तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

*अथ परिशिष्टम् ।
कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमः प्रपाठकः।
नारायणोपनिषत् ।
तत्र प्रथमोऽनुवाकः ।
हरिः ॐ ।
+सह॒ नाव॑वतु । सह॒ नौ॑ भुनक्तु । सह॒ वी॒र्यं॑ करवा-
वहै । ते॒ज॒स्वि ना॒वधी॑तमस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै॑ ।
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥
इति शान्तिः ।
विचार्य सर्ववेदान्तैः संचार्य हृदयाम्बुजे ।
प्रचार्य सर्वलोकेषु आचार्य शंकरं भजे ॥ १ ॥
पद्मपादो विश्वरूपो हस्तामलकत्रोटकौ ।
अद्वैतदीक्षागुरवः साचार्याः पञ्च पान्तु माम् ॥ २ ॥
एतानि पद्मपत्राणि चत्वारि हृदयाम्बुजे ।
मामकीने प्रकाशन्तां भक्तिमुक्तिप्रसिद्धये ॥ ३ ॥
नमो नमः कारणकारणत्मने नमो नमो मङ्गलमङ्गलात्मने ॥
नमो नमो वेदविदां मनीषिणामुपासनीयाय नमो नमस्ते ॥ ४ ॥
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ॥
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ ५ ॥
वारुण्युपनिषद्युक्ता ब्रह्मविद्या सनातना ॥
याज्ञिक्यां फ(खि)लरूपायां सर्वशेषोऽभिधीयते ॥ ६ ॥
यथा बृहदारण्यके सप्तमाष्टमाध्यायौ खिलकाण्डत्वेनाऽऽचार्यैरुदाहृतौ तथेयं नारा-

• परिशिष्टसंगृहीतमेतन्नारायणोपनिषद्भाष्यं केन प्रणीतमिति न जानिमः, परं चास्य
  पुस्तकद्वयमुपलब्धम् । भाष्यं चैतदशीत्यनुवाकात्मकैतद्देशीयवैदिकपाठप्रसिद्धमूलानुरोध्यस्त्यतोऽत्र परि-
  शिष्टरूपेण समूलं संगृहीतम् । अस्मिंश्च भाष्य उपक्रमे प्रायः सायणाचार्यकृतभाष्यस्यैवोल्लेखो दृश्यते ।
  अग्रेऽपि यत्र सायणाचार्यभाष्यानुरोधि मूलं वर्तते तत्र प्रायः सायणाचार्यकृतभाष्योल्लेखो दृश्यते ।
  × अत्र ङ. पुस्तके मूले ॐ शं नो मित्रः शं वरुणः । ०अवतु वक्तारम् । ॐ शान्तिः ॥ ३ ॥
  इत्यधिकम् ।

७८४ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [ अनु० १ ]
यणीयाख्या याज्ञिक्युपनिषदपि खिलकाण्डरूपा, तल्लक्षणोपेतत्वात् । कर्मोपासनाब्रह्मत-
त्त्वज्ञानेषु किंचिदवशिष्टं तस्य सर्वस्याभिधानेन प्रकीर्णरूपत्वं खिलत्वम् । बृहदारण्यके
सप्तमाध्याये—“पूर्णमदः पूर्णम्” इत्यादिना ब्रह्मतत्त्वमभिहितम् । “ॐ खं ब्रह्म” इत्या-
दिभिरष्टमाध्यायगतैश्च “ यो ह वै ज्येष्ठं(ज्येष्ठ) च श्रेष्ठं(श्रेष्ठ) च वेद” इत्यादि-
भिर्वाक्यैर्नानाविधान्युपासनान्यभिहितानि । “ अथ यः कामयेत महत्प्राप्नुयाम्” इत्या-
दिना मन्थाख्यं कर्माभिहितम् । तथा पुत्रविशेषादिकामनायुक्तानां तु तत्तत्कर्माप्यभिहि-
तानि । एवमत्रापि “अम्भस्य पारे” इत्यादिना ब्रह्मतत्त्वमभिहितम् । “आदित्यो वा एष
एतन्मण्डलम्” इत्यादिनापासनमभिहितम् । “भूरन्नमग्नये पृथिव्यै स्वाहा” इत्यादिना
कर्माप्यभिहितानि । तत्र कर्मणां बाहुल्याद्याज्ञिकीत्युच्यते । उपक्रमे ब्रह्मतत्त्वाभिधाना-
[*दुपसंहारे च तत्साधनानां सत्यादीनां संन्यासान्तानामभिधाना]दुपनिषदित्यु-
च्यते । तदीयपाठसंप्रदायस्तु देशविशेषेषु बहुविध उपलभ्यते । तत्र यद्यपि
शाखाभेदः कारणं तथाऽपि तैत्तिरीयशाखाध्यायकैस्तत्तद्देशनिवासिभिः शिष्टैरादृ-
तत्वान्सर्वोऽपि पाठ उपादेय एव । तत्र द्राविडानां चतुःषष्ट्यनुवाकक्रमपाठः । कर्णा-
टकेषु केषांचिच्चतुःसप्ततिः(ति) पाठः । अपरेषां चाशीतिपाठः । तत्र वयं पाठान्तराणि
सूचयन्तश्चतुःषष्ट्य(न्तोऽशीत्य)नुवाकपाठं प्राधान्येन व्याख्यास्यामः । [तत्र] प्रथमानु-
वाकस्याऽऽदौ काश्चिदृचो ब्रह्मतत्त्वं प्रतिपादयन्ति, तासु प्रथमामृचमाह—
ॐ अ॒म्भस्य॑ पा॒रे भुव॑नस्य॒ मध्ये॒ नाक॑स्य पृ॒ष्ठे म॑ह॒तो म॑हीया॑न् ।
शु॒क्रेण॒ ज्योती॑ꣳषि॒ समनु॒प्रवि॑ष्टः प्र॒जाप॑तिश्चरति॒ गर्भे॑ अ॒न्तः, इति॑ ।
अम्भस्य बहुविधसमुद्रवर्तिजलस्य पारे परतीरे यो महान्प्रौढो लोकालोकपर्व-
तादिस्ततोऽपि महीयान्महत्तरोऽयं महे(परमे)श्वरः । तथा भुवनस्य भूगोलस्य मध्ये
महान्मेर्वादिस्ततोऽपि महत्तरः । नाकस्य पृष्ठे स्वर्गस्योपरि यो महान्ब्रह्मलोकादि-
स्ततोऽपि महत्तरः । तथा च च्छन्दोगा आमनन्ति—“ ज्यायान्पृथिव्या ज्यायान-
न्तरिक्षाज्ज्यायान्दिवो ज्यायानन्भ्यो लोकेभ्यः ” इति । “ स एवाधस्तात्स उपरि-
ष्टात्स पश्चात्स पुरस्तात्स दक्षिणतः स उत्तरतः स एवेदं सर्वम्” इति(च) । स परमे-
श्वरः शुक्रेण जीवचैतन्यरूपेण भासकेन ज्योतींषि निर्मलत्वेन भास्कान्यन्तःकरणानि
सम्यगनुप्रविष्टः । “ तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् ” इति श्रुतेः । गर्भे ब्रह्माण्डरूपेऽ-
न्तर्मध्ये प्रजापतिर्विराड्रूपो भूत्वा चरति प्रवर्तते । विराड्रूपमाथर्वणिका आम-
नन्ति—“अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग्विवृताश्च वेदाः । वायुः
प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ” इत्यादि । अग्निः प्रकाशयुक्तो द्युलोकः ।

• त्रुटितमिदं चतुःषष्ट्यनुवाकानुरोधिभाष्यासंगृहीतम् । प्रकृते तस्यास्य च तौल्यात् ।

सर्वव्यापी परमेश्वरो वस्तुतस्तथाविध एव सन्मायावशाद्देहेषु जीवरूपेण ब्रह्माण्डे च
विराड्रूपेणावस्थित इत्यर्थः ।
द्वितीयामृचमाह—
यस्मि॑न्नि॒दꣳ सं च॒ वि चैति॒ सर्वं॒ यस्मि॑न्दे॒वा अधि॒ विश्वे॑ निषे॒दुः ।
तदे॒व भू॒तं तदु॒ भव्य॑मा इ॒दं तद॒क्षरे॑ पर॒मे व्यो॑मन् , इति ।
इदं सर्वं जगद्यस्मिन्नव्याकृते मूलकारणे समेति च [ व्येति च । ] सृष्टिकाले
समुत्पन्नं सत्संगतमपि भवति । शं चेति पाठे सुखमपि प्राप्नोतीति व्याख्येयम् ।
व्यत्ययेन वा समिति द्रष्टव्यम् । संहारकाले विलीनं सद्विगतमपि भवति । अध्य-
धिका हिरण्यगर्भविराडादयो देवा विश्वे सर्वेऽ(र्वे य)स्मिन्नव्याकृते मूलकारणे निषेदु-
र्नितरामाश्रित्यावस्थिताः , तदेव सृष्टिसंहारयोर्देवानां चाऽऽधारभूत मव्याकृतमेवेत्यर्थः ।
[ *भूतमतीतं जगत् । भव्यं भविष्यज्जगदिदं वर्तमानमपि जगत्, दु तदेवाव्याकृतम् । ]
आ इत्याश्चर्ये । प्रसिद्धिर्वा तस्यार्थः । तत्तादृशमव्याकृतमक्षरे विनाशरहिते परमे
उत्कृष्टे व्योमन्नाकाशवदमूर्ते परमात्मनि वर्तत इति शेषः ।
तृतीयामृचमाह—
येना॑ऽऽवृ॒तं खं च॒ दिवं॑ म॒हीं च॒ येना॑ऽऽदि॒त्यस्तप॑ति॒ तेज॑सा॒ भ्राज॑सा च ।
यम॒न्तः स॑मु॒द्रे क॒वयो॑ वय॑न्ति॒ यद॒क्षरे॑ पर॒मे प्र॒जाः , इति ।
वाजसनेयिनो गार्गिब्राह्मणे परमात्मन्याश्रितं यदव्याकृतमधीयते-“एतस्मिन्ख-
ल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्च” इति तत्पूर्वस्यामृच्याभिहितम् । अस्यां तु तेना-
व्याकृतेनोपहितं जगत्कारणं चैतन्यमभिधीयते । येन सच्चिद्रूपेण कारणेन खमन्तरिक्ष-
लोको दिवं द्युलोको महीं भूलोक इत्येतत्सर्वमावृतं व्याप्तम् । चकाराभ्यां तत्तल्लोक-
वासिनो देहाः समुच्चीयन्ते । तेऽपि कारणेन व्याप्ताः । अत एवोक्ताः सर्वेऽपि तद्रूपतया
भासन्ते । येन परमेश्वरेणानुगृहीत आदित्यस्तेजसा स्वकीयमण्डलान्तर्गतभास्वररूपेण
भ्राजसा च प्रसारितरश्मिरूपया दीप्त्या च तपति सर्वमिदं जगदभितसं प्रकाशितं च
करोति । कवयस्तत्त्वविदो यं परमात्मानं समुद्रेऽन्तः समुद्रोपलक्षितस्य कृत्स्नस्य जगतो
मध्ये तन्तून्विव वयन्ति । यथा पटस्वरूपे तन्तवोऽनुगतास्तथा जगति ब्रह्मतत्त्वमनुगतं
पश्यन्ति । तच्च ब्रह्मतत्त्वमक्षरे विनाशरहिते परम उत्कृष्टे निजस्वरूपेऽवस्थाप्य प्रजा
उत्पादयतीति शेषः । स्वरूपेऽवस्थानं छन्दोगाः प्रश्नोत्तराभ्यामामनन्ति—

• चतुःषष्ट्यनुवाकानुरोधिभाष्यात्संगृहीतं त्रुटितत्वात्प्रकृते तेनास्य विरोधाभावात् ।
  ९९

७८६ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः- [ अनु० १ ]
“स भगवन्कस्मिन्प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्नि” इति । आधारान्तरराहित्यमेव स्वस्मिन्न-
वस्थानम् । यदक्षर इति * पाठेऽपि तच्छब्दार्थत्वेनैव व्याख्येयम् ।
चतुर्थीमाह—
यतः॑ प्रसू॒ता जग॑तः प्रसूती॒ तोये॑न जी॒वान्व्यच॑सर्ज॒ भूम्या॑म् ।
यदोष॑धीभिः पु॒रु॑षान्प॒शूꣳश्च वि॒वेश॑ भू॒तानि॑ चराच॒राणि॑, इति ।
पूर्वमन्त्रे जगत्कारणमव्याकृतोपहितं यच्चैतन्यमुक्तं तस्य त्रिजगदुत्पाद(पादा)नत्वं
प्रपञ्च्यते । आत्मन आकाशः संभूत इत्यारभ्यान्नात्पुरुष इत्यन्तेन ग्रन्थेन पूर्वमभिहिता
जगतः [ प्रसूती ] प्रसूतिः सृष्टिरुत्पत्तिर्यतो यस्मादव्याकृताच्चैतन्यात्प्रसूता प्रवृत्ता
तच्चैतन्यं क(का)रणभूतं तोयेन जलोपलक्षितेन भूतपञ्चकेन जीवान्मनुष्यगवादीञ्जीव-
देहान्भूम्यां भूमौ व्यचसर्ज विशेषेणामृजत् । व्यससर्जेति पाठेऽपि तथैव व्याख्येयम् ।
तथा च चै(यच्चै)तन्यरूपं मायाविशिष्टं कारणमोषधीभिर्व्रीहियवादिभिरुपलक्षितमन्नं
भूत्वा पुरुषान्मनुष्यान्पशूंश्च तदुपलक्षितानि स्थावरजङ्गमशरीराण्यपि प्रविवेश । वृक्षा-
दिस्थावरेषु वृष्टिजलरूपेण प्रवेशः । तेन चैतन्येन सर्वं जगत्पालितमिति शेषः ।
पञ्चमीमृचमाह —
अतः॒ परं॒ नान्य॒दणी॑यसꣳ हि परा॑त्परं॒ यन्मह॑तो म॒हान्त॑म् ।
यदेक॒मव्य॑क्तमन॑न्तरू॒पं विश्वं॑ पुरा॒णं तम॑सः प॒रस्ता॑त् (१), इति ।
पूर्ववाक्योक्तेन जगत्कारणत्वाकारेणोपलक्षितं शुद्धं वस्त्वत्र निरूप्यते । यद्वस्तु परा-
दुत्कृष्टाद्धिरण्यगर्भादेरपि परमत्यन्तमुत्कृष्टम् , यच्च महत आकाशादेर्महान्तं महत् ,
यदप्येकं सजातीयविजातीयस्वगतभेदरहितम् , अव्यक्तमिन्द्रियागम्यम् , अनन्तरूपं
देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं, विश्वं जगदात्मकं ‘पुराणमनादिसिद्धं’ तमसः परस्ताद-
ज्ञानात्पृथग्वर्तते । अतो वस्तुनोऽन्यद्वस्त्वणीयासमत्यन्तदुर्लक्ष्यं परमुत्कृष्टं नास्ति ।
विश्वविशेषणेन यत्सर्वजगदात्मकत्वमुक्तं तदेतत्षष्ठीसप्तमीभ्यामृग्भ्यां प्रपञ्चयति—
तदे॒वर्ते तदु॑ स॒त्यमा॑हु॒स्तदे॑व॒ ब्रह्म॑ पर॒मं क॑वी॒नाम् ।
इ॒ष्टा॒पूर्तं ब॑हु॒धा जा॒तं जाय॑मानं॒ विश्वं॑ बिभर्ति॒ भुव॑नस्य नाभिः॑ ॥
तदे॒वाग्निस्तद्वा॒युस्तत्सूर्य॒स्तदु॑ च॒न्द्रमाः॑ ।
तदे॒व शु॒क्रम॒मृतं॒ तद्ब्रह्म॒ तदापः॒ स प्र॒जाप॑तिः ॥

• पाठे सत्यपीति यौज्यम् ।

मनसा यथावस्तु चिन्तनमृतं वाचा तदुच्चारणं सत्यमेतदुभयमपि तदेवाधिष्ठानं
ब्रह्मैव । कवीनां वेदशास्त्रपारं गतानां परमुत्कृष्टं प्रमाणत्वेनाऽऽदरणीयं यद्ब्रह्म वेदरूपं
वस्तु तदपि स्वाधिष्ठानवस्तु( भूत )परब्रह्मात्मकमेव । इष्टं दर्शपूर्णमासादि श्रौतं कर्म
पूर्तं वापीकूपादि स्मार्तं कर्म तदुभयमपि तदेव ब्रह्म । तथा बहुधा जातं पूर्वकल्पतत्पू-
र्वकल्पादिरूपेण बहुप्रकारमुत्पन्नमिदानीमपि तथा जायमानं विश्वं सर्वं जगद्भुवनस्य
नाभिश्चक्रनाभिवत्सर्वलोकस्याऽऽधारभूतः परमात्मा बिभर्ति । अत आधेयं सर्वमधि-
ष्ठानस्वरूपमेव । अग्निवायुसूर्यचन्द्रमसोऽपि तदेव । तथा शुक्लं दीप्यमानं नक्षत्रादिक-
मममृतं देवैः सेव्यं पीयूषमेतदुभयमपि तदेवाधिष्ठानरूपमेव । यद्ब्रह्म हिरण्यगर्भरूपं
तदेतदधिष्ठानात्मकमेव । याश्चाऽऽपो जलोपलक्षितानि पञ्च भूतानि यश्च प्रजापति-
र्विराड्रूपस्तदुभयमप्यधिष्ठानरूपमेव । यद्यज्जगदविद्यादृष्ट्या नानाविधं प्रतीयते तत्सर्वं
विद्यादृष्ट्याऽखण्डैकरसं ब्रह्मैव । अत एव दृष्टिद्वयमभिप्रेत्य वाजसनेयिनः समाम-
नन्ति—" यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति " इत्याविद्यादृष्टिः । " यत्र
त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत् " इति विद्यादृष्टिः ।
ननु—" प्रकृतिः पुरुषश्चैव नित्यौ कालश्च सत्तम " इति विष्णुपुराणे कालस्य
नित्यत्वाभिधानाद्विद्यादृष्ट्याऽपि ब्रह्मरूपत्वं नास्तीत्याशङ्क्य पुराणस्याविद्यादृष्टिविषय-
त्वमभिप्रेत्य विद्यादृष्ट्या कालस्य ब्रह्मत्वविवक्षया ब्रह्मणः सकाशादुत्पत्तिमष्टमीनवमीभ्यां
दर्शयति—
सर्व्वे॑ नि॒मेषा॑ जज्ञि॒रे वि॒द्युतः॒ पुरु॑षा॒दधि॑ ।
क॒ला मु॑हूर्ताः॒ काष्ठा॑श्चाहोरा॒त्राश्च॑ सर्व॒शः ॥
अ॒र्ध॒मा॒सा मासा॑ ऋ॒तवः॑ संवत्स॒रश्च॑ कल्पन्ताम् ।
स आप॑: प्रदु॒घे उ॒भे इ॒मे अ॒न्तरि॑क्षमथो सुव॑:, इति ।
निमिर्नाम जनकस्य पूर्वज आद्यो मिथिलेश्वर आसीदित्युपनिषदि वर्तते । देव-
प्रसादाद्येष्वक्षिप्क्ष्मपातेषु [ स ] वर्तते [ ते निमिषाः । ] त एव निमेषा उच्यन्ते ।
पक्ष्मपातपरिमिताः सूक्ष्माः कालविशेषा इत्यर्थः । ते सर्वे विद्युतः स्वयंप्रकाशमानात्पु-
रुषात्परमेश्वरादधिजज्ञिरे आधिक्येनोत्पन्नाः । निमेषेभ्योऽप्यधिकाः कालविशेषाः
काष्ठास्ताभ्योऽप्यधिकाः कलास्ततोऽप्यधिका मुहूर्तास्तेभ्योऽप्यधिका अहोरात्राः ।
तथा च पूर्वग्रन्थकारैरुक्तम्—
“ अष्टादश निमेषास्तु काष्ठा त्रिंशत्तु ताः कला ।
तास्तु त्रिंशत्क्षणस्ते तु मुहूर्तो द्वादशास्त्रियाम् ॥
ते तु त्रिंशदहोरात्रः पक्षस्ते दश पञ्च च ।

७८८ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [ अनु० १ ]
चकारावनुक्तसमुच्चयार्थौ । सर्वेऽपि कालविशेषाः समुत्पन्ना इत्यर्थः । लवत्रुट्यादि-
स्वरूपं पूर्वाचार्यैरुक्तम्—
“ नलिनीपत्रसंहत्याः सूक्ष्मसूच्यभिभेदने ।
दले दले तु यः कालः स कालो लववाचकः ॥
लवैस्त्रुटिः स्यात्त्रिंशद्भिः ” इति ।
अर्धमासाः शुक्लकृष्णरूपा मासाश्चैत्रवैशाखाद्या ऋतवो वसन्तग्रीष्माद्याः सर्वेऽपि
परमेश्वरादधिजज्ञिरे । तथा संवत्सरश्च प्रभवादिरूपः कल्पन्तां परमेश्वरादुत्पन्नः * ।
अत एव स्वप्रयोजनसमर्थो भवति । कल्पन्तामिति + बहुवचनपाठे कालविशेषाः स्वस्व-
प्रयोजनयोग्या इति योज्यम् । [ स ] परमेश्वरः स्वनिर्मितेन कालविशेषेणोपलक्षितः
संस्ततः कालौचित्येनाऽऽपः प्रदुघे जलोपलक्षितां पृथिवीं दुग्धवान् । प्राणिनामपेक्षितं
भोग्यजातं पृथिव्यां संपादितवानित्यर्थः । तथैवान्तरिक्षमेकं स्थानमथो अपि च सुवः
स्वर्गोऽपरं स्थानमिमे उभे अपि स्थाने प्रदुघे, तयोरपि स्थानयोर्योग्यं वस्तु संपादित-
वानित्यर्थः ।
ननु काललोकादिसर्वकारणस्य सर्वत्रानुगतत्वात्कुतः प्राणिभिरसौ न गृह्यत इत्याश-
ङ्क्यैतस्य परमात्मन ऊर्ध्वाद्याकारविशेषाभावाद्ग्राह्यभावाच्चेति मन्त्रद्वयेन दर्शयति--
नै॒नमू॒र्ध्वं न ति॒र्यञ्चं॒ न मध्ये॒ परि॑जग्रभत् ।
न तस्येशे कश्चन त॒स्य नाम मह॒द्यशः॑ ( २ )॥
न सं॒दृशे॑ तिष्ठति रू॒पम॒स्य॒ न चक्षु॑षा पश्यति॒ कश्च॒नैन॑म् ।
हृ॒दा म॑नी॒षा मन॑सा॒ऽभिकॢ॑प्तो॒ य ए॑नं वि॒दुर॒मृता॑स्ते भ॑वन्ति, इति ।
कश्चिदपि पुरुष एनं परमात्मानं स्तम्भवदूर्ध्वाकारमुपरिस्थितका(शा)लावंशव-
त्तिर्यगाकारं वा गृहान्तर्वर्तिदेवदत्तवत्क्वचिन्मध्ये वा स्थितं न परिजग्रभत्, [न परि-
गृह्णाति ] ऊर्ध्वत्वाद्याकाराणां तस्मिन्नभावात् । किंच तस्य परमात्मनः कश्चन कोऽपि
पुरुषो नेशे नेष्टे नामग्रहणे सौकर्यार्थमीदृग्भवेति नियन्तुं न समर्थः । अत एव तस्य
परमात्मनो महद्यश इति नाम संपन्नम् । अत्यन्तस्वतन्त्रत्वेन तदीययशोऽभ्यधिक-
त्वात् । किंचास्य परमात्मनो रूपं नीलपीतादिकं संदृशे प्राणिनां दृष्ट

हृदयपुण्डरीकमध्यवर्तिना मनीषा लौकिकवस्तुगोचराणि मनांसीष्ट इति मनीट्त्तथा-
विधेन मनसाऽन्तःकरणेनाभिक्लृप्तः सर्वतो निश्चितो भवति । योगयुक्तं हि मनो
लौकिकीर्मनोवृत्तीर्नियमयति । तेन चान्तर्मुखेनै(णे)काग्रेण मनसा परमात्माऽनुभवितुं
शक्यते । "दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः” इति श्रुतेः ये पुरुषा
एनं परमात्मानं मनसा विदुः साक्षात्कुर्वन्ति ते पुरुषा अमृता मरणरहिता भवन्ति ।
देहात्प्राणानामुत्क्रान्तिमरणं तच्च तत्त्वविदां नास्ति "न तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव
समवलीयन्ते" इति श्रुतेः ।
उक्तार्थदार्ढ्याय प्रदेशान्तरपठितान्मन्त्रानुदाहरति—
अ॒द्भ्यः संभू॑तो हिर॑ण्यगर्भ॒ इत्यष्टौ, इति ।
अद्भ्यः संभूतः पृथिव्यै रसाच्चेत्ययमनुवाकश्चातुर्होत्रि(त्री)यचयनमन्त्रप्रकरणे
समाम्नातः, तस्यानुवाकस्य [प्र]दर्शनार्थमद्भ्यः संभूत इति प्रतीकामिदं पठितम् ।
तस्मिन्ननुवाके तमेवं विद्वानमृत इह भवतीति परमात्मतत्त्वविदो मरणराहित्यमु-
क्तम् । "हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे" इत्येष्टावृचः संहितायाश्चतुर्थकाण्डे प्रथमप्रपाठके
समाम्नाताः * ।

• एतदग्रेऽधिको ग्रन्थो वर्तते स यथा—
  ( अ॒द्भ्यः संभू॑तः पृथि॒व्यै रसा॑च्च ।
  वि॒श्वक॑र्मणः॒ सम॑वर्त॒ताधि॑ । तस्य॒ त्वष्टा॑ वि॒दध॑द्रू॒पमे॑ति ॥
  तत्पुरु॑षस्य॒ विश्व॒माजा॑न॒मग्रे॑, इति ।
  अद्भ्य उदकेभ्यः पृथिव्यै पृथिव्याः । व्यत्ययो बहुलमिति पाणिनीयस्मरणादत्र विभक्तिव्य-
  त्ययः । रसशब्दः क्षीराज्याति(दिषु) प्रसिद्धः । आज्यस्य तेजस्त्वं “तेजो वा आज्यम्” इति श्रुतेः ।
  अनया रीत्या रसात्तेजस इत्यर्थः संपद्यते । पृथिव्यस्तेजसां ग्रहणं वाय्वाकाशयोरुपलक्षणम् । तथा
  चायमर्थः । विश्वकर्मणो विश्वं ब्रह्माण्डं कर्म कार्यं यस्य तस्माद्विश्वकर्मणः पञ्चभूतद्वारा संभूत उत्पन्नः ।
  यद्वा रसशब्दः परमात्मनो विशेषणं "रसो वै सः” इति वारुण्युपनिषद्युक्तत्वात् । आब्रह्मस्तम्ब-
  पर्यन्तानां देवतिर्यङ्मनुष्याणां पाञ्चभौतिकत्वप्रसिद्धेरादित्यस्यापि पाञ्चभौतिकत्वं प्रसिद्धम् । किंचैवं-
  भूत आदित्यश्चन्द्रनक्षत्रग्रहतारकादितेजोस्वदेवताभ्य इन्द्रादीतरदेवताभ्यश्चाध्यक्षिकस्तजसोत्कृष्टः
  समवर्तत बभूव । अपि च त्वष्टा देदीप्यमान आदित्यस्तस्य परमात्मनो रूपं तेजो विदधद्धरन्नेत्यु-
  देत्युदयाचलमारोहतीत्यर्थः । सूर्यादिषु यत्तेजस्तत्परमात्मसंबन्धीति सर्ववेदान्तडिण्डिमः । य एवं-
  विधः सविता तस्य पुरुषस्य पूर्णस्याग्रे दृष्टिपथे तत्प्रसिद्ध्या समन्ताज्जायत इत्याजानं समस्तं विश्वं
  वर्तत इति शेषः । निखिलजगत्प्रतिभानं भगवदादित्याधीनमित्यभिप्रायः ।
  द्वितीयमन्त्रमाह—
  वेदा॒हमे॒तं पुरु॑षं म॒हान्त॑म् । आ॒दि॒त्यव॑र्णं॒ तम॑सः प॒रस्ता॑त् ।
  तमे॒वं वि॒द्वान॒मृत॑ इ॒ह भ॑वति । नान्यः पन्था॑ विद्य॒तेऽय॑नाय, इति ।

: svarita over ब्रा

• ह्म॒णो : anudatta under ह्म
• वि॒द्यात् । : anudatta under वि
• तस्य॑ : svarita over स्य
• दे॒वा : anudatta under दे
• अस॒न्वशे॑ : anudatta under स, svarita over शे
• , इति ।

Line 30:
षष्ठमन्त्रमाह—

Line 31:
ह्रीश्च॑ ते ल॒क्ष्मीश्च॒ पत्न्यौ॑ । अ॒हो॒रा॒त्रे पा॒र्श्वे । नक्ष॑त्राणि रू॒पम् ।

• ह्रीश्च॑ : svarita over श्च
• ते
• ल॒क्ष्मीश्च॒ : anudatta under ल, anudatta under श्च
• पत्न्यौ॑ । : svarita over त्न्यौ
• अ॒हो॒रा॒त्रे : anudattas under अ, under हो, under रा
• पा॒र्श्वे । : anudatta under पा
• नक्ष॑त्राणि : svarita over क्ष
• रू॒पम् । : anudatta under रू

Line 32:
अ॒श्विनौ॒ व्यात्त॑म् । इ॒ष्टं म॑निषाण । अ॒मुं म॑निषाण । सर्वं॑ मनिषाण, इति ।

• अ॒श्विनौ॒ : anudatta under अ, anudatta under नौ
• व्यात्त॑म् । : svar

in root/dhatu:
√महँ पूजायाम् (भ्वादिगण, मह पूजायाम्).
Look at the image:
"मह्" or "महू"?
It has a bar under ह? No, it says:
"मह पूजायामेक" - wait, look at the letter after म:
Is it 'ह'?
Wait! Look at the letter:
It is 'मह्' or 'मह'?
Wait, there is a stroke to the right?
Wait! In Sanskrit root: "मह पूजायाम्" (dhatu patha: मह पूजायाम्).
Wait, look at the character:
"मह्" or "महु" or "महू"?
Wait, look at "मह":
There is a curve at the bottom? No, it's 'मह्' with a virama? Or 'महू'?
Wait, look at 'मह्': the virama is below the right foot of ह.
Wait, let's look at the next words:
"इदक एव राजा बभूव"
Wait! In the mantra: "महित्वैक इद्राजा जगतो बभूव"
"महित्वैक इत् राजा":
"इदक एव" -> wait, is it "इदित्येव" or "इदक एव"?
Wait, let's zoom in on that word:
Look at: "इदक एव" or "इदेक एव"?
Wait, "इद् एक एव" -> "इदे

pha)! And the letter is भा!
Wait, does it have वि? Look: वि with i-matra!
Wait, let's look at:
निरवर्तत [space? no] त्य?
Wait! Let's re-examine:
Letter after निरवर्तत:
It has ल or त with something below.
Wait, let's look at the transcription of this very text (Taittiriya Aranyaka / Rigveda Sayana Bhashya परिशिष्ट):
This is from Taittiriya Samhita / Aranyaka, the hymn "हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे" (RV 10.121), which is given as an appendix (परिशिष्टत्वेन संगृहीतः).
The verses are:
Verse 5 (अथ पञ्चमी): यं क्रन्दसी अवसा तस्तभाने...
Verse 6 (अथ षष्ठी): येन द्यौरुग्रा पृथिवी च दृढा/दृढे...
Verse 7 (अथ सप्तमी): आपो ह यन्महतीर्विश्वमायन्...
Verse 8 (अथाष्टमी): यश्चिदापो महिना पर्यपश्यत्...

Let's find the exact commentary text for verse 7!
In Sāyaṇa on RV 10.121.7 or Taittiriya Aranyaka / Samhita:
Mantra 7: "ततो देवाना

दक्षं श्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठानक्षममग्निं इधाना अग्निं जनयन्तः । वडवाग्नेः समुद्रोदके विद्यमान-
त्वात् । आप उदकानि चिद्विद्वांसो यः परमात्मा महिना महिम्ना । मलोपश्छान्दसः । पर्यपश्यन्नखिल-
जीवजीवने साधनत्वेनापश्यन् । यः परमात्मा सर्वेषु देवेष्वप्यधिकत्वेनैको देव आसीत् , तं परमा-
त्मानं विना कस्मै देवाय हविषा विधेम न कस्मैचित्किंतु तस्मैत्यर्थमेव । सप्त पाकयज्ञाः सप्त हविर्यज्ञाः
सप्त सोमसंस्था आहत्यैकविंशतिसंस्था अन्यत्पूर्तवापीकूपतटाकगोदानभूदानादि चानुष्ठाय समर्पयामः ।
व्याख्यातमन्यद्यत्किंचित् । )
अथेदानीं यथा हिरण्यगर्भादयः परमात्मन उपलक्षकास्तथा परमात्मना सृष्टं दिगा-
दिकं जगद्विस्फूर्तिश्च परमात्मानमुपलक्षयतीति मन्त्रद्वयेन दर्शयति—
ए॒ष हि दे॒वः प्र॒दिशोऽनु॒ सर्वाः॒ पूर्वो हि जा॒तः स उ॒ गर्भे॑ अ॒न्तः ।
स वि॒जाय॑मानः स ज॑निष्य॒माणः॑ प्र॒त्यङ्मुखा॑स्तिष्ठति वि॒श्वतो॑मुखः ॥
वि॒श्वत॑श्चक्षुरु॒त वि॒श्वतो॑मुखो वि॒श्वतो॑हस्त उ॒त वि॒श्वत॑स्पात् ।
सं बा॒हुभ्यां॒ नम॑ति॒ सं पत॑त्रैर्द्यावा॑पृथि॒वी ज॒नय॑न्दे॒व एक॑:, ॥
[एष] विद्वद्भिरनुभूयमानो देवः स्वप्रकाशः परमात्मा प्रदिशः प्रकृष्टाः प्राच्याद्या
आग्नेय्याद्याश्च दिशः सर्वा अनुप्रविश्यावस्थितः । प्रवेशस्य श्रुत्यन्तरप्रसिद्धयर्थो
हिशब्दः । तथा पूर्वो जातो हिरण्यगर्भरूपत्वेनायमेव प्रथममुत्पन्नः । हिशब्देन
हिरण्यगर्भः समवर्ततेतिमन्त्रप्रसिद्धिः सूच्यते । स उ स एव परमेश्वरो गर्भेऽन्तर्ब्रह्मा-
ण्डरूपस्य गर्भस्य मध्ये वर्तते । स एव विजायमानो देवतिर्यगादिरूपेणेदानीं जायते
इतः परमपि जनिष्यमाणः स एव । स च प्रत्यङ्ङन्नमयादिकोशेभ्य आन्तरः ।
मुखा देहेन्द्रियाध्यक्षत्वेन मुख्यः । विश्वतः सर्वतो मुखानि रूपाद्युपलब्धिद्वाराणि चक्षुरा-
दीनि यस्य सो विश्वतोमुखस्तादृशोऽयं जगदधिष्ठानत्वेन तिष्ठति । स च ब्रह्माण्ड-
रूपदेहवत्त्वात्सर्वप्राणिनां च तद्देहस्वरूपत्वात्तदीयैः सर्वैश्चक्षुरादिभिर्युक्त इति विश्वत-
श्चक्षुरित्यादिभिः पदैरभिधीयते , तत्तल्लोकनिवासिनां प्राणिनां चक्षूंषि तत्र तत्र स्थिता-
न्येवैतदीयानि भवन्ति । अतोऽस्य सर्वतश्चक्षुष्मत्त्वम् । एवं विश्वतोमुखत्वादिकं द्रष्टव्यम् ।
स च परमेश्वरो बाहुभ्यां संनमति बाहुसदृशाभ्यां धर्माधर्माभ्यां निमित्तकारणाभ्यां
सर्वं जगद्वशी करोति । तथा संपतत्रैः पतनशीलैः पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतैः संनमति सर्वं
जगदुत्पादयति । एवमयं द्यावापृथिव्यादिकं कृत्स्नं जगदुत्पादयन्नेक एवावतिष्ठते ।
उक्तार्थे श्रद्धातिशयमुत्पादयितुं मन्त्रद्वयेन गन्धर्ववृत्तान्तं दर्शयति—
वे॒नस्तत्प॑श्य॒न्विश्वा॒ भुव॑नानि वि॒द्वान्यत्र॒ विश्वं॒ भव॒त्येक॑नी॒ळम् ।
यस्मि॑न्नि॒दꣳ सं च॒ वि चैक॒ꣳ स ओतः॒ प्रोत॑श्च वि॒भुः प्र॒जासु॑ ॥
१००

->एकस्मिन्! Yes, not बन्धमोक्ष! It is एकस्मिन् ( बोधक्षण ) एव सर्वतो व्याप्नु-! That fits the meaning of सद्यः` ("immediately" / "in a single moment of enlightenment") perfectly!

Let's check line 30:
यन्ति । सुवः स्वर्गं [तं देवेभ्योऽ]परियन्ति ।
Wait, what are the struck-through letters?
तं देवेभ्योऽ?
It has यो or तं, दे, वे, ष्वां or भ्यां?
Let's look at: यो देवेष्वा॑ऽ with strike-through. We can write [strike: ...] or just transcribe the printed characters with strike-through: ~~यो देवेष्वांऽ~~ or similar.

Let's do a complete, line-by-line review.

Line 1:
७९४ परिशिष्टत्वेन संगृहीताः— [ अनु० १ ]

Line 2:
प्र तद्वो॑चेद॒मृतं॒ नु वि॒द्वान्ग॑न्ध॒र्वो नाम॒ गुह्यं/गूतिम? धाम/दिश? निहितं॒ गुहा॑सु ॥
Wait, in the printed line:
`प्र तद्वो॑चेद॒मृतं॒ नु वि॒द्वान्ग

[ अनु० १ ] सायणाचार्यविरचितमाधवीयभाष्यसमन्विता [ दशमप्रपाठकः । ] ७३५
सत्यस्य परब्रह्मणस्तत्त्वमविच्छेदेन दर्शयन् विस्तृतं विस्तीर्णं यथा भवति तथा [विवृत्य]
विवृत्य गुहायाम्मुक्तान्विभज्य तस्य ^परम् तत्त्वमपश्यद्यः साक्षात्कृतवान्स एव प्रजासु मध्ये
तद्रूपतत्त्वमभवत् । तथा च श्रुत्यन्तरम्— " ब्रह्मविद्ब्रह्मैव भवति " इति ।
" अम्भस्येत्यादिना तदभवत्प्रजास्त्वित्यन्तेन ग्रन्थेन प्रतिपादितां ब्रह्मविद्यामुप-
संहरति—
परीत्य॑ लो॒कान्परी॑त्य भू॒तानि॒ परी॑त्य॒ सर्वाः॑ प्र॒दिशो॒ दिश॑श्च ।
प्र॒जाप॑तिः प्रथम॒जा ऋ॒तस्या॒ऽऽत्मना॒ऽऽत्मान॑म॒भिसं॑ब॒भूव॑, इति ।
ऋतस्य सत्यस्य ब्रह्मणः प्रथमजाः प्रथमकार्यभूतः प्रजापतिर्हिरण्यगर्भो रूपा-
( लोका ) न्भूरादीन्भूतानि देवमनुष्यादिप्राणिदेहान्प्रदिश आग्नेय्याद्या दिशश्च
प्राच्याद्याः [ परीत्य ] सर्वतो व्याप्य सृष्टिकाले सृष्ट्वा पुनरपि परीत्य स्थितिकाले रक्षि-
त्वाऽऽत्मना स्वस्वरूपेण तद्विषयतत्त्वज्ञानेनेत्यर्थः । आत्मानं सत्यज्ञानादिलक्षणमभि-
संबभूव सम्यक्सर्वतः प्राप्तवान् ।
तदेवं ब्रह्मविद्या प्रतिपादिता । अतस्तत्प्राप्तिसाधनभूताः सोपाधिकब्रह्मज्ञानजपध्या-
नादिकर्माङ्गभूता मन्त्राः कर्मकाण्डे पूर्वमनुक्ता अस्मिन्खिलकाण्डेऽभिधीयन्ते । तत्र
केन मन्त्रेण ब्रह्मप्राप्त्यर्थं [ * मन्तर्यामिणं प्रार्थयते—
सद॑स॒स्पति॒मद्भु॑तं प्रि॒यमिन्द्र॑स्य॒ काम्य॑म् ।
सनिं॑ मे॒धाम॑यासिषम् , इति ।
सीदत्यस्मिन्नव्याकृते कारणे सर्वं जगदिति सदः, तस्य पतिं पालक मन्तर्यामिणम-
यासिषमहं प्राप्तवानस्मि । शीघ्रं प्राप्तवानित्यनया विवक्षया भूतार्थ ] निर्देशः । कीदृशं
सदसस्पतिम्द्भुतमाश्चर्यरूपम् । मनसाऽप्यचिन्त्यरचनारूपस्य जगतोऽनायासेन निर्मा-
तृत्त्वमद्भुतत्वम् । इन्द्रस्य देवराजस्यापि प्रियम् । सोऽप्यन्तर्यामिणं कदा प्राप्स्यामी-
त्येवमाशास्ते । अत एव सर्वैरन्यैः काम्यमपेक्षणीयम् । सनिं कर्मफलस्य दातारम् ।
मेधां श्रुत्यादि ( ताधीत ) ग्रन्थधारणशक्तिं प्रयच्छन्तमिति शेषः ।
अथ बह्व्युपाधिकं परमेश्वरं प्रतिष्ठार्थं प्रार्थयते—
उद्दी॑प्यस्व जातवेदो॒ऽपमृ॒णन्निर्कृ॑तिं॒ मर्म॑ ( ४ )
प॒शूंश्च॒ मह्य॒माव॑ह॒ जीव॑नं च॒ दिशो॑ दिश, इति ।
जाते प्राणिशरीरे जाठराग्निरूपेण विद्यतेऽवतिष्ठत इति [ जातवेदाः । हे ] जातवेदो
मदनुग्रहार्थमुत्कर्षेण दीप्यस्व । किं कुर्वन् । ममानिष्टकारिणीं निर्ऋतिं पापदेवताम-

• एतच्चिह्नान्तर्गतं चतुःषष्ट्यनुवाकभाष्येऽन्तर्गृहीतम् । ... न साम्यात् ।

७९६ अनु० १ ]
यन्नविनाशयन् । तां विना[...] दीर्घायुष्यं
प्रकाराभ्यामन्यदपि सर्वं [...]सुखनिवासार्थं
दिशः प्राच्याद्या निवासयो[...]
∴ संपादितानां गवाश्वादीना[...]
मा नो॑ हिं[...]
अबि॑भ्रदग्न॒ [...] श्रि[...]
हे जातवेदस्त्वत्प्रसादान्नोऽ[...] गवा[...] हिंसीन्मा
विनाशयतु । जगच्छब्देन [...] द्विव्यतिरि[...] । हेऽग्ने
त्वमबिभ्रद्धारयन्नस्मदपराधं [...] मस्मद्गृहानेवागच्छ ।
[...] पशून्धान्यादिसंपदा परिपातय [...]
[...] (वै द्वा)दशभिर्गायत्री[...]कार[...]स्वास्तत्तल्लि-
[...] ऽभ्यर्थ्यते । [...] र्थ्यते—
[...] विद्म सहस्राक्ष[...] हि ।
[...] तन्नो॑ आदित्यः प्रचो[...]
वि[...] मादित्यः । [...] पुरुषस्य[...] रूपं विद्म
न्धीमहि [...] तस्य विरान्[...] रूपं धीमहि ध्यायेम ।
[...] धीयं॑तु प्रेरयंतु ।
[...] ऽग्निरुत्तमेन(मप्र)सि-
[...] ध्यायेम[...]
[...] धीमहि ।
[...] प्रचो[...]
त्व[...] बहु[...] दित्य[...] तमा[...] पुरुषा-
च वे[...] न्ध्या-मङ्गलि[...]
धामानि[...]
काम्यकर्माणु[...]
द्यावापृथिवी[...]
यन्ति । तथा के[...]
यन्ति । सुवः स्व[...]

[अनु० १ ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ७९७

गजसमानवक्त्रत्वेन दीर्घस्य तुण्डस्य रत्नकलशादिधारणार्थं वक्रत्वम् । दान्तिर्म-
हादन्तः ।
[नन्दिकेश्वरं प्रार्थयते—]
त॒त्पुरु॑षाय वि॒द्महे॑ चक्रतु॒ण्डाय॑ धीमहि (५) ।
तन्नो॑ नन्दिः प्रचो॒दया॑त्, इति ।
तद्यं परमशिववाहनरूपं नन्दिकेश्वरं वयं [वि]द्महे [धीमहि च]। कथंभूतम् । पुरु-
षाय पुरुषं कामरूपित्वाज्जातुचित्स्वेच्छया तिर्यक्त्वं परिहाय च्छ(धृ)तदिव्यपुरुषविग्र-
हम् । पुनश्चक्रतुण्डाय चक्रतुण्डं चक्रमिव तुण्डं यस्य यथा चक्रायुधं विष्णुप्रयुक्तं
समु[द्य]द्राक्षांसि हन्ति तथा स्वारूढपरमशिवस्य रक्षोभिः सह संगरप्रसङ्गे स्वमुखेन
तान्यत्तीत्यर्थः । तत्त नन्दिर्नन्दी नः प्रचोदयात् ।
[षडाननं प्रार्थयते—]
त॒त्पुरु॑षाय वि॒द्महे॑ महासेनाय॑ धीमहि ।
तन्नः॑ षण्मुखः प्रचो॒दया॑त्, इति ।
तद्यं वयं विद्महे धीमहि च तत्त षण्मुखः नः प्रचोदयात् ।
यं कथंभूतम् । पुरुषाय पुरुषम् । अनर्था(न्त)... पूर्णत्वात् ।
[महासेनाय] महती देवसेना यस्य तस्मै । तमित्य...
[गरुडं प्रार्थयते—]
त॒त्पुरु॑षाय वि॒द्महे॑ सुवर्णप॒क्षाय॑ धीमहि ।
तन्नो॑ गरुडः प्रचो॒दया॑त्, इति ।
स्पष्टोऽयं मन्त्रः ।
[ब्रह्म प्रार्थयते --]
वेदा॒त्मना॑य [विद्महे॑ हिरण्यग]र्भाय॑ धीमहि ।
तन्नो॑ ब्रह्म प्र[चोदया॑त्, इति ।]
तं (य) ब्रह्म णः(नः) पुण्यापुण्येषु प्रेरय..., तद्वयं विद्महे, गुरुकुले क्लिष्ट्वा
वेदान्तश्रवणादिना जानीमहे । ज्ञात्वा च निदिध्यासनार्थं वध (नार्थत्वधि)या सततं
धीमहि, अखण्डं तदेवाहमिति दिवानिशं मामृते(?)मयामः । कथंभूतम् । वेदा-
त्मनाय वर्णव्यत्ययेन वेदात्मकाय, शाखोपशाखोपेतसर्ववेदस्वरूपायेत्यर्थः । हिरण्य-
गर्भाय चतुर्मुखब्रह्मस्वरूपमित्यर्थः । वेदहिरण्यगर्भयोरुपलक्षकत्वेन सर्वात्मकमिति
यावत् । सेयं परमगायत्री ।

७९४ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [ अनु० १ ]
[ नारायणं प्रार्थयते— ]
नाराय॒णाय॑ वि॒द्महे॑ वासुदे॒वाय॑ धीमहि ।
तन्नो॑ विष्णुः प्रचो॒दया॑त्, इति ।
ततो(यो) विष्णुन॑ः प्रचोद॒यति॒ तं वि॒द्महे॒ धीम॑हि च । कथंविधम् । भक्तानां
नराणां समूहो नारं तस्यायनमाधार[स्त]म् । वसुदेवस्यापत्यं पुमान्व॑सु॒देवस्तम् ।
[ नरसिंहं प्रार्थयते— ]
व॒ज्रन॒खाय॑ वि॒द्महे॑ तीक्ष्णद॒ꣳष्ट्राय॑ धीमहि ( ६ ) ।
तन्नो॑ नारसिꣳहः प्रचो॒दया॑त्, इति ।
नरसिंह एव नारसिंहः । वज्रनखाय तीक्ष्णदंष्ट्राय तस्मै प(येत्येतत्प)दयोजना
पूर्ववत्सेयम् (ज्ञेया) । अयसा (कस्मा)त्तस्तम्भादवतीर्य स्वनखैर्हिरण्यकशिपुजठरभेत्तुः
कृत(त्त!)तदीयान्त्रयज्ञोपवीतस्य भगवतो नरकण्ठीरवगाय(रूपस्य) [वज्रनखत्वं तीक्ष्ण-
दंष्ट्रत्वं च युक्तमेव] ।
[ आदित्यं प्रार्थयते— ]
[भास्कराय॑] वि॒द्महे॑ महद्द्युतिक॒राय॑ धीमहि ।
[तन्नो॑] आदित्‍यः प्रचो॒दया॑त्, इति ।
अदितेर्देवमातुरपत्यमादित्यः । भा भूर्लोकाद्ये(क ए)व दीप्तिस्तत्कर्ता भास्करः । महती
त्रिलोकीगोचरा द्युतिर्महद्द्युतिस्तत्कर्ता महद्द्युतिकरः । आन्महत इत्यादिना प्राप्त-
स्याऽऽ[त्वस्य] लोपश्छान्दसः । अन्यदतीतवद्योजयितव्यम् ।
अग्निं प्रार्थयते—
वैश्वान॒राय॑ वि॒द्महे॑ लाली[लाय॑] धीमहि ।
तन्नो॑ अग्निः प्र[चो॒दया॑त्, इति ।]
स्वस्मिन्दत्तानि हव्यानि यथा[स्थानमन्यदेवताभ्यो] नयतीत्यग्निः । विश्वेभ्यो
नरेभ्यो हितो वैश्वानरः । लौकि[कदिव्ययो]रानुकूल्येन सर्वप्राणिहित इति यावत् ।
लालीलायेत्यत्र पृषोदरादेराकृति[गणत्वात्... ]तो नणो(वर्णो) लुप्यते । [हे] लालीला-
येत्यर्थः । हेला स्या(स्वा)कुटुम्बिकी क्रि[या... ] सर्वदेवताग्रगण्यत्वलक्षणा च क्रीडा
यस्य(स्या)[स्ति] स हेलाली[ल]स्तस्मै हेलालीलायै । यद्वा वैश्वानराय विद्म हेलाली-
लायेत्येका(स्यैवं) पदच्छेदः । तथा च मन्त्रान्तरप्रयोगः । यद्वा या सत्यमुत यन्न
विद्मेति । पूर्वत्राऽऽत्मनेपदमर्थे परस्मैपदम् । उभयत्र बहुवचनमेवात एवार्थैक्यम् ।
अन्यदतिक्रान्तवद्योजयितव्यम् । ।

अनु० १ ] समाप्तौ दशमप्रपाठकः । ४५९
आदिशक्तिं प्रार्थयते—
का॒त्या॒य॒नाय॑ वि॒द्महे॑ कन्यकु॒मारिं॑ धीमहि ।
तन्नो॑ दुर्गीः प्रचो॒दया॑त् , इति ।
छान्दसप्रयोगं लोकानुसारेण व्याख्यास्यामः । दाक्षायणी सती किल दक्षस्य पितुर्या-
ज्ञिके पावके भाविगिरिराजजन्मभागधेयोदयवशेन दिव्यं परममङ्गलास्पदं कायं तिरश्चक्रे ।
ततः परमयोगिन्यां मेनकायां प्रालेयाचलादाविश्चक्रे । जनित्वाऽऽदौ (?) कन्या चासौ प्राक्प-
रिणयात्कुमारी चेति कन्यकुमारी तत्संबुद्धौ हे कन्यकुमारि । [यद्वा] कनति देदीप्यत
इति कन्या । कन कान्तौ । कुत्सितं प (पा) रतन्त्रा(न्त्र्या)दिलक्षणं बाह्यं मारयति,
क्रीडावशेन करपल्लवाभ्यां पदपङ्कजाभ्यां च कुं भूमिं मारयतीति वा कुमारी । हे कन्य-
कुमारि भो हैमवति भो मैनकेयि त्वां विद्महे, हरिहरविरिन्च्यादिभिराराध्यां सर्वत
उत्कृष्टां भक्त्यैकसुलभां जानीमहे । विदित्वा च रात्रिंदिवं धीमहि । भुक्तिमुक्ति-
प्रदात्रीमिति शेषः । कस्मै, कात्यायनाय स्वपित्रे । यथा रामकृष्णायदिरूपेणावती-
र्णस्य भगवतो बहवो मातापितरस्तथा भगवत्या अपि देवकार्यचिकीर्षया ज[ग]दनुजिघृ-
क्षया चावतीर्णायाः । राक्षसैर्दुःखेन गम्या दुर्गा(र्गीः) । इकारान्तत्वं छान्दसम् ।
एवं द्वादश गायत्र्यो व्याख्याताः । अथ स्नानाङ्गभूता मन्त्रा उच्यन्ते । तत्र
शिरसि मृत्तिकया सह दूर्वां धारयितुं दूर्वाभिमन्त्रणमन्त्रानाह—
स॒हस्र॑परमा दे॒वी श॒तमू॑ला श॒ताङ्कु॑रा ।
सर्वꣳ॑ हरतु॑ मे पा॒पं दूर्वा दु॑ःस्वप्न॒नाशि॑नी , इति ।
येयं दूर्वाभिमानिनी देवता सा मे पापं सर्वं हरतु । कीदृशी । सहस्रसंख्याकेभ्यः
पावनहेतुभ्यो द्रव्येभ्यः परमोत्कृष्टा । सा च देवी द्योतनात्मिका । शतसंख्याकानि
मूलानि यस्याः सा शतमूला । तथा शताङ्कुरा । शतशब्देन बहुत्वमात्रमुपलक्ष्यते ।
दुःस्वप्नकृतमनिष्टं नाशयतीति दुःस्वप्ननाश(शि)नी ।
काण्डा॑त्काण्डात्प्र॒रोह॑न्ती परु॑षः परुषः॒ परि॑ (७) ।
ए॒वा नो॑ दुर्वे॒ प्रत॑नु स॒हस्रे॑ण श॒तेन॑ च, इति ॥
काण्डादि[ति । ... ]ते हिनस्ति पातकमिति दूर्वा तत्संबुद्धौ हे दुर्वे । दुर्वी हिंसा-
याम् । हे तु[र्वे ... ] नोऽस्माञ्छतेन सहस्रेण च पौत्रदौहित्राद्यनेकप्रकारैः
प्रतनु प्रकृष्टं [...] [भवति तथा] विस्तारय । त्वं कीदृशी । परुषः [परुषः]
परि प्रतिपर्व [...] रोहन्ती । काण्डात्काण्डात्प्रतिमूलात्सकाशाच्च प्ररोहन्तीति
१ ख. ङ. 'नाशनी ।

८०० परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [अनु० १]
[संबन्धः।] (*अयमभिप्रायः ।) दूर्वाया एष स्वभावः । प्रतिपर्व भूसंपर्कवशात्पादप्रसारः।
पादेषु प्रसृतेषु तदेव पर्व मूलं भवति तस्मादेव मूलात्पुनरङ्कुरोदयस्त एवाङ्कुराः पुनर्दूर्वा-
लतायन्ते ताभ्यो लताभ्यः पुनः पर्वपरम्परेति । एवा, एवं प्रकारेणोत्पद्यमानेत्यर्थः । एव-
मित्यव्ययविभक्तेराङादेशश्छान्दसः । [अयमभिप्रायः--] हे दूर्वे यथा पूर्वोक्तप्रक्रचा
त्वद्वंशवृद्धिस्तथाऽस्मद्वंशं वर्धयेति ।
या श॒तेन॑ प्रत॒नोषि॑ स॒हस्रे॑ण वि॒रोह॑सि ।
तस्या॑स्ते देवीष्टके वि॒धेम॑ ह॒विषा॑ व॒यम् , इति ।
या शतेनेति । हे देवि पिशङ्ग्या कान्त्या देदीप्यमाने । इष्टेर्मन्त्रैर्युक्तैः कार्यते
शद्द्यते स्तूयत इतीष्टका तत्संबुद्धौ हे इष्टके । कै गै शब्दे सूत्वा(?) । ते तव संब-
न्धिनीं परिचर्यां वयं हविषा हविष्प्रदानैर्विधेम कुर्मः । ते किंविधायास्तस्याः । सा
का या त्वं शतेन स्वान्वयं प्रतनोषि सहस्रेण च विरोहस्युत्पद्यसे । एतद्भावार्थः
पूर्वमन्त्रे प्रपञ्चितः ।
अथ मृत्तिकामभिमन्त्रणमन्त्राः । तत्र प्रथममन्त्रमाह—
अ॒श्व॒क्रान्ते॑ र॒थक्रान्ते वि॒ष्णुक्रा॑न्ते व॒सुंध॑रा ।
शिर॑सा धार॑यिष्यामि॒ रक्ष॑स्व॒ मां प॒दे प॑दे, इति ।
येयं भूमिस्तामश्वाः शुद्धिहेतवः स्वपदैराक्रामन्ति तादृशी भूमिरश्वक्रान्ता । अग्नि-
चयन उखानिर्माणार्थमृत्त्स्या[प]नप्रदेशस्या(स्या)श्चाक्रमणविधानादश्वपदानां मृच्छु-
द्विहेतुत्वं गम्यते । तथा रथक्रान्ता रथचरणेन क्षुण्णा सती शुद्धा भवति । तथा
त्रिविक्रमावतारे विष्णुः स्वपदेन भूमिमाक्रामति ततोऽपि शुद्धत्वम् । अश्वरथविष्णुभिः
क्रान्ते शुद्धे हे भूमे वसुंधरा सर्वाणि वसूनि धारयतीति तथा [तादृशीं त्वां] स्नान-
कर्मण्येतस्मिन्मदीयशिरसा [धारयिष्यामि] धारिता देवी [च] द्योतमाना [सती] त्वं
मां स्नानार्थं गच्छन्तं पदे [पदे] रक्षस्व ।
द्वितीयमन्त्रमाह—
भूमि॑र्धे॒नुर्धर॑णी लो॒कधा॑रिणी ।
उद्धृ॑ता॑ऽसि व॑रा॒हेण॑ कृ॒ष्णेन॑ श॒तबा॑हुना , इति ।
हे मृत्तिके त्वं प्रलयकाल एकार्णवीभूतायां सप्तार्णव्यां निमग्ना सती कृष्णवर्णेन शत-
संख्याकबाहुयुक्तेन वराहावतारेण पूर्वमुद्धृताऽसि । कीदृशी भूमिः, धेनुः कामधेनुव-
त्प्रीणयित्री । धरणी सस्यानां धारयित्री । लोकधारिणी प्राणिनामपि धारयित्री ।

• धनुश्चिह्नान्तर्गतो ग्रन्थोऽधिकः ।

[ अनु० १ ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८०१
तृतीयमन्त्रमाह—
मृत्ति॑के॒ हर॑ मे पा॒पं यन्मया॑ दुष्कृ॒तं कृ॒तम् ।
मृत्ति॑के॒ ब्रह्म॑दत्ताऽसि॒ काश्य॒पेना॒भिम॑न्त्रिता ।
मृत्ति॑के॒ देहि॑ मे पु॒ष्टिं त्वयि॒ सर्वं॒ प्रति॑ष्ठितम् ( ८ ), इति ।
षट्पादेयमृङ्महापङ्क्तिच्छन्दस्का । हे मृत्तिके प्रशस्तमृद्यन्मया दुष्कृतमकर्तव्यं
पापं कृतं तद्धर विनाशय । किंच यतस्त्वं ब्रह्मणा परमात्मना दत्ता भूमिरूपेण
स्थापिता ब्रह्मदत्ताऽसि । ननु मामेवमभिमन्त्र्य कः स्नाति स्मेत्यत आह—काश्यपेन
तदुपलक्षितैः परमर्षिभिः स्नानादिकालेऽभिमन्त्रिता तद्दुष्कृतं च हतवत्यसि । अतः
शिष्टाचारप्राप्तत्वाद्यम[प्य]भिमन्त्रयाम इति भावः । किंच मे मह्यं पुष्टिं देहि । यतः
पृथिवीरूपायां त्वयि सर्वं चतुर्विधं भूतजातं प्रतिष्ठितं वर्तते । अतस्त्वय्यधिष्ठिताय मह्यं
पुष्टिं देहीत्यर्थः । अनन्यपदेन संबुद्धित्रयं भक्त्यतिशयप्रयोजनम् ।
चतुर्थमन्त्रमाह—
मृत्ति॑के॒ प्रति॑ष्ठिते॒ सर्वं॒ तन्मे॒ निर्णु॑द॒ मृत्ति॑के ।
तया॑ ह॒तेन॑ पा॒पेन॒ गच्छा॑मि पर॒मां गति॑म् , इति ।
प्रतितिष्ठन्ति प्राणिनोऽस्यामिति प्रतिष्ठिता तत्संबुद्धौ हे प्रतिष्ठिते मृत्तिके मे मत्स-
बन्धि तत्प्रसिद्धं सर्वं पापं निर्णुद विनाशय । हे मृत्तिके तया प्रसिद्धया त्वया पापेन
हतेनं सता सति तृतीया । पापे हते सतीत्यर्थः । परमां गतिमपवर्गं गच्छामि ।
एवं दूर्वा मृत्तिकां च दक्षिणहस्ते गृहीत्वा मन्त्रैरभिमन्त्र्याथेन्द्रादप्यभयादिकं प्रार्थ्यते
द्वाभ्यां मन्त्राभ्याम् । [ तत्र प्रथमं मन्त्रमाह— ]
यत॑ इन्द्र॒ भया॑महे॒ ततो॑ नो॒ अभ॑यं कृधि ।
मघव॑ञ्छ॒ग्धि तव॑ तन्न॑ ऊ॒तये॒ विद्द्विषो॒ विमृधो॑ जहि , इति ।
हे इन्द्र मघवन्यतोऽस्मात्पाप्मनो रिपोर्निर्याद्वा(च्च व)यं भयामहे बिभेम ततः
पापादिभ्यः सकाशात्नोऽस्मभ्यमभयं कृधि कुरु । निष्पापा निःशत्रवो निर्निर्या...
त्वत्प्रसादाद्भविष्याम इति भावः । न केवलं पाप्मादित्रितयादभयप्रदानमपि तु तत्पाप्मा-
दित्रितयं शग्धि शातय विनाशयेति यावत् । किंच भक्तत्वेन तव संबन्धिनां नोऽ
स्माकमूतये रक्षणाय विद्द्विषोऽन्तर्बहिः शत्रूञ्जहि संहर । कथंभूतान् । विमृधन्ति पीड-
यन्तीति विमृधस्तान् । किपि द्वितीयाबहुवचनम् ।
१०१

Here is the line-by-line transcription of the page into Devanagari, including all Vedic accents, text, and commentary:

८०२ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः- [अनु० १]
[द्वितीयं मन्त्रमाह ]
स्व॒स्ति॒दा वि॒शस्पति॑र्वृत्र॒हा विमृधो॑ व॒शी ।
वृषेन्द्॑रः पुर ए॑तु नः स्वस्ति॒दा अ॑भयंकरः, इति ।
इन्द्रः स्नानार्थमुद्युक्तानां नोऽस्माकं पुरः पुरस्तात्समक्षमत्तु रक्षितुमागच्छतु ।
कथंभूतः । स्वस्तीहलोकसंबन्धिसौख्यं ददातीति स्तस्तिदः(दा)। सोराजा(डा)देशः ।
विशो भक्तायाः प्रजायाः पतिः पालकः । वृत्रं हन्तीति वृत्रहा । विमृधः शत्रून्वशति
स्वाधीनी करोतीति वशी वशीकृतरक्षःसंघ इत्यर्थः । वृषति पुष्करावर्तकादीन्मेघाना-
ज्ञाप्य सिञ्चति भूमिमिति वृषा। स्वस्ति परलोकसंबन्धि कल्याणं ददातीति स्वस्तिदाः।
ददातेः क्वि