गृ॒ह्या᳚भ्यः॒ स्वाहा॑ । अव॑साने᳚भ्यः॒ स्वाहा॑ । अव॑सानप-
तिभ्यः॒ स्वाहा॑ । सर्व॑भूते॒भ्यः स्वाहा॑ । कामा॑य॒ स्वाहा॑ ।
अन्त॒रिक्षाय॒ स्वाहा॑ । यदेज॑ति॒ जग॑ति॒ यच्च चेष्ट॑ति ना॒म्नो
भा॒गोऽयं ना॒म्ने स्वाहा॑ । पृथि॒व्यै स्वाहा॑ । अन्त॒रिक्षाय
स्वाहा॑ । दि॒वे स्वाहा॑ । सूर्या॑य॒ स्वाहा॑ । च॒न्द्रम॑से॒ स्वाहा॑ ।
नक्ष॑त्रेभ्यः॒ स्वाहा॑ । इन्द्रा॑य॒ स्वाहा॑ । बृह॒स्पत॑ये॒ स्वाहा॑ ।
प्र॒जाप॑तये॒ स्वाहा॑ । ब्रह्म॑णे॒ स्वाहा॑ । स्वधा पि॒तृभ्यः॒ स्वाहा॑ ।
नमो॑ रु॒द्राय॑ पशुपत॑ये॒ स्वाहा॑ । दे॒वेभ्यः॒ स्वाहा॑ ।
पि॒तृभ्य॑: स्व॒धाऽस्तु॑ । भू॒तेभ्यो॒ नम॑: । मनु॒ष्ये᳚भ्यो॒ हन्ता᳚ ।
प्र॒जाप॑तये॒ स्वाहा॑ । परमे॒ष्ठिने॒ स्वाहा॑, इति ।
धर्माधर्मावोषधिवनस्पतिदेवताः प्रसिद्धाः । रक्षांसि[प्रसिद्धानि । ] देवजना
देवानां भृत्यवर्गाः । रक्षांसि च देवजनाश्च रक्षोदेवजनाः । गृहे विद्यमाना गृह्याः
कुलदेवताः । गृहप्रान्तदेशवर्तमाना देवता अवसानशब्देनोच्यन्ते* । सर्वभूतशब्देन पञ्च

• अवसानपतिशब्दस्य व्याख्यानं स्पष्टत्वादुपेक्षितम् । अवसानपतिशब्देन गृहप्रान्तदेशवर्तमा-
  देवतास्वामिनो ग्राह्याः ।

८८२ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः--- [ अनु० ६७
भूतानि भूतविशेषा वो(घाश्वो)च्यन्ते । कामः प्रसिद्धस्त्रिलोकीव्यामोहको रतिपतिः ।
अन्तरिक्षशब्देनान्तरिक्षलोकस्थवायुर्लक्ष्यते । द्वितीयान्तरिक्षशब्देन मध्यमलोकाधिष्ठान-
देवता कथ्यते । वैदिकशब्दराशिवाचकेन नामशब्देन तद्धेयः परमात्मा लक्ष्यते ।
तथा चायमर्थः--जगति ब्रह्माण्डे यद्वृक्षादिरूपमेजति वात्यादिनिमित्तेन कम्पते
यच्च मनुष्यादि चेष्टति गमनागमनादिचेष्टां करोति । औपलक्षण्येन पर्वतादिक-
मपि गृह्यते । अयं सर्वोऽपि पदार्थसमूहो नाम्नः परमात्मनो भागो भक्षणी-
योऽंशः, प्रलयकाले सर्वस्य जगतस्तेनोपसंह्रियमाणत्वात् । सिद्धान्ते चैकस्यैव पर-
मात्मनो निखिलजगदुत्पत्तिस्थितिलयकर्तृत्वाङ्गीकारात् । तथाच तस्मै नाम्ने
जगत्संहर्त्रे परमात्मने स्वाहा । बलिहरणरूपमिदं हविर्भूभौ दत्तमस्तु । द्यावापृ-
थिव्यौ प्रसिद्धे । सूर्यचन्द्रनक्षत्रेन्द्राबृहस्पतयः प्रसिद्धाः । प्रजापतिर्ब्रह्माण्डौ विरा-
ड्ढिरण्मयगर्भौ । अग्निष्वात्तादिभ्यः पितृभ्यः स्वधा, स्वाहा च, इदमन्नं बलिह-
रणकर्मार्हं दत्तमस्तु । [रुद्राय नमः] स्वाहा चेदमन्नं दत्तमस्तु । कथंभूताय, पशुपतये
ब्रह्मादिस्थावरान्ताधिपतये । इन्द्रादिभ्यो देवेभ्यः स्वाहा पितृभ्यः स्वधाऽस्तु ।
भागान्तरद्योतनार्थं मन्त्रान्तरम् । भूतेभ्यो देवाविशेषेभ्यो नमः । स्वाहाशब्दोऽप्यनुष-
ञ्जनीयोऽन्नदानसिद्धये । यद्वा नमःशब्द एव भूतानामन्नदानवाचको द्रष्टव्यः । मनु-
ष्येभ्यो हन्ता, इदमन्नं दत्तमस्तु । स्वाहास्वधानमोहन्तकारैश्चतुर्भिर्निपातैर्देवपितृभूत-
मनुष्याणाम(ष्येभ्योऽ)न्नं दातव्यम् । एतच्छब्दोच्चारणपूर्वकं हि तेषामन्नदाने भूयसी
तृप्तिः प्रियोक्तिपूर्वकमिव ब्राह्मणभोजनेन ब्राह्मणानाम् । प्रजापतये स्वाहा । भागान्त-
रद्योतनार्थं मन्त्रान्तरम् । परमेष्ठी चतुर्मुखो ब्रह्मा ।
यथा॒ कूप॑: श॒तधा॑रः स॒हस्र॑धारो॒ अक्षि॑तः ।
ए॒वा मे॑' अस्तु धा॒न्यꣳ॑ स॒हस्र॑धार॒मक्षि॑तम् ॥
धन॑धा॒न्यै स्वाहा॑ ॥
यथेति । यथा येन प्रकारेण कूप उदकाधारविशेषः शतधारः सहस्रधारोऽने-
कोदकधारोपेतो बहुधोदकग्रहणेऽप्यक्षितोऽक्षय्यश्च भवति, एवैवं मह्यं परमात्मनः
प्रसादाद्धान्यमक्षितमक्षय्यमस्तु । सहस्रधारमनेककुसूलादिपूर्ण ( र्णी ) प्रस्थादिपरम्प-
रायुक्तं च भूयात् । तदर्थमिदं हविः स्वाहा सुहुतमस्तु । कस्मै । धनानि दधाति पोष-
यति भक्तानामिति धनधानी काचिद्देवता तस्यै ।
ये भू॒ताः प्र॒चर॑न्ति दिवा॒नक्तं॒ बलि॑मि॒च्छन्तो॑
वितुद॑स्य॒ प्रेष्या॑: । तेभ्यो॑ ब॒लिं पु॑ष्टिका॒मो
हरा॑मि॒ मयि॒ पुष्टिं॒ पुष्टि॑पति॒र्दधा॑तु॒ स्वाहा॑ ॥

[ अनु० ६८ ] सभाष्ये दशमप्रपाठकः । ८८३
ओष*धिवनस्प॒तिभ्यः॒ स्वाहा॒ऽन्तरि॑क्षाय॒ स्वाहा॒ नमो॑ रु॒द्राय॑
प॒शुपत॑ये॒ स्वाहा॑ वि॒तुद॑स्य॒ प्रेष्या॒ एकं॑ च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोप-
निषदि सप्तषष्टितमो¹ऽनुवाकः ॥ ६७ ॥
य इति । तेभ्यो बलिं हरामि भूमौ निक्षिपामि पुष्टिकामः सन्नहम् । अत
एव पुष्टिपतिर्धनधान्यादिपोषणोधिपतिर्भगवान्मयि पुष्टिं धनधान्यादिपोषं दधातु
स्थापयतु । तदर्थमिदमन्नं स्वाहा भूमौ निक्षिप्तमस्तु । तेभ्यः केभ्यः । ये भूता ग्रह-
विशेषा बलिमाहारमिच्छन्तः सन्तो दिवानक्तं प्रचरन्ति । भूताः कथंविधाः ।
प्रेष्याः प्रेषणीया भृत्या इति यावत् । कस्य, विशेषेण तुदति पापिनः प्राणिनः पीड-
यतीति वितुदः श्मशानवासी भगवान्कालाग्निरुद्रस्तस्य वितुदस्य ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये सप्तषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६७ ॥
अथाष्टषष्टितमोऽनुवाकः ।
जपमात्रेण पापक्षयार्थोऽयं मन्त्रः---
ॐ तत्स॒त्यम् । ॐ तद्ब्रह्म॑ । ॐ तद्वा॒युः । ॐ
तदा॒त्मा । ॐ तत्सर्व॑म् । ॐ तत्पुरोर्नमः ।
अन्तश्चर॑ति भू॒तेषु॑ गुहायां वि॒श्वमूर्त्ति॑षु । त्वं यज्ञ-
स्त्वं वषट्कारस्त्वमिन्द्रस्त्वꣳ रुद्रस्त्वं विष्णुस्त्वं
ब्रह्म॒ त्वं प्र॒जाप॑तिः । त्वं त॑दाप॒ आपो॒ ज्योती॒
रसो॒ऽमृतं॒ ब्रह्म॑ भूर्भुव॒: सुव॒रोम् , इति॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिष-
द्यष्टषष्टितमो³ऽनुवाकः ॥ ६८ ॥
तद्वेदान्तवेद्यं वस्तु ब्रह्मातिबृहत् । तदेव वायुः । तदेवाऽऽत्मा जीवोऽपि ।
तदेव सत्यमवितथम् । किं बहुना, तदेव सर्वं चराचरं जगत् । तदेव पुरो²र्विस्तीर्णस्य
ब्रह्माण्डस्य कारणं य(णम)तस्तस्मै नमोऽस्तु । किंचैवंविधं यद्ब्रह्म तद्विश्वमूर्त्तिषु नाना-

• ओषध्याद्यं तद्ब्रह्मेत्यस्मात्प्राग्विद्यमानं मूलं ज. पुस्तके नास्ति ।
  १ घ. ८४ । २ ह. ॰णादिनिधि । ३ घ. ८५ ।

८८४ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [अनु० ६९]
विधशरीरेषु भूतेषु प्राणिषु गुहायामन्तर्हृदयपुण्डरीकमध्ये चरति वर्तते । एवं परो-
क्षेण सर्वात्मकत्वमुक्त्वेदानीमपरोक्षेण परमात्मनः सर्वात्मकत्वं दर्शयति । हे भगवंस्त्वं
यज्ञो नानाविधक्रतुरूपः । त्वमेव वषट्कारो देवान्प्रदायकशब्दविशेषः । औपलक्षण्येन
त्वमेव स्वाहास्वधाहन्तकारादिः । त्वमेवेन्द्ररुद्राविष्णुब्रह्मरूपः । त्वमेव प्रजापतिर्वि-
राट् । त्वमेव तत्प्रसिद्धं ब्रह्माण्डम् । त्वमेवाऽऽपो नद्यादिगताः । त्वमेवाऽऽपः पारा-
वारगताः । त्वमेव ज्योतिः सूर्यादि । त्वमेव रसो मधुरादिः । त्वमेवामृतं सुधा । त्वमेव
ब्रह्म वेदकूटम् । त्वमेव भूर्भुवः सुवस्त्रैलोक्यम् । त्वमेवोंकारः शब्दब्रह्म ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययु-
क्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्येऽष्टषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६८ ॥
अथैकोनसप्ततितमोऽनुवाकः ।
अथ प्राणाहूतिमन्त्रान्दर्शयति—
श्र॒द्धायां᳚ प्रा॒णे निवि॑ष्टोऽमृतं॑ जुहोमि । श्र॒द्धायां᳚-
मपा॒ने निवि॑ष्टोऽमृतं॑ जुहोमि । श्र॒द्धायां᳚ व्या॒ने
निवि॑ष्टोऽमृतं॑ जुहोमि । श्र॒द्धाया॑मुदा॒ने निवि॑ष्टोऽ-
मृतं॑ जुहोमि । श्र॒द्धाया॑ꣳ समा॒ने निवि॑ष्टोऽमृतं॑
जुहोमि । ब्रह्म॑णि म आ॒त्माऽमृ॑तत्त्वा॒य, इति ।
वैदिककर्मणि विश्वासातिशयः श्रद्धा, तस्यां सत्यां पञ्चसु शरीरगतवायुभेदेषु मध्ये
प्रथमं प्राणनामके वायौ निविष्ट आदरयुक्तोऽहममृतं स्वादुभूतमिदं हविर्जुहोमि प्रक्षि-
पामि । एवमपानादिषु योज्यम् । एताभिः पञ्चभिराहुतिभिरमृतत्वाय मोक्षाय मे
मदीय आत्मा जीवो ब्रह्मणि परमात्मन्येकी भवत्विति शेषः ।
अथ भोजनादावपां प्राशने मन्त्रमाह—
अ॒मृतोपस्त॑रणमसि, इति ।
हे पीयमान जल त्वममृतं विनाशरहितं प्राणदेवताया [उपस्तरणमसि । तथा
शयानस्य पुरुषस्य मञ्चकस्योपरि तूलपटादिकमुपस्तीर्यते तद्वत्प्राणदेवताया ] इदमुपस्त-
रणम् । तथा च वाजसनेयिनः प्राणविद्यायां प्राणदेवताया जलवस्त्रत्वमामनन्ति—
“तस्मादशिष्यन्नाचामेदशित्वाऽऽचामेदेतदेव तदनग्नं कुरुते” इति ।
प्राणाहूतिष्वेव विकल्पितानि मन्त्रान्तराणि दर्शयति—
श्र॒द्धायां᳚ प्रा॒णे निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि । शि॒वो मा॑

वि॒शाम॑प्रदाहाय । प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑ । श्र॒द्धाया॑मपा॒ने
निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि । शि॒वो मा॑ वि॒शाम॑प्रदाहाय ।
अ॒पा॒नाय॒ स्वाहा॑ । श्र॒द्धायां॑ व्या॒ने निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑
जुहोमि । शि॒वो मा॑ वि॒शाम॑प्रदाहाय । व्या॒नाय॒
स्वाहा॑ । श्र॒द्धाया॑मुदा॒ने निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि ।
शि॒वो मा॑ वि॒शाम॑प्रदाहाय । उ॒दा॒नाय॒ स्वाहा॑ ।
श्र॒द्धाया॑ᳵ समा॒ने निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि । शि॒वो
मा॑ वि॒शाम॑प्रदाहाय । स॒मा॒नाय॒ स्वाहा॑ ।
ब्रह्म॑णि म आ॒त्माऽमृत॑त्वाय॑, इति ॥
हूयमान द्रव्यविशेष त्वं शिवः शान्तो भूत्वा मां प्रविश । किमर्थम् । अप्रदा-
हाय, क्षुत्संपादितदाहनाशनायेत्यर्थः । किंच हूयमानद्रव्यं प्राणदेवतायै स्वाहा सुहुत-
मस्तु । पूर्ववदन्यद्व्याख्येयम् ।
भोजनादूर्ध्वमपां प्राशने मन्त्रमाह —
अ॒मृता॑पि॒धान॑मसि, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्ये-
कोनसप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ६९ ॥
पीयमान हे जल त्वममृतमविनश्वरमपिधानमाच्छादकमसि ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्य एकोनसप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ६९ ॥
अथ सप्ततितमोऽनुवाकः ।
भुक्तस्यान्नस्याभिमन्त्रणे मन्त्रमाह—
श्र॒द्धायां॑ प्रा॒णे निवि॑ष्ट॒ममृत॑ᳵ हु॒तम् । प्रा॒णमन्ने॑नाऽऽप्या-
य॒स्व । श्र॒द्धायांमपा॒ने निवि॑ष्ट्यामृतं॑ᳵ हु॒तम् । अ॒पान-
मन्ने॑नाऽऽप्यायस्व । श्र॒द्धायां॑ व्या॒ने निवि॑ष्ट्यामृतं॑ᳵ
१४८ ॥

८८६ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [ अनु० ७१ ]
हु॒तम् । व्या॒नम॒न्नेना॑ऽऽप्याय॒स्व । श्र॒द्धाया॑मु॒दाने निवि॑-
श्या॒मृत॑ꣳ हु॒तम् । उदा॒नम॒न्नेना॑ऽऽप्यायस्व । श्र॒द्धाया॑ꣳ
स॒माने निवि॑श्या॒मृत॑ꣳ हु॒तम् । समा॒नम॒न्नेना॑ऽऽप्यायस्व, इति॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोप-
निषदि सप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७० ॥
वैदिककर्मणि विश्वासातिशयः श्रद्धा, तस्यां सत्यां प्राणवायौ निविश्याऽऽदराति-
शयं कृत्वाऽमृतमनध्वरं स्वादुभूतमिदं हविर्मया हुतम् । हे प्राणाभिमानिनि देवि त्वं
प्राणं मुखनासिकासंचारिणं वायुं हुतेनान्नेनाऽऽप्यायस्व वर्धय । स्पष्टमन्यत् ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये सप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७० ॥

अथैकसप्ततितमोऽनुवाकः ।
क्षुदादिजनितचित्तविक्षेपशान्तेरूर्ध्वं भोक्तुर्जीवस्य परमेश्वरस्वरूपानुसंधानहेतुं मन्त्रं
दर्शयति—
अ॒ङ्गु॒ष्ठ॒मा॒त्रः पुरु॑षोऽङ्गु॒ष्ठं च॑ समाश्रि॒तः ।
ईशः॑ सर्व॑स्य जगतः॒ *प्रभु॑ प्रीणाति॒ विश्व॑भुक्, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्ये-२
कसप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७१ ॥
हृदयमध्यगत आकाशः स्वाङ्गुष्ठपारिमितः । तत्र वर्तमाना बुद्धिरपि तावती । तयाऽ-
वच्छिन्नो जीवरूपः पुरुषोऽप्यङ्गुष्ठमात्रः स्वाङ्गुष्ठपारिमितः । स च ज्ञानक्रियाश-
क्त्याऽङ्गुष्ठमाश्रितः । चकारान्मस्तकं चाऽऽश्रितः । आपादमस्तकव्यापीत्यर्थः । स
चोपाधिसंबन्धमन्तरेण स्वकीयेन वास्तवरूपेण सर्वस्य जगत ईशो नियन्ता । अत एव
विश्वभुक् । सर्वं जगद्भुङ्क्ते । तादृशः प्रभुरीश्वरः प्रीणाति, अनेन भोजनेन प्रीतो
भवतु ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेय-
युक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्य एकसप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७१ ॥

• छान्दसो विसर्गलोपः ।
  १ घ. ८७ ॥ २ घ. ८८ ॥

[ अनु० ७२–७३ ] सभाष्ये दशमप्रपाठकः । ८८७

अथ द्विसप्ततितमोऽनुवाकः ।

इत्थं भोजनोत्तरं परमेश्वरानुसंधानप्रतिपादकं मन्त्रमुदाहृत्य भोक्तुः सर्वेषामङ्गानां
स्वस्थताप्रतिपादकं मन्त्रमनुभवपूर्वकं पठति—
वाङ्‌म॑ *आस॒न् । नसोः॑ प्रा॒णः । अ॒क्ष्योश्चक्षुः॑ । कर्ण॑योः
श्रोत्र॑म् । बा॒हुवोर्बल॑म् । ऊ॒रुवो॒रोजः॑ । अरि॑ष्टा॒ विश्वा॒न्य-
ङ्गा॑नि त॒नूः । त॒नुवा॑ मे स॒ह नम॑स्ते अस्तु मा मा॑ हिग्ंंसीः, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोप-
निषदि द्विसप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७२ ॥
हे भगवन्षड्रसमन्नमाकण्ठं भुक्तवतस्तृप्तस्य मे मम वाग्वागिन्द्रियशक्तिस्तद्गोलक
+आस्ये, प्राणो नसोर्नासिकयोः, चक्ष

अप॑ध्वान्त॒मूर्णु॑हि पू॒र्धि चक्षु॑र्मुमु॒ग्ध्य॑स्मान्नि॒धये॑ऽवब॒द्धान् , इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
त्रिसप्ततितमो¹ऽनुवाकः ॥ ७३ ॥
ऋषयः सप्तसंख्याकाः कदाचिदिन्द्रं स्वर्गस्थमुपसेदुः । भूलोकात्सकाशादिन्द्र-
सामीप्यं जग्मुः । कथंभूता ऋषयः । नाथमानाः किमपि याचितुकामाः । प्रियमैधाः
सर्वप्राणिप्रियकृतबुद्धिविशेषाः । वय इति विशब्दबहुवचनं पक्षिवाचकम् । वय इव
पक्षिण इव शीघ्रगमनाः । कथंभूता वयः । सुपर्णाः शोभनपक्षाः । कथंभूतमिन्द्रम् ।
अपध्वान्तमपगतहृदयान्धकारम् । इन्द्रमुपेत्य यदूचिरे तदुच्यते । हे भगवन्निन्द्रा-
स्मानूर्णुहि दिव्यदुकूलादिप्रदानेनाऽऽच्छादय । अस्माकं चक्षुः पूर्धि, उत्तमसौन्दर्यादि-
मत्पदार्थप्रदर्शनप्रदानाभ्यां पूरय । अस्मान्सर्वेभ्यः पापेभ्यो मुमुग्धि मोचय । किंचा-
स्मानिधयेऽवबद्धान्नासक्तान्कुरु । अनेकधनरत्ननिधियुक्तानस्मान्कुर्वित्यर्थः । एव-
मृषियाचितेनेन्द्रेण दत्तैर्भाग्यैः सुखिताः सन्तः ऋषयो भूमिमेत्य स्वाश्रमेषु स्थितवन्त
इत्याख्यानं पूरयितव्यम् ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये त्रिसप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७३ ॥
अथ चतुःसप्ततितमोऽनुवाकः ।
एवं जपानन्तरं हृदयमालभ्य जप्यं मन्त्रमाह—
प्रा॒णानां ग्रन्थिरसि रुद्रो मा॑ वि॒शान्त॑कः ।
तेनान्ने॒ना॑ऽऽप्यायस्व, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
चतुःसप्ततितमो²ऽनुवाकः ॥ ७४ ॥
हे हृदयवर्तिन्नहंकार त्वं वायुरूपाणामिन्द्र(न्द्रिय)रूपाणां च प्राणानां ग्रन्थि-
रसि । परस्परमविश्लेषाय ग्रन्थनहेतुरसि । तादृशस्त्वं रुद्रस्त(स्त्व)दभिमानिदेव-
तारूपोऽन्तको दुःखस्य विनाशको भूत्वा मा मां विश मच्छरीरे प्रविष्टो भव । तेन
मद्भुक्तेनान्नेनाऽऽप्यायस्व मामभिवर्धय ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये चतुःसप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७४ ॥
१ व. ९०. २ व. ९१ ।

[ अनु० ७५-७६ ] सभाष्ये दशमप्रपाठके । ८८९
अथ पञ्चसप्ततितमोऽनुवाकः ।
एवं हृदयाभिमन्त्रणमुक्त्वा यावज्जीवं मृत्युपरिहारार्थं देवताप्रा(प्री)णनरूपमन्त्रमाह-
नमो॑ रु॒द्राय॑ विष्ण॑वे मृ॒त्युर्मे॑ पा॒हि, इति॑
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनि-
षदि पञ्चसप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७५ ॥
रुद्राय पार्वतीपतये नमोऽस्तु । विष्णवे लक्ष्मीपतये नमोऽस्तु । किंच हे रुद्र हे
विष्णो त्वं त्वं च मृत्योर्व्यत्ययेन मृत्योः सकाशान्मे मां पाहि ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये पञ्चसप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७५ ॥

अथ षट्सप्ततितमोऽनुवाकः ।
त्वम॑ग्ने द्यु॒भिस्त्वमा॑शुशुक्ष॒णिस्त्वम॒द्भ्यस्त्वमश्म॑न॒स्परि॑ ।
त्वं वने॑भ्य॒स्त्वमोष॑धीभ्य॒स्त्वं नृणां॑ नृपते जायसे शुचि॑ः ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
षट्सप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७६ ॥
त्वमिति । हेऽग्ने त्वमपि द्युभिरुत्तमकान्तिभिः सहितः सन्सन्मृत्युं निवारय ।
किंच त्वमाशु शीघ्रं शोषयति भक्तानां पापमित्याशुशुक्षणिः, [ तादृशो भव] । किंच
त्वमद्भ्य उपरि कणत्वेन (कारणत्वेन?) तिष्ठसि । अपकारणत्वादग्नेरद्भ्य आधिक्यम् ।
“अग्नेरापः” इति श्रुतेः । किंच त्वं महामेरुरूपस्य पाषाणस्य पर्युपरि तिष्ठसि । कन-
काचलशिखरेष्वग्न्यादिदेवानां विद्यमानत्वात्प्रसिद्धेः । किंच त्वं वनेभ्यो व्यत्ययेन नन्द-
नादिवनेषु विहरसि । किंच त्वमोषधीभ्यो व्यत्ययेन सोमलताद्योषधीषु व्याप्य
तिष्ठसि । हे नृपते यजमानरूपमनुष्याधिपतेऽग्ने त्वं नृणां यजमानानां मध्ये पूज्यो
जायसे भवसि । किंच त्वं वैदिकलौकिकश्मशानिकसर्वपदार्थभुगपि सन्सर्वदा शुचिरेव ।
एवंविधप्रभावस्त्वं मृत्योः सकाशान्मां पाहीति पूर्वेणान्वयः ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये षट्सप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७६ ॥

१ ऋ. ' २ । २ व. ९३ ।