तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

८८४ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [अनु० ६९]
विधशरीरेषु भूतेषु प्राणिषु गुहायामन्तर्हृदयपुण्डरीकमध्ये चरति वर्तते । एवं परो-
क्षेण सर्वात्मकत्वमुक्त्वेदानीमपरोक्षेण परमात्मनः सर्वात्मकत्वं दर्शयति । हे भगवंस्त्वं
यज्ञो नानाविधक्रतुरूपः । त्वमेव वषट्कारो देवान्प्रदायकशब्दविशेषः । औपलक्षण्येन
त्वमेव स्वाहास्वधाहन्तकारादिः । त्वमेवेन्द्ररुद्राविष्णुब्रह्मरूपः । त्वमेव प्रजापतिर्वि-
राट् । त्वमेव तत्प्रसिद्धं ब्रह्माण्डम् । त्वमेवाऽऽपो नद्यादिगताः । त्वमेवाऽऽपः पारा-
वारगताः । त्वमेव ज्योतिः सूर्यादि । त्वमेव रसो मधुरादिः । त्वमेवामृतं सुधा । त्वमेव
ब्रह्म वेदकूटम् । त्वमेव भूर्भुवः सुवस्त्रैलोक्यम् । त्वमेवोंकारः शब्दब्रह्म ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययु-
क्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्येऽष्टषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६८ ॥
अथैकोनसप्ततितमोऽनुवाकः ।
अथ प्राणाहूतिमन्त्रान्दर्शयति—
श्र॒द्धायां᳚ प्रा॒णे निवि॑ष्टोऽमृतं॑ जुहोमि । श्र॒द्धायां᳚-
मपा॒ने निवि॑ष्टोऽमृतं॑ जुहोमि । श्र॒द्धायां᳚ व्या॒ने
निवि॑ष्टोऽमृतं॑ जुहोमि । श्र॒द्धाया॑मुदा॒ने निवि॑ष्टोऽ-
मृतं॑ जुहोमि । श्र॒द्धाया॑ꣳ समा॒ने निवि॑ष्टोऽमृतं॑
जुहोमि । ब्रह्म॑णि म आ॒त्माऽमृ॑तत्त्वा॒य, इति ।
वैदिककर्मणि विश्वासातिशयः श्रद्धा, तस्यां सत्यां पञ्चसु शरीरगतवायुभेदेषु मध्ये
प्रथमं प्राणनामके वायौ निविष्ट आदरयुक्तोऽहममृतं स्वादुभूतमिदं हविर्जुहोमि प्रक्षि-
पामि । एवमपानादिषु योज्यम् । एताभिः पञ्चभिराहुतिभिरमृतत्वाय मोक्षाय मे
मदीय आत्मा जीवो ब्रह्मणि परमात्मन्येकी भवत्विति शेषः ।
अथ भोजनादावपां प्राशने मन्त्रमाह—
अ॒मृतोपस्त॑रणमसि, इति ।
हे पीयमान जल त्वममृतं विनाशरहितं प्राणदेवताया [उपस्तरणमसि । तथा
शयानस्य पुरुषस्य मञ्चकस्योपरि तूलपटादिकमुपस्तीर्यते तद्वत्प्राणदेवताया ] इदमुपस्त-
रणम् । तथा च वाजसनेयिनः प्राणविद्यायां प्राणदेवताया जलवस्त्रत्वमामनन्ति—
“तस्मादशिष्यन्नाचामेदशित्वाऽऽचामेदेतदेव तदनग्नं कुरुते” इति ।
प्राणाहूतिष्वेव विकल्पितानि मन्त्रान्तराणि दर्शयति—
श्र॒द्धायां᳚ प्रा॒णे निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि । शि॒वो मा॑