तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

८८२ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः--- [ अनु० ६७
भूतानि भूतविशेषा वो(घाश्वो)च्यन्ते । कामः प्रसिद्धस्त्रिलोकीव्यामोहको रतिपतिः ।
अन्तरिक्षशब्देनान्तरिक्षलोकस्थवायुर्लक्ष्यते । द्वितीयान्तरिक्षशब्देन मध्यमलोकाधिष्ठान-
देवता कथ्यते । वैदिकशब्दराशिवाचकेन नामशब्देन तद्धेयः परमात्मा लक्ष्यते ।
तथा चायमर्थः--जगति ब्रह्माण्डे यद्वृक्षादिरूपमेजति वात्यादिनिमित्तेन कम्पते
यच्च मनुष्यादि चेष्टति गमनागमनादिचेष्टां करोति । औपलक्षण्येन पर्वतादिक-
मपि गृह्यते । अयं सर्वोऽपि पदार्थसमूहो नाम्नः परमात्मनो भागो भक्षणी-
योऽंशः, प्रलयकाले सर्वस्य जगतस्तेनोपसंह्रियमाणत्वात् । सिद्धान्ते चैकस्यैव पर-
मात्मनो निखिलजगदुत्पत्तिस्थितिलयकर्तृत्वाङ्गीकारात् । तथाच तस्मै नाम्ने
जगत्संहर्त्रे परमात्मने स्वाहा । बलिहरणरूपमिदं हविर्भूभौ दत्तमस्तु । द्यावापृ-
थिव्यौ प्रसिद्धे । सूर्यचन्द्रनक्षत्रेन्द्राबृहस्पतयः प्रसिद्धाः । प्रजापतिर्ब्रह्माण्डौ विरा-
ड्ढिरण्मयगर्भौ । अग्निष्वात्तादिभ्यः पितृभ्यः स्वधा, स्वाहा च, इदमन्नं बलिह-
रणकर्मार्हं दत्तमस्तु । [रुद्राय नमः] स्वाहा चेदमन्नं दत्तमस्तु । कथंभूताय, पशुपतये
ब्रह्मादिस्थावरान्ताधिपतये । इन्द्रादिभ्यो देवेभ्यः स्वाहा पितृभ्यः स्वधाऽस्तु ।
भागान्तरद्योतनार्थं मन्त्रान्तरम् । भूतेभ्यो देवाविशेषेभ्यो नमः । स्वाहाशब्दोऽप्यनुष-
ञ्जनीयोऽन्नदानसिद्धये । यद्वा नमःशब्द एव भूतानामन्नदानवाचको द्रष्टव्यः । मनु-
ष्येभ्यो हन्ता, इदमन्नं दत्तमस्तु । स्वाहास्वधानमोहन्तकारैश्चतुर्भिर्निपातैर्देवपितृभूत-
मनुष्याणाम(ष्येभ्योऽ)न्नं दातव्यम् । एतच्छब्दोच्चारणपूर्वकं हि तेषामन्नदाने भूयसी
तृप्तिः प्रियोक्तिपूर्वकमिव ब्राह्मणभोजनेन ब्राह्मणानाम् । प्रजापतये स्वाहा । भागान्त-
रद्योतनार्थं मन्त्रान्तरम् । परमेष्ठी चतुर्मुखो ब्रह्मा ।
यथा॒ कूप॑: श॒तधा॑रः स॒हस्र॑धारो॒ अक्षि॑तः ।
ए॒वा मे॑' अस्तु धा॒न्यꣳ॑ स॒हस्र॑धार॒मक्षि॑तम् ॥
धन॑धा॒न्यै स्वाहा॑ ॥
यथेति । यथा येन प्रकारेण कूप उदकाधारविशेषः शतधारः सहस्रधारोऽने-
कोदकधारोपेतो बहुधोदकग्रहणेऽप्यक्षितोऽक्षय्यश्च भवति, एवैवं मह्यं परमात्मनः
प्रसादाद्धान्यमक्षितमक्षय्यमस्तु । सहस्रधारमनेककुसूलादिपूर्ण ( र्णी ) प्रस्थादिपरम्प-
रायुक्तं च भूयात् । तदर्थमिदं हविः स्वाहा सुहुतमस्तु । कस्मै । धनानि दधाति पोष-
यति भक्तानामिति धनधानी काचिद्देवता तस्यै ।
ये भू॒ताः प्र॒चर॑न्ति दिवा॒नक्तं॒ बलि॑मि॒च्छन्तो॑
वितुद॑स्य॒ प्रेष्या॑: । तेभ्यो॑ ब॒लिं पु॑ष्टिका॒मो
हरा॑मि॒ मयि॒ पुष्टिं॒ पुष्टि॑पति॒र्दधा॑तु॒ स्वाहा॑ ॥