[प्रपा० १० अनु० ६१-६२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७६३
विविष्टिशब्दाभिधेयं यद्ब्रह्म तदेव कारणोपाधिकं कपोल्कशब्दाभिधेयम् । पुनरपि
वह्निशरीरोपाधिविशिष्टमत्र पुरुषशब्दाभिधेयम् । तत्र पूर्वाभ्यां मन्त्राभ्यां निरुपाधिकं
कारणोपाधिकं तद्ब्रह्म प्रार्थ्य शुद्धिहेतुत्वेनात्र सर्वकर्मनिष्पादकवह्निशरीरोपाधिकं प्रार्थ्यते।
पुरुष पुरि वह्निशरीरे शयान हे परमात्मन्सृष्टौदासिन्यं परित्यज्य मदनुग्रहार्थमुद्युक्तो
भव । संबुद्ध्यन्तपुरुषशब्दस्यैव हरितादीनि त्रीणि पदानि विशेषणानि । हे हरित प्रति-
बन्धकहरणकुशल हे लोहित रक्तवर्ण हे पिङ्गलाक्षि पिङ्गलनयन देहि देहि पुनः पुनः
शुद्धिं मे प्रयच्छ। ददापयिताऽऽचार्यमुखात्तत्त्वज्ञानस्यातिशयेन दापयिता भवेति शेषः ।
तस्य दापयितव्यस्य ज्ञानस्योत्पत्तये मे मदीयाश्चित्तवृत्तयः शुध्यन्ताम् । ज्योतिरि-
त्यादि पूर्ववत् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषदि षष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६० ॥

अथैकषष्टितमोऽनुवाकः ।

एकादशं मन्त्रमाह —
ॐ *स्वाहेति, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्ये-
कषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६१ ॥
ओं प्रणवप्रतिपाद्यं वस्तु भवामि तदर्थमिदं स्वाहुतमस्तु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या-
मुपनिषद्येकषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६१ ॥

अथ द्विषष्टितमोऽनुवाकः ।

ज्ञानप्रतिबन्धकमहापातकोपपातकपरिहारेण ज्ञानयोग्यतालक्षणां शुद्धिमुक्त्वा योग्यस्य
पुरुषस्यापेक्षितेषु ज्ञानसाधनेषु संन्यासस्य निरतिशयोत्कर्षं वक्तुं सत्यादीन्येकादशोत्कृ-
ष्टसाधनानि प्रतियोगित्वेन वक्तव्यानि । त

७६४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० १० अनु० ६२]
क॒दाच॑न स॒ताꣳ हि स॒त्यं तस्मा॑त्स॒त्ये र॑मन्ते—, इति ।
यद्वस्तु प्रमाणेन यथा दृष्टं तस्य तथैवाभिवदनं सत्यं तच्च परं पुरुषार्थसाधनेषूत्कृ-
ष्टम् । तत्राऽऽदरार्थं परं सत्यमिति पुनर्वचनम् । यद्वा परं ब्रह्म सत्यमबाध्यं तद्व्य-
थार्थवचनमपि बाधरहितमिति व्यावहारिकबाधराहित्येनोत्कर्षं विवक्षित्वा दृष्टान्तेन परं
सत्यमित्युक्तम् । सत्येन यावज्जीवं यथार्थकथनेन स्वर्गलोकात्कदाचिदपि न प्रच्य-
वन्ते । अनृतवादिनस्तु केनचित्पुण्येन स्वर्गं प्राप्याप्यनृतवदनदोषेण कर्मफलं संपूर्णत-
याऽननुभूयैव स्वर्गात्प्रच्यवन्ते । किंच हि यस्मात्कारणात्सतां सन्मार्गवर्तिनामृष्यादीनां
संबन्धि यथार्थवादित्वं तस्मात्कारणात्सतामिदमिति व्युत्पत्तिमाश्रित्य सत्यवादित्वमेव
परमं मोक्षसाधनमिति केचिन्महान्तो वदन्तस्तस्मिन्नेव सत्ये रमन्ते क्रीडन्ति ।
एकं मतमुक्त्वा द्वितीयं मतमाह—
तप॒ इति॒ तपो॒ नान॑श॒नात्परं॒ यद्धि परं॒ तप॒स्तद्दु॒-
र्ध॒र्षं तद्दु॑राध॒र्षं तस्मा॒त्तप॑सि रमन्ते—, इति ।
तपः परं मोक्षसाधनमिति केषांचिन्मतम् । तीर्थयात्राजपहोमादीनि यद्यपि बहूनि
तपांसि सन्ति तथाऽपि तेषु सर्वेष्व*नशनादुपवासैकभक्तादिरूपादशनवर्जनात्परमुत्कृष्टं
तपो नास्ति । यद्यच्चानशनरूपं कृच्छ्रचान्द्रायणादिकं परं तपोऽस्ति तद्दुर्धर्षं धर्षितुं
सोढुमशक्यम् । अत एवाऽऽ समन्तात्सर्वेषां प्राणिनां तत्तपो दुर्धर्षं दुःखमित्यनुभूयते ।
तस्मात्करणात्केचन श्रद्धालवः कृच्छ्रचान्द्रायणादिके तपसि रमन्ते ।
तृतीयं मतमाह—
दम॒ इति॒ निय॑तं ब्रह्मचारिण॒स्तस्मा॒द्दमे॑ रमन्ते—, इति ।
वाक्चक्षुरादीन्द्रियाणां बाह्यानां निषिद्धेभ्यो विषयेभ्यो निवृत्तिर्दमः, स एवोत्तमो
मोक्षहेतुरिति +मन्यमाना नैष्ठिकब्रह्मचारिणो नियतं सर्वदा वदन्ति । तस्माद्दमे
रमन्ते ।
चतुर्थं मतमाह—
शम॒ इत्यर॑ण्ये मु॒नय॒स्तस्मा॒च्छमे॑ रमन्ते—, इति ।
अन्तःकरणस्य क्रोधादिदोषराहित्यं शमः, स एवोत्तमो मोक्षहेतुरित्यरण्ये वर्तमाना
मुनयो वानप्रस्था मन्यन्ते । तस्मात्ते शमे रमन्ते ।

• अत्र सकलादर्शपुस्तकेष्वननशनमित्येव पाठः । + मन्यमाना इत्याधिकम् । यद्वा मन्यमाना
  इति परित्यज्य वदन्तीत्यस्य स्थाने मन्यन्त इति पाठ्यम् ।

.प्रपा०१०अनु०६२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७६५
पञ्चमं मतमाह—
दा॒नमिति॒ सर्वा॑णि भू॒तानि॑ प्रश॒ꣳसन्ति॑
दा॒नान्नाति॑दु॒ष्करं॒ तस्मा᳚द्दा॒ने र॑मन्ते— , इति ।
गोहिरण्यादीनां स्वकीयानां शास्त्रोक्तवर्त्मना स्व[स्व]त्वपरित्यागपुरःसरं परस्वत्वा-
पादनं दानं तदेवोत्तमं मोक्षसाधनं मत्वा सर्वे प्राणिनः प्रशंसन्ति । दानादतिशयितं
दुष्करं नास्ति । धनरक्षणार्थं प्राणानपि परित्यजतां पुरुषाणामुपलम्भात् । तस्माद्गोभू-
म्यादिदाने रमन्ते ।
षष्ठं मतमाह—
ध॒र्म इति॒ धर्मे॑ण॒ सर्व॑मि॒दं परि॑गृहीतं धर्मो-
न्नाति॑दु॒श्चरं॑ तस्मा᳚द्ध॒र्मे र॑मन्ते— ,इति ।
स्मृतिपुराणप्रतिपाद्यो वापीकूपतडागादिनिर्माणरूपोऽत्र धर्मो विवक्षितः । स
एवोत्तमो मोक्षहेतुरिति राजामात्यादयः प्रभवो मन्यन्ते । तडागादिरूपेण धर्मेण
सर्वमिदं जगत्परिगृहीतम् । *सर्वेऽपि मनुष्यपश्वादयः स्नानपानादिना तुष्यन्ति ।
तादृशाद्धर्मादन्यदतिदुश्चरं नास्ति । तस्मात्कारणाद्धर्मे रमन्ते प्रभवः ।
सप्तमं मतमाह--
प्र॒जन॒ इति॒ भूया॑ꣳस॒स्तस्मा᳚द्भूयि॑ष्ठाः प्र॒जाय॑न्ते
तस्मा᳚द्भूयि॑ष्ठाः प्र॒जन॑ने॒ रमन्ते— , इति ।
प्रजनः पुत्राद्युत्पादनं तस्यैवोत्त+मसाधनत्वं भूयांसोऽतिबहवः प्राणिनो मन्यन्ते ।
धनिकैर्दरिद्रैः शिष्टैरनिष्टैः पण्डितैश्च सर्वैरपि पुत्रोत्पादनायातिशयेन =प्रयत्यमानत्वात् ।
तस्मादेकैकस्य पुरुषस्य भूयिष्ठा द्वित्राः पञ्चषा इत्येवं बहवोऽपत्यविशेषा उत्पद्यन्ते ।
तस्मात्कारणाद्भूयिष्ठा अतिबहवः प्राणिनः प्रजोत्पादने रमन्ते ।
अष्टमं मतमाह—
अ॒ग्नय॒ इत्या॑हु॒स्तस्मा॑द॒ग्नय॒ आधा॑तव्याः— , इति ।

• अस्य यत इत्यादिः । + मोक्ष प्रतीत्यार्थिकः शेषः । = प्रयातयमानत्वादिति पाठ्यम् ।
  ह्रस्वपाठस्तु प्रामादिकः । वाक्यस्यासाधुत्वापत्तेः । धनिकादीनां सर्वेषामित्यार्थिकोऽध्याहारः । तथा
  च येऽन्यानप्रयोजयन्ति ते स्वयं कुर्वन्तीति किमु वक्तव्यम् । तेषां च पुत्राद्युत्पादनस्य
  मुख्यसाधनत्वग्रहाभावे स्वयं तद्यत्नं न कुर्युः परैश्च तं न कारयेयुः । तस्मात्पूर्वोक्तो ग्रहोऽस्त्येव तेषा-
  मित्यशियः । प्रयत्नस्याऽऽहृतत्वादिति वा पाठः कल्पनीयः । धनिकादिपदेषु षट्सु षष्ठ्यन्ततां प्रकल्प्य
  ख. पुस्तकस्थः प्रयतमानत्वादिति शोधितपाठ एव वा स्वीकार्यः ।
  ०- ०गिमो चि॑ि' । ब "ष्टा भूयिष्ठाः प० ।

७६६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०१०अनु०६२]
अग्नयो गार्हपत्यादय उत्तमा मुक्तिहेतव इति कश्चिद्वेदार्थपर आह। तस्माद्गृ-
हस्थैरग्नय आधातव्या भवन्ति।
नवमं मतमाह-
अ॒ग्नि॒हो॒त्रमित्या॑हु॒स्तस्मा॑दग्निहो॒त्रे र॑मन्ते--, इति।
आहितेष्वग्निषु सायं प्रातश्चानुष्ठेयो होमोऽग्निहोत्रं तदुत्तमं मोक्षसाधनमित्यपरः
कश्चिद्वेदार्थपर आह। तस्मात्केचिदग्निहोत्रे रमन्ते।
दशमं मतमाह-
य॒ज्ञ इति॑ य॒ज्ञेन॒ हि दे॒वा दिवं॑
ग॒तास्तस्मा॑द्य॒ज्ञे र॑मन्ते— , इति।
दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादिको यज्ञ उत्तमो मोक्षहेतुरित्यपरे वेदार्थपरा मन्यन्ते
यस्मादिदानीं वर्तमाना देवाः पूर्वानुष्ठितेन यज्ञेन दिवं गताः स्वर्गलोकं प्राप्ताः, तस्मा-
त्कारणात्केचन वैदिका विद्वांसो यज्ञे रमन्ते।
एकादशं मतमाह--
मान॒समिति॑ विद्वाँ॑स॒स्तस्मा॑द्विद्वाँस॑ एव मान॒से र॑मन्ते—, इति।
मनसैव निष्पाद्यमुपासनं मानसं तदेवोत्तमं साधनमिति विद्वांसः सगुणब्रह्मविदो
मन्यन्ते। तस्मात्कारणात्केचन विद्वांसो वेदान्तोपास्तिभागतात्पर्यविदो मानस एवो-
पासने रमन्ते।
द्वादशं मतमाह-
न्यास इति॑ ब्र॒ह्मा ब्र॒ह्मा हि परः॑ प॒रो
हि ब्र॒ह्मा तानि॒ वा ए॒तान्यव॑राणि॒
तपाँ॑सि॒ न्यास॑ ए॒वात्य॑रेचय॒त्- , इति।
पूर्वकाण्डोक्तानामग्निहोत्रादिकर्मणामारुणिजाबालाद्युपनिषदुक्तप्रकारेण परित्यागो
न्यासः, स एवोत्तमो मोक्षहेतुरिति ब्रह्मा हिरण्यगर्भो मन्यते। स च ब्रह्मा परो
हि परमात्मरूपो हि। नतु पूर्वोक्तमतानुसारिण इव जीवः। यद्यप्यसौ हिरण्यगर्भो
देहधारी तथाऽपि परो हि परमात्मैव ब्रह्मा हिरण्यगर्भ इति वक्तुं शक्यते, तच्छि-
ष्यत्वेन तत्समानज्ञानत्वात्। अत एव श्वेताश्वतरा आमनन्ति—“यो ब्रह्माणं विद-
धाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै” इति। यानि पूर्वोक्तसत्यादीनि मानसा-
न्तानि तान्येतानि तपांसि भवन्त्येव तथाऽपि संन्यासमपेक्ष्यावराणि निकृष्टानि।

[प्रपा० १० अनु० ६३] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७६७
संन्यास एक एव सर्वाण्यत्यरेचयत्, अतिक्रान्तवान् । उत्तमत्वतारतम्यं तत्र विश्रा-
न्तामित्यर्थः ।
उक्तमुत्तमसाधनमुपसंहरति—
य ए॒वं वेदेत्यु॑पनि॒षत् , इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
द्विषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६२ ॥
यः पुमानेवमुक्तप्रकारेण संन्यासस्यान्येभ्यः सर्वेभ्यः साधनेभ्य उत्तमत्वं वेद तस्य
विदुष इत्युक्ता विद्योपनिषद्रहस्यभूता भवति ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामु-
पनिषदि द्विषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६२ ॥

अथ त्रिषष्टितमोऽनुवाकः ।
पूर्वोक्तं मोक्षसाधनसमूहमुपपादयितुमाख्यायिकामाह—
प्रा॒जा॒प॒त्यो हाऽऽरु॑णिः सु॒प॒र्णेयः॑ प्र॒जाप॑तिं पि॒तर॒मुप॑ससार॒ किं
भ॑गवन्तः पर॒मं व॑द॒न्तीति॒ तस्मै॒ प्रोवा॑च—, इति ।
प्रजापतेः पुत्रः प्राजापत्यः, स चाऽऽरुणिनामकः । स एव सुपर्णाख्यायाः
*स्त्रिया अपत्यत्वात्सुपर्णेय इत्युच्यते । तादृशः पुरुषः स्वकीयं पितरं प्रजापति-
मुपससार । उत्तमसाधनजिज्ञासयोपसन्नवान् । उपसद्य चैवं पप्रच्छ । हे प्रजापते
भगवन्तः पूज्या महर्षयो मोक्षसाधनेषु किं साधनं परममुत्कृष्टं वदन्ति । एवं पृष्टः
प्रजापतिस्तस्मै आरुणये प्रोवाच ।
तदुक्तेषु साधनेषु प्रथमं दर्शयति—
स॒त्येन॑ वा॒युरावा॑ति स॒त्येना॑ऽऽदि॒त्यो रो॑चते दि॒वि स॒त्यं वा॒चः
प्र॑ति॒ष्ठा स॒त्ये सर्वं॒ प्रति॑ष्ठितं॒ तस्मा॑त्स॒त्यं प॑र॒मं वद॑न्ति--, इति ।
योऽयं वायुरिदानीमन्तरिक्षे वाति सोऽयं पूर्वजन्मनि मनुष्यः सन्सत्यवादित्वं
परिपाल्य तेन सत्येन वायुदेवतात्वं प्राप्येदानीं लोकानुग्रहायान्तरिक्षे वाति । तथै-
वाऽऽदित्योऽपि पूर्वजन्मानुष्ठितेन सत्येन दिवि रोचते द्युलोके प्रकाशते । यदेत-
*अत्र सकलादर्शपुस्तकेषु ------------------ तत्र केवलानुमानात्पाठः कल्पितो ज्ञेयः ।

त्सत्यं तदेतद्वाचो वागिन्द्रियस्य प्रतिष्ठा स्थिरावस्थानम् । अनृतं तु वाचोक्तमपि
परैर्निराक्रियत इति न वाचः प्रतिष्ठा । तथा सति लोके सत्ये भाषणे सर्वं प्रामाणि-
कव्यवहारजातं प्रतिष्ठितं तस्मात्कारणात्सत्यमेव परमं साधनमित्येवं केचिदनुष्ठा-
तारो वदन्ति ।
तत्राऽऽरुणेर्मुखविकासराहित्यलक्षणमपरितोषं दृष्ट्वा द्वितीयं साधनमाह—
तप॑सा दे॒वा दे॒वता॒मग्र॑ आय॒न्तप॑सर्पय॒ः सुव॒रन्व॑विन्द॒-
न्तप॑सा सप॒त्नान्प्रणु॑दामाराती॒स्तप॑सि॒ सर्वं॒ प्रति॑-
ष्ठितं॒ तस्मा॒त्तप॑ः पर॒मं वद॑न्ति— , इति ।
इदानीं स्वर्गे वर्तमाना अग्नीन्द्रादयो देवा अग्रे पूर्वजन्मन्यनुष्ठितेनाशनपरित्याग-
रूपेण कृच्छ्रचान्द्रायणादितपसा देवतामायन्निदानींतनं देवतात्वं प्राप्ताः । तथा वसि-
ष्ठादयो महर्षयः पूर्वानुष्ठितेन तपसा सुवरन्वविन्दन्स्वर्गलोकमनुक्रमेण लब्धवन्तः
तथा वयमपीदानीमभिचाररूपेण तपसा सपत्नाञ्शत्रूनरातीरस्मदीयद्रव्यलाभविरो-
धिनः पुरुषानपि प्रणुदाम निराकुर्मः । अन्यदपि सर्वं फलजातं तपसि प्रतिष्ठितम्
तस्मादनशनरूपं तपः परमं मोक्षसाधनमिति केचिद्वदन्ति ।
अत्रापि पूर्ववदपरितोषं दृष्ट्वा तृतीयं साधनमाह—
दमे॑न दा॒न्ताः किल्बि॑षमवधू॒न्वन्ति॒ दमे॑न ब्रह्मचा-
रिण॒ः सुव॑रगच्छ॒न्दमो॑ भू॒तानां॑ दुराध॒र्षं दमे॒ सर्वं॒
प्रति॑ष्ठितं॒ तस्मा॒द्दम॑ः पर॒मं वद॑न्ति-- , इति ।
दान्ता बाह्येन्द्रियनियमयुक्ताः पुरुषास्तेन दमेन स्वकीयं पापं विनाशयन्ति
तथा नैष्ठिकब्रह्मचारिणो दमेन स्वर्गमगच्छन् । स च दमो भूतानां प्राणिनां दुराधर्ष
माधर्षितुं सर्वतः सोढुं दुःशकः। तस्मिंश्च दमे सर्वमपेक्षितं फलं प्रतिष्ठितम् । तस्म-
त्कारणाद्दमः परमं मुक्तिसाधनमिति केचिद्वदन्ति । अत्र सर्वत्र पूर्वसाधने परितो-
षराहित्यादुत्तरसाधनोक्तिर्द्रष्टव्या ।
चतुर्थ साधनमाह —
शमे॑न शा॒न्ताः शि॒वमाच॑रन्ति॒ शमे॑न नाकं॑
मुन॑यो॒ऽन्व॑विन्द॒ञ्छमो॑ भू॒तानां॑ दुराध॒र्षं छमे॑
१ ग. सत्यभाषणोक्तं स° । २ क. °र्षः। तस्मिंस्तपसि सर्वमपेक्षितं फलं प्रति° । ३ ।

[प्र०१०अनु०६३] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७६९
सर्व॒ं प्रति॑ष्ठितं॒ तस्माच्छम॑ः पर॒मं वद॑न्ति—, इति ।
शान्ता अन्तःकरणक्रोधादिरहिताः पुरुषास्तेन शमेन शिवं मङ्गलं पुरुषार्थमाच-
रन्ति । नारदाद्या मुनयः शमेन स्वर्गमलभन्त । अन्यत्पूर्ववत् ।
पञ्चमं साधनमाह—
दा॒नं य॒ज्ञानां॒ वरू॑थं दक्षि॑णा लो॒के दा॒तार॑ग्ँ सर्वभू॒तान्यु॑पजी-
व॑न्ति दा॒नेना॑रा॒तीरपा॑नुदन्त दा॒नेन॑ द्विष॒न्तो मि॒त्रा भ॑वन्ति
दा॒ने सर्व॒ं प्रति॑ष्ठितं॒ तस्मा॑द्दा॒नं प॑र॒मं वद॑न्ति—, इति ।
गोहिरण्यादिदानं यज्ञानां संबन्धिनी दक्षिणा भवति, तस्माद्वरूथं श्रेष्ठम् ।
लोकेऽपि दातारं पुरुषं वेदशास्त्रविदो मूढाश्च सर्वेऽपि पुरुषा उपजीवन्ति । तथा
योद्धृणां भटानां धनदानेनारातयः शत्रूनपानुदन्त राजानो निराकृतवन्तः । ये तु प्रबला
द्विषन्तस्तेऽपि दानेन तुष्टा मित्राणि भवन्ति । अन्यत्पूर्ववत् ।
षष्ठं साधनमाह—
ध॒र्मो विश्व॑स्य॒ जग॑तः प्रति॒ष्ठा लो॒के ध॑र्मि॒ष्ठं
प्र॒जा उप॑सर्पन्ति ध॒र्मेण॑ पा॒पम॑प॒नुद॑ति ध॒र्मे
सर्व॒ं प्रति॑ष्ठितं॒ तस्मा॑द्ध॒र्मं प॑र॒मं वद॑न्ति—, इति ।
तडागप्रपादिनिर्माणरूपो धर्मो विश्वस्य जगतः सर्वस्य प्राणिजातस्य प्रतिष्ठाऽऽ-
श्रय इत्येतत्प्रसिद्धम् । तथा लोके धर्मिष्ठमतिशयेन धर्मे वर्तमानं पुरुषं प्रजाः सर्वा
उपसर्पन्ति धर्माधर्मनिर्णयार्थमुपगच्छन्ति । किंच प्रायश्चित्तरूपेण धर्मेण पापं विनाश-
यन्ति । अन्यत्पूर्ववत् ।
सप्तमं साधनमाह—
प्र॒जन॑नं॒ वै प्रति॑ष्ठा लो॒के सा॒धु प्र॒जाया॑स्तन्तुं॑
त॒न्वानः॑ पि॒तॄणा॒मनृ॑णो भव॑ति॒ तदे॑व॒ तस्या॑
अनृ॑णं॒ तस्मा॑त्प्र॒जन॑नं प॑र॒मं वद॑न्ति—, इति ।
प्रजननं पुत्रोत्पादनं यदस्ति तदेव गृहस्थानां प्रतिष्ठा पुत्रस्य गृहकृत्यनिर्वाहक-
त्वात् । “ सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जय्यो नान्येन कर्मणा ” इति श्रुतेः । किंच
प्रजायाः पुत्रपौत्रादिरूपायास्तन्तुं परम्परां साधु तन्वानः शास्त्रीयमार्गो यथा भवति
१ ख. ग. मित्रा । २ ग. ॰दन्ति ध॰ । ३ झ. पितॄणां । ४ ग. तस्य॑ । झ. तस्या॒न्त्ं ।

स्य॑ : svarita over कस्य (over स्य)

ज्योति॒स्तस्मा॑दग्निहो॒त्रं प॑र॒मं वद॑न्ति— , इति ।

• ज्योति॒ : anudatta under ति
• स्तस्मा॑ : svarita over स्मा
• दग्निहो॒ : anudatta under हो
• त्रं : no accent
• प॑ : svarita over प
• र॒ : anudatta under र
• मं : no accent
• वद॑ : svarita over द
• न्ति— : dash, comma, इति ।

सायं प्रातश्चानुष्ठितमग्निहोत्रं गृहाणां निष्कृतिः क्रयसाधनं मूल्यम् , अग्निहोत्रा-
Wait: "सायं प्रातश्चानुष्ठितमग्निहोत्रं गृहाणां निष्कृतिः क्रयसाधनं मूल्यम् , अग्निहोत्रा-"
Wait, after मूल्यम् there is a comma: "मूल्यम् ,"

भावे क्षुधितोऽग्निर्गृहान्दहेत् । किंचाग्निहोत्रं स्विष्टं शोभनयागरूपं सुहुतं शोभनहोम-

रूपम् । देवतामुद्दिश्य द्रव्यत्यागो यागः । तस्य द्रव्यस्याग्नौ प्रक्षेपॊ होमः । किंचै-
Wait: "प्रक्षेपॊ" - प्र-

सर्वं॒ प्रति॑ष्ठितं॒ तस्मा॑द्य॒ज्ञं प॑र॒मं वद॑न्ति—, इति ।
यज्ञ उत्तमं साधनमिति केचिदाहुः । यज्ञो हि देवानां प्रियः । ते हि देवाः
पूर्वमनुष्ठितेन यज्ञेन स्वर्गं प्राप्ताः । किंच यज्ञेनैव तदा तदा देवा असुरान्विनाशितवन्तः ।
किंच सर्वकामप्राप्तिसाधनेन ज्योतिष्टोमेन द्वेषशान्तिकामस्य पूर्वं द्वेषं कुर्वन्तोऽपि शत्रवो
मित्रा [ मित्राणि ] भवन्ति । अन्यत्पूर्ववत् ।
एकादशं साधनमाह—
मान॒सं वै प्रा॑जाप॒त्यं प॒वित्रं॑ मान॒सेन॒ मन॑सा सा॒धु
पश्य॑ति मान॒सा ऋष॑यः प्र॒जा अ॑सृजन्त मान॒से
सर्वं॒ प्रति॑ष्ठितं॒ तस्मा॑न्मान॒सं प॑र॒मं वद॑न्ति—, इति ।
मनसा निष्पाद्यं मानसमुपासनं यदस्ति तदेव प्राजापत्यं प्रजापतिपदप्राप्तिसाध-
नम्, अत एव पवित्रं चित्तशुद्धिकारणम् । मानसेनोपासनेन युक्तं मनोऽन्तःकरणं
यदस्ति तेनैकाग्रेण मनसा साधु पश्यति, अतीतानागतव्यवहितादिवस्तुजातं योगी
सम्यक्साक्षात्करोति । एतच्च योगशास्त्रे पतञ्जलिना बहुधा प्रपञ्चितम् । मानसा
एकाग्रमनोयुक्ता विश्वामित्रादय ऋषयः स्वसंकल्पमात्रेण बह्वीः प्रजा असृजन्त ।
अन्यत्पूर्ववत् ।
द्वादशं साधनमाह—
न्यास इत्या॑हुर्मनी॒षिणो॒ ब्रह्माण॑म्—, इति ।
न्यास इत्युक्तो यो मोक्षहेतुः, तं ब्रह्माणं हिरण्यगर्भरूपं मनीषिणो बुद्धिमन्तो
महर्षयः स्मृतिकर्तार आहुः । तथा च “ संन्यासाद्ब्रह्मणः स्थानम् ” इति स्मर्यते ।
हिरण्यगर्भप्राप्तेरन्तरङ्गसाधनत्वात्तद्रूपत्वम् ।
तमेव संन्यासं स्तोतुं तत्प्राप्यस्य हिरण्यगर्भस्य स्वरूपं प्रपञ्चयति—
ब्रह्मा विश्व॑ः कत॒मः स्व॑य॒म्भूः प्र॒जाप॑तिः संवत्स॒र इति॑—, इति ।
यो ब्रह्मा हिरण्यगर्भः सोऽयं विश्वः सर्वजगदात्मकः । कतमोऽतिशयेन सुख-
स्वरूपः । स्वयं॒भू३॑रुत्पादकाभ्यां मातापितृभ्यां विना स्वयमेवोत्पन्नः । प्रजापतिः
प्रजानां पालकः । संवत्सरः कालात्मकः । इतिशब्दः प्रदर्शनार्थः । इत्यादिसर्वस्व-
रूपत्वमुन्नेयमित्यर्थः ।
पुनरपि संन्यासस्तुतये हिरण्यगर्भावयवस्य संवत्सरस्य माहात्म्यं दर्शयति—
सं॒व॒त्स॒रोऽसा॑वादि॒त्यो य ए॒ष आ॑दि॒त्ये

७७२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० १० अनु० ६१]
पुरुषः स पंरमेष्ठी ब्रह्माऽऽत्मा— , इति ।
⸪ योऽयं संवत्सरः काल उक्तः सोऽसावादित्यस्वरूप एव । आदित्यगत्याभ्या*सेन
निष्पादित्वात् । य एष तस्मिन्नादित्यमण्डले पुरुषः स एव परमेष्ठी हिरण्यगर्भरूपः,
आदित्यमण्डलद्वारेण हिरण्यगर्भस्य प्राप्यत्वात् । स च परमेष्ठी ब्रह्म सर्वजगत्कारणं
वस्तु । तथैवाऽऽत्मा सर्वेषां प्रत्यगात्मभूतः ।
एवमादित्यादिद्वारा संवत्सरं प्रशस्य तमादित्यमण्डलद्वारेण सर्वव्यवहारहेतुतया
प्रशंसति—
याभि॑रा॒दित्यस्तप॑ति र॒श्मिभि॑स्ताभि॑ः पर्जन्यो॒ वर्ष॑ति पर्जन्ये॑-
नौषधिवनस्पतयः प्रजाय॑न्त॒ ओष॑धिवन॒स्पति॑भिर॒न्नं भव॑त्य॒न्नेन॑
प्राणाः प्रा॒णैर्बलं॒ बले॑न॒ तप॒स्तप॑सा श्र

Here is the line-by-line Devanagari transcription of the provided page, preserving the layout, Vedic accents, and footnotes:

[प्रपा० १० अनु० ६३] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७७३
स्मरणं प्राप्नोति । तेन च स्मारेण विज्ञानं विजातीयप्रत्ययव्यवधानराहित्येन विशिष्टं
संततं ज्ञानं प्राप्नोति । तेन च विज्ञानेन संततेनाऽऽत्मानं वेदयति । परमात्मानं
सर्वदाऽनुभवति । यस्मादन्नस्योक्तप्राणबलादिपरम्परया परमात्मानुभवहेतुत्वं तस्मा-
दीदृशमन्नं ददत्पुरुषः सर्वाण्येतानि प्राणादीन्यात्मानुभवान्तानि वस्तूनि ददाति ।
अन्नदानस्य सर्वदानरूपत्वं विस्पष्टयितुमुक्तमेवार्थं पुनरप्यन्नात्प्राणा भवन्तीत्यादि-
वाक्येन संक्षिप्योपन्यस्यते । प्राणादिपरम्परयोत्पन्नाद्विज्ञानादानन्दः परमानन्द-
रूपो भूत्वा ब्रह्म वेदान्तप्रतिपाद्यं योनिर्जगत्कारणम् । यद्वा ब्रह्मणो वेदस्य योनिः
कारणं तादृग्रूपः स्वयं भवति ।
यथोक्तं संन्यासमेव स्तोतुं तेन संन्यासेन प्राप्ततत्त्वज्ञानं पुरुषं प्रशंसति—
स वा ए॒ष पु॒रुषः॑ पञ्च॒धा प॑ञ्चा॒त्मा येन॒ सर्व॑मि॒दं प्रोतं॑
पृथि॒वी चा॒न्तरि॑क्षं च॒ द्यौश्च॒ दिश॑श्चावान्तरा॒दिश॑श्च स वै
सर्व॑मि॒दं जग॑त्स भू॒तं स भव्यं॑ जिज्ञासक्लृप्त ऋ॑तजा
रयि॑ष्ठाः श्रद्धा स॒त्यो ॐमह॑स्वान्तमसोपरि॑ष्टात् , इति ।
यः पुरुषः संन्यासपुरःसरं तत्त्वज्ञानं संपादयति स एवैष पुरुषः सर्वात्मकः
सन्पञ्चधा पञ्चभिः प्रकारैः पञ्चात्मा पञ्चविधवस्तुस्वरूपो भवति । शब्दस्पर्शादिकं
गुणपञ्चकं पृथिव्यादिकं भूतपञ्चकं चक्षुःश्रोत्रादिकं ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं वाक्पाण्यादिकं
कर्मेन्द्रियपञ्चकं प्राणापानादिकं वायुपञ्चकमेतावतां वस्तूनां स्वरूपभूत इत्यर्थः । यद्वा
पञ्चभिरात्मभिर्युक्तः पञ्चधा वर्तते ।
तथा च पुराणेऽभिहितम्—
“भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च प्रधानात्मा तथा भवान् ।
आत्मा च परमात्मा च त्वमेकः पञ्चधा स्थितः” ॥ इति ।
येन ब्रह्मस्वरूपेण पुरुषेण सर्वमिदं जगत्सूत्रे मणिगणा इव प्रोतं प्रकर्षेण स्यूतं
व्याप्तमित्यर्थः । तदेव सर्वं पृथिवी चेत्यादिना प्रपञ्च्यते । स एव पृथिव्यादिवस्तु-
व्यापी पुरुषः सर्वमिदं वर्तमानं जगत्, तत्त्वदृष्ट्यौ व्यतिरेकेणाभावात् । तथा भूतम-
तीतं च जगत्स एव । भव्यं भविष्यदपि जगत्स एव । ननु तत्त्ववित्पुरुषो मूढवद्ध-
स्तपादादियुक्तदेहरूप एव दृश्यते, न तु सर्वजगत्स्वरूप इति चेत् । मैवम् । यतोऽयं
जिज्ञासक्लृप्तो जिज्ञासया वेदान्तविचारेण सर्वात्मकतया निश्चितो भवति । ऋतजा
ऋतेन सत्येन प्रामाणिकेन ज्ञानेन सर्वात्मा जातः, जिज्ञासाकाले भ्रान्तिज्ञानरूपेषु पूर्व-
* १ ग. पुस्तके महस्वांस्तमसो वरिष्ठादिति पाठः ।
॰—–° २ ग. 'विनाश्च । ३ ग. 'ष्ट्या तद्व्यती° ।

७७४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० १० अनु० ६१]
पक्षेषु निराकृतेषु प्रामाणिकेन सिद्धान्तज्ञानेन तादृशो जातो भवति ।' स च रविष्ठा
रंयिर्धनं गुरूपदेशस्तत्रैव तिष्ठतिँ । न तूपदेशरहितानां प्रतीयत इत्यर्थः । ईदृशस्वरूप-
विज्ञानस्य श्रद्धया लभ्यत्वादसौ श्रद्धारूपः । “श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानम्” इति स्मृतेः।
सत्यमबाध्यं यद्ब्रह्म तत्स्वरूपत्वादयं सत्यः । महस्वांस्तेजस्वान्स्वयंप्रकाश इत्यर्थः ।
अत एव तमसा संसारकारणेनाज्ञानेन वियुक्तत्वादुपरिष्टाद्वर्तते ।
इत्थं संन्यासपूर्वकज्ञानयुक्तं पुरुषं प्रशस्य ज्ञानफलं दर्शयति—
ज्ञात्वा॑ तमे॒वं मन॑सा हृ॒दा च॒ भूयो॑
न मृ॒त्युमुप॑याहि वि॒द्वान्—, इति ।
हे, आरुणे त्वं तं परमात्मानं हृदा हृत्पुण्डरीकनियमितत्वाद्धृदयरूपेण मनसैवं
पूर्वोक्तसंन्यासरूपसाधनप्रकारेण ज्ञात्वा विद्वांस्तेन ज्ञानेन युक्तः सन्भूयः पुनर्मृत्युं
नोपयाहि मा प्राप्नुहि। ज्ञानिनो वर्तमानदेहपाते सति जन्माभावात्पुनर्मृत्युर्नास्तीत्यर्थः।
बहुधा प्रशस्तं संन्यासमुपसंहरति—
तस्मा॑न्न्‍या॒समे॒षां तप॑सामतिरि॒क्तमा॑हुः—, इति ।
यस्मात्परमपुरुषार्थस्यान्तरङ्गं साधनं तस्मादेषां सत्यादीनां तपसां मध्ये संन्या-
समतिरिक्तमत्युत्कृष्टं साधनं मनीषिण आहुः।
संन्यासादूर्ध्वं प्रणवेनाऽऽत्मनि समाधिर्विधेयः । तस्मिन्समाधौ विघ्नपरिहारार्थमादा-
वन्तर्यामिणः सर्वकारणत्वेन स्तुतिं दर्शयति—
वसु॑रण्वो॑ वि॒भूर॑सि प्रा॒णे त्वम॑सि संधा॒ता ब्रह्म॑-
न्त्वम॑सि वि॒श्वसृ॒त्तेजो॑दा॒स्त्वम॑स्य॒ग्नेर॑सि व॒र्चोदा-
स्तवम॑सि॒ सूर्य॑स्य शु॒च्यो॑दा॒स्त्वम॑सि च॒न्द्रम॑स उप-
या॒मगृ॑हीतोऽसि॒ ब्रह्म॑णे त्वा॒ महसे॑—, इति ।
हे ब्रह्मन्नन्तर्यामिन्वसुरण्वो वसनो वस्तुतत्त्वस्य रण्वो रणिता कथयिताऽस्मदनुग्रहा-
र्थमुपदेष्टाऽसि । तथा विभूर्हिरण्यगर्भविराडादिविविधरूपेणोत्पन्नोऽसि प्राणे वायुरूपे
जीवात्मनः संधाता संयोजयिता त्वमसि । विश्वं सरति प्राप्नोतीति विश्वंसृत्सर्वजग-
द्व्यापी त्वमसि । भूलोकवर्तिनोऽग्नेस्तेजोदाः ॰प्रकाशप्रदस्त्वमसि । द्युलोकवर्तिनः
१ ख. ‘नेनेदृ° । २ ग. °शो भ° । ३ झ. ‘ति । तदुप° । ४ झ. °नां तथा न प्र°।
५ ग. श्रुतेः । ६ ख. ग. °काशत इ° । ७ घ. 'रीकेण । नि° । ८ ग. °श्वसृत्तेजो°।
... ... ... ग. 'श्वसृत्सर्व° ।

[प्रपा० १० अनु० ६३] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७७५
सूर्यस्य वर्चोदाः प्रकाशप्रदस्त्वमसि । तथा चन्द्रमसो द्युम्नोदाः प्रकाशरूपधन-
प्रदस्त्वमसि । तथा यागेषु सोमरूपः सन्नुपयामेन पार्थिवेन मृन्मयदारुमयात्रेण गृही-
तोऽसि । उपयामशब्दस्य पृथिवीपरत्वं षष्ठकाण्डे मन्त्रव्याख्याने समाम्नातम्—उप-
यामगृहीतोऽसीत्याहेयं वा उपयामः ” इति । उक्तप्रकारं सर्वकर्तारमन्तर्यामिणं त्वा
महसे ब्रह्मणे चैतन्यज्योतिःस्वरूपब्रह्मतत्त्वाभिव्यक्त्यर्थं भजामीति शेषः ।
अनेन प्रकारेणान्तर्यामिणं स्तुत्वा परिहृतविघ्नस्य संन्यासिनः समाधिं विधत्ते—
ओमित्या॒त्मानं॑ युञ्जी॒त—, इति ।
त्रिमात्रं प्रणवमुच्चारयन्सर्ववेदान्तेषु निर्णीतं परमात्मानं स्वरूपत्वेन चित्ते समा-
दध्यात् ।
समाधिसाधनमोंकारं प्रशंसति—
ए॒तद्वै म॑होपनि॒षदं॑ दे॒वानां॒ गुह्य॑म्—, इति ।
यत्प्रणवस्वरूपमस्त्येतदेव महोपनिषदं महत्यो बह्व्य उपनिषदः प्रतिपादिका यस्य
परमात्मवाचकस्य प्रणवरूपस्य तन्महोपनिषदम् । अकारान्तत्वं छान्दसम् । “ सर्वे
वेदा यत्पदमामनन्ति तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत् ” इति प्रणवस्य सर्वोपनिष-
त्प्रतिपाद्यत्वं कठवल्लीषु श्रुतम् । तच्च प्रणवरूपं निर्गुणतत्त्वप्रतिपादकं देवानामिन्द्रा-
दीनां गुह्यं गोप्यम् । ते हि शमदमाद्यधिकारसंपत्तिरहिताय प्रणवं नोपदिशन्ति ।
यथोक्तप्रणवसमाधिजनितस्य तत्त्ववेदनस्य फलं दर्शयति—
य ए॒वं वेद॒ ब्रह्म॑णो महि॒मान॑मा-
प्नोति॒ तस्माद्ब्रह्म॑णो महि॒मान॑म्—, इति ।
यः पुमान्संन्यासाद्ध्वं प्रणवेन ब्रह्मतत्त्वसमाधिं कुर्वन्नेवं वेदान्तमहावाक्योक्तप्रका-
रेण वेद ब्रह्मतत्त्वं जानाति, असौ ज्ञानी स्वस्मिन्नविद्याकल्पितं जीवत्वापादकं परिच्छे-
दमपहाय देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यस्य ब्रह्मणो महिमानं महत्त्वमाप्नोति । तत्त्ववे-
दनेन जीवत्वभ्रमे निवर्तिते ब्रह्मत्वस्वभाव आविर्भवति ततो जीवन्मुक्तो भवतीत्यर्थः ।
तस्य जीवन्मुक्तस्य प्रारब्धभोगक्षयेण देहपाते सति तस्मात्कृत्स्नाविद्यानिवर्तकाद्वेदना-
द्विद्यातत्कार्यवासनालेशरहितस्य मुख्यस्य ब्रह्मणो महिमानं प्राप्नोति । विदेहमुक्ति-
र्भवतीत्यर्थः ।
१ ख. °न मृन्मयेन मृ° । २ ख. °णं च स्तु° । ३ ख. °मात्रप्र° । ४ ग. झ. चिद्रूप-
विम । ० = कल्प° । ५ ख. म. °र्यतद्वास° ।

संन्यासपुरःसरां तत्त्वविद्यामुपसंहरति—
इत्युप॑निषत् , इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयो-
पनिषदि त्रिषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६३ ॥
इत्येवमतीतेन ग्रन्थेन प्रोक्ता येयं विद्या सेयमुपनिषद्रहस्यविद्या ।
अथ मीमांसा । तत्रे संन्यासरूपस्य चतुर्थाश्रमस्य सद्भावस्तृतीयाध्यायस्य चतु-
र्थपादे चिन्तितः—
“नास्त्यूर्ध्वरेताः किंवाऽस्ति नास्त्यसावविधानतः ।
वीरहाऽतो विधेः कॢप्तावन्धषङ्ग्वादिगा स्मृतिः ॥
अस्त्यपूर्वविधेः कॢप्तेर्वीरहाऽनग्निको गृही ।
अन्धादेः पृथगुक्तत्वात्स्वस्थानां श्रूयते विधिः ॥
पूर्वाधिकरणे स्वातन्त्र्यात्मविज्ञानं कर्मनैरपेक्ष्येण पुरुषार्थसाधनमित्युक्तम् । तस्य
चाऽऽत्मज्ञानस्योर्ध्वरेतःस्वाश्रमेषु सुलभत्वादाश्रमसद्भावश्चिन्त्यते । तत्र नास्त्यूर्ध्वरेता इति
प्राप्तम् । कुतः विध्यभावात् । त्रयो धर्मस्कन्धा यज्ञोऽध्ययनं दानमिति प्रथमस्तप एव
द्वितीयो ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी तृतीय इत्यत्र यज्ञाद्युपलक्षितगार्हस्थ्यस्य तपःशब्दल-
क्षितवानप्रस्थत्वस्य नैष्ठिकब्रह्मचर्यस्य च परामर्शमात्रं गम्यते, न तु विधिरुपलभ्यते ।
न चापूर्वार्थत्वेन विधिः कल्पयितुं शक्यः । “ वीरहा वा एष देवानां योऽग्निमुद्वासयते”
इत्यग्न्युद्वासनलक्षणस्य गार्हस्थ्यपरित्यागस्य निन्दितत्वात् । चत्वार आश्रमा इति
स्मृतिस्तु गार्हस्थ्यकर्मानधिकृतानन्धपङ्ग्वादिविषया भविष्यतिँ । न ह्यन्धस्याऽऽज्यावे-
क्षणत्वोपेते कर्मण्यधिकारोऽस्ति । नापि पङ्गोर्विष्णुकमणाद्युपेते कर्मण्यधिकारः ।
तस्माच्चक्षुरादिपाटवयुक्तस्याऽऽत्मज्ञानोपयुक्त ऊर्ध्वरेता आश्रमो नास्तीति प्राप्ते ब्रूमः ।
अस्त्यूर्ध्वरेता आश्रमः । विध्यश्रवणेऽप्यपूर्वार्थत्वेन कल्पयितुं शक्यत्वात् । न च
वीरहातदोषः । उत्सन्नाग्निकगृहिविषयत्वाद्वीरहत्यायाः । यत्त्वन्धादिविषयत्वं स्मृतेरुक्तं
तदसत् । “अथ पुनरव्रती वा व्रती वा स्नातको वाऽस्नातको वोत्सन्नाग्निरनग्निको वा
यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत् ” इति विरक्तानां गार्हस्थ्यानधिकृतानां पृथक्सं-
न्यासविधानात् । न च चक्षुरादिपाटववतामाश्रमान्तरविध्यभावः । जाबालश्रुतौ
प्रत्यक्षविध्युपलम्भात् “ब्रह्मचर्यं समाप्य गृही भवेद्गृहाद्वनी भूत्वा प्रव्रजेत् ” इति ।
तस्मादस्त्याश्रमान्तरम्” ।
१ ग. ॰त्र न्या॰ । २ ग. झ. ॰यातो वि॰ । ३ ग. झ. ॰न्त्रवि॰ । ४ ग. झ. ॰न क॰ ।
५ ख. ॰ति । तच्चोज्या॰ । ६ ख. ॰रो नास्ति । ७ ग. झ. ॰घाताविदो॰ । ८ ग. ॰विधि॰ ।

[प्र० १० अनु० ६३] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७७७
तत्रैवान्यच्चिन्तितम्—
“लोककाम्याश्रमी ब्रह्मनिष्ठामर्हति वा नवा ।
यथावकाशं ब्रह्मैव ज्ञातुमर्हत्यवारणात् ॥
अनन्यचित्तता ब्रह्मनिष्ठाऽसौ कर्मठे कथम् ।
कर्मत्यागी ततो ब्रह्मनिष्ठामर्हति नेतरः ” ॥
त्रयो धर्मस्कन्धा इत्यत्राऽऽश्रमानधिकृत्य सर्व एते पुण्यलोका भवन्तीत्याश्रमानु-
ष्ठायिनां पुण्यलोकफलमभिधाय ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेतीति मोक्षसाधनत्वेन ब्रह्मनिष्ठा
प्रतिपाद्यते । सेयं ब्रह्मनिष्ठा पुण्यलोककामिन आश्रमिणोऽपि संभाव्यते । आश्रम-
कर्माण्यनुष्ठाय यथावकाशं ब्रह्मनिष्ठायाः कर्तुं शक्यत्वात् । नहि लोककामी ब्रह्म न जानी-
यादिति निषेधोऽस्ति । तस्मादस्ति सर्वस्याप्याश्रमिणो ब्रह्मनिष्ठेति प्राप्ते ब्रूमः। ब्रह्मनिष्ठा
नाम सर्वव्यापारपरित्यागे सत्यनन्यचित्ततया ब्रह्मणि परिसमाप्तिः । न चासौ कर्मशूरे
संभवति । कर्मानुष्ठानत्यागयोः परस्परविरोधात् । तस्मात्कर्मत्यागिन एव ब्रह्मनिष्ठेति
स्थितम् । अस्मिन्नर्थे श्रुतिस्मृतिवाक्यानि संक्षिप्य प्रदर्श्यन्ते—
“त्याग एव हि सर्वेषां मोक्षसाधनमुत्तमम् ।
त्यजतैव हि तज्ज्ञेयं त्यक्तुः प्रत्यक्परं पदम् ॥
मुक्तेश्च बिभ्यतो देवा मोहेनापिदधुर्नरान् ।
ततस्ते कर्मसूद्युक्ताः प्रवर्तन्तेऽविचक्षणाः ॥
अतः संन्यस्य सर्वाणि कर्माण्यात्मावबोधतः ।
हत्वऽविद्यां धियैवेयात्तद्विष्णोः परमं पदम् ” ॥
इति भाल्लविशाखायामामनन्ति ।
“सशिखं वपनं कृत्वा बहिः सूत्रं त्यजेद्बुधः ।
यदक्षरं परं ब्रह्म तत्सूत्रमिति धारयेत् ॥
ज्ञानशिखिनो ज्ञाननिष्ठा ज्ञानयज्ञोपवीतिनः ।
ज्ञानमेव परं तेषां पवित्रं ज्ञानमुच्यते ॥
अग्नेरिव शिखा नान्या यस्य ज्ञानमयी शिखा ।
स शिखी-त्युच्यते विद्वान्नेतरे केशधारिणः ” [ब्रह्मोप०] ॥
इत्याथर्वणिका आमनन्ति ।
‘कुटुम्बपुत्रदारांश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः ।
यज्ञं यज्ञोपवीतं च त्यक्त्वा गूढश्चरेन्मुनिः ” ॥

इति बाष्कलशाखायामामनन्ति । *सशिखान्केशान्निराकृत्य विसृज्य यज्ञोपवीतं
भूः स्वाहेत्यप्सु जुहुयात् ।
“त्रिदण्डं कुण्डिकां शिक्यं त्रिविष्टब्धमुपानहौ ।
शीतोपघातिनीं कन्थां कौपीनस्य तु च्छादनम् ॥
पवित्रं स्नानशाटीं च उत्तरासङ्गमेव च ।
यज्ञोपवीतं वेदांश्च सर्वं तद्वर्जयेद्यतिः ” ॥
इति संन्यासोपनिषद्यधीयते । “ अथ परिव्राड्विवर्णवासा मुण्डोऽपरिग्रहः शुचि-
रद्रोही भैक्षाणो ब्रह्मभूयाय भवति ” इति जाबाला आमनन्ति । “ अथ परिव्राडेक-
शाटीपरिवृतो मुण्डोऽदपरिग्रह्योऽरण्यनित्यो भिक्षार्थी ग्रामं प्रविशेदासायं प्रदक्षिणेनाविचिकि-
त्सन्सर्ववर्णिकं भैक्षचरणमभिशस्तपतितवर्जमयज्ञोपवीती शौचनिष्ठः काममेकं वैणवं दण्ड-
माददीत ” इति मैत्रायणीशाखायामभिहितम् । “ कन्थाकौपीनोत्तरासङ्गादीनां त्यागिनो
यथाजातरूपधरा निर्ग्रन्था निष्परिग्रहाः ” इति संवर्तश्रुतिः । “गृहस्थो ब्रह्मचारी
वानप्रस्थो वा लौकिकाग्नीनुदराग्नौ समारोपयेद्गायत्रीं च स्ववाचाऽग्नौ समारोपयेदुपवीतं
भूमौ वाऽप्सु वा विसृजेत् ” इत्यादिशारुणिश्रुतिः ॥
“ यथोक्तान्यपि कर्माणि परिहाप्य द्विजोत्तमः ।
आत्मज्ञाने शमे च स्याद्वेदाभ्यासेन यत्नवान् ॥
एतद्द्विजन्मसाफल्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः ।
प्राप्यैतत्कृतकृत्यो हि द्विजो भवति नान्यथा ॥
यदा तु विदितं तत्तस्यात्परं ब्रह्म सनातनम् ।
तदैकदण्डं संगृह्य उपवीतं शिखां त्यजेत् ” ॥
इत्यादयः स्मृतय उदाहार्याः ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषदि त्रिषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६३ ॥

• एतदादि जुहुयादित्यन्तं संन्यासोपनिषदि नोपलभ्यते । अनन्तरोक्ते श्लोकद्वयं तु किंचि-
  द्विन्नानुपूर्वीकं वर्तते ।
  १ ग. झ. ॰शाखीया आम’ । २ झ. ॰ष्कृत्य वि’ । ३ ग. झ. ॰पीनाच्छादनं तथा ।
  प॰ । ४ ग. झ. टीञ्च उ’ । ५ ख. ‘ति कठा अधी’ । ६ ख. ॰रितो । ७ ख. ग. ॰शस्तं प॰ ।
  ८ स. ॰यणीशा॰ । ९ ख. ‘भिधीयते । क॰ । १० ख. झ. ‘दिशारुणी श्रु’ । ११ ग. झ.

' ।"
Wait, what is inside the quotes?
"'मुक्तत्वात्तन्न' ।" or "'मुक्तत्वात्पन्न' ।"?
It says: 'मुक्तत्वात्तन्न' or 'मुक्तत्वात्पन्न'? Looks like 'मुक्तत्वात्पन्न' or 'मुक्तत्वात्तन्न'. Let's look at line 13: "जीवन्मुक्तस्य". If the variant was "जीवन्मुक्तत्वात्तन्न"?
Footnote 2:
"२ ग. ०यः । दगत्त दमाख्यस्तु श० । झ. ०यः । दमस्तु"
Wait, is it "दगत्त"?
Look at the characters: "द", then "ग", then "त" with something?
Wait, "दर्गत"? Look at line 10 where the text had "दर्मः" (or "दर्गत")?
Wait! In line 10, the text has: "तपो॒ऽग्निर्दर्मः" -> could it be "दर्गत"?
Wait, look at line 16: "यस्तु दमाख्यः २. शमयिता"
In footnote:
"२ ग. ०यः । द०गत दमाख्यस्तु श० । झ. ०यः । दमस्तु"
Wait, "द०गत" = "दमगत"? Or "द० [दकार]गत"?
Yes! "द०गत दमाख्यस्तु श० ।" means "दकारगत दमाख्यस्तु in manuscript श"!

७८० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० १० अनु० ६४]
अथास्यानुवाकस्य तृतीयभागेन जीवन्मुक्तस्य संबन्धिनां कालविशेषाणां नानाविध-
यागरूपत्वमाह—
ये अ॑होरा॒त्रे ते दर्शपूर्णमा॒सौ येऽर्ध॑मा॒साश्च॒ मासा॑श्च॒ ते चा॑तुर्मा-
स्यानि॒ य ऋ॒तव॒स्ते प॑शुब॒न्धा ये सं॑वत्स॒राश्च॑ परिवत्स॒राश्च॒
तेऽह॑र्ग॒णाः सर्व॑वेद॒सं वा ए॒तत्त्स॒त्रं यन्म॑र॒णं तद॑व॒भृथ॑ः, इति ।
संवत्सराश्च परिवत्सराश्चेति चकाराभ्यामिदावत्सरानुवत्सरेद्वत्सराः समुच्चीयन्ते ।
प्रभवादिषु षष्टिसंवत्सरेष्वेकैकं पञ्चकं युगशब्दाभिधेयं तस्मिंश्च युगे पञ्चापि क्रमेण
संवत्सरपरिवत्सरेदावत्सरानुवत्सरेद्वत्सरसंज्ञका द्रष्टव्याः ।
तथाच कालनिर्णये संग्रहकारेणोदाहृतम्—
“चान्द्राणां प्रभवादीनां पञ्चके पञ्चके युगे ।
संपरीद्वान्विदित्येतच्छब्दपूर्वास्तु वत्सराः” इति ॥
अहर्गणा द्विरात्रत्रिरात्रादयः । सर्ववेदसं सर्वस्वदक्षिणाकम् । अत्रैतच्छब्देन
प्रकृताहोरात्रादिपरिवत्सरान्तसर्वकालसमष्ट्युपलक्षितं योगिन आयुर्विवक्ष्यते । यदायुरेत-
त्सर्वस्वदक्षिणोपेतं सत्रमित्यर्थः ।
अस्यानुवाकस्य चतुर्थभागेन सर्वयज्ञात्मकं योगिन उपासीनस्यै क्रममुक्तिलक्षणं
फलमाह--
ए॒तद्वै ज॑रामर्यमग्निहो॒त्र १५ स॒त्रं य ए॒वं वि॒द्वानुद॑ग-
य॑ने प्र॒मीय॑ते दे॒वाना॑मे॒व म॑हि॒मानं॑ ग॒त्वाऽऽदि॑-
त्यस्य॒ सायु॑ज्यं गच्छ॒त्यथ॒ यो दक्षि॑णे प्र॒मीय॑ते
पि॒तॄणा॑मे॒व म॑हि॒मानं॑ ग॒त्वा च॒न्द्रम॑सः॒ सायु॑ज्यं
गच्छत्ये॒तौ वै सूर्या॑चन्द्रम॒सोर्म॑हि॒मानौ॑ ब्रा॑ह्म॒णो
वि॒द्वान॒भिज॑यति॒ तस्मा॑द्ब्रह्म॒णो म॑हि॒मान॑माप्नोति॒
तस्मा॑द्ब्रह्म॒णो म॑हि॒मान॒मित्यु॑पनि॒षत् , इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
चतुःषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६४ ॥
४जरामरणावधिकं यद्योगिचरितमस्ति तदेतद्वेदोक्ताग्निहोत्रादिसंवत्सरसत्रान्तकर्मस्व-
१ ख. ग. ॰र्वेदं । २ म. ॰स्य क्रमं । ३ ग. झ. ॰यज्ञफलभोक्तारं प्रेत्ये॰। ४ ग. जननमं॰।

[प्रपा० १० अनु० ६४] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७८१
रूपमित्येवं यः पुमान्विद्वानुपासीन उत्तरायणे म्रियते, स उपासको देवानामिन्र्दादीनां
महिमानमैश्वर्यं प्राप्य तदूर्ध्वमादित्यस्य सायुज्यं सहवासं तादात्म्यं वा भावनाता-
रतम्‍येन प्राप्नोति । अथ पूर्वोक्तवैलक्षण्येन य उपासको दक्षिणायने म्रियते स उपा-
सकः पितॄणामग्निष्वात्तादीनामैश्वर्यं प्राप्य चन्द्रमसः सायुज्यं पूर्ववत्प्राप्नोति य एव-
मेतौ सूर्याचन्द्रमसोर्महिमानावुभवन्ब्राह्मणस्त(णः स त)त्र सगुणब्रह्मरूपं हिरण्य-
गर्भं विद्वांस्तल्लोकवासिनामुपदेशिनामुपासीनोऽभिजयाति । हिरण्यगर्भसाक्षात्काररूपं
प्राप्नोति । तस्मात्साक्षात्कारात्तल्लोकवासिदेहपातादूर्ध्वं हिरण्यगर्भलोकं गत्वा तत्र
ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य महिमानमैश्वर्यं प्राप्नोति । तत्रोत्पन्नब्रह्मतत्त्वसाक्षात्कारस्तस्मा-
ज्ञानाद्ब्रह्मलोकविनाशादूर्ध्वं सत्यज्ञानादिलक्षणस्य ब्रह्मणो महिमानं महत्त्वं च
प्राप्नोति । इत्युपनिषदितिवाक्येन यथोक्तविद्यायास्तत्प्रतिपादकग्रन्थस्य चोपसंहारः
क्रियते ।
अथ मीमांसाँ । तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्—
“पुंविद्यैका विचित्रा वा तैत्तिरीयकताण्डिनोः ।
मरणावभृथत्वादिसाम्यादेकेति गम्यते ॥
बहूनां रूपभेदेन किंचित्साम्यस्य बाधनात् ।
न विद्यैक्यं तैत्तिरीये ब्रह्मविद्याप्रशंसनात् ॥
अस्ति तैत्तिरीये पुरुषविद्या—“तस्यैवं विदुषो यज्ञस्याऽऽत्मा यजमानः” इति ।
तथा ताण्डिनां शाखायामपि श्रूयते—“पुरुषो वाव यज्ञः” इति । सेयमेकैव पुरुष-
विद्या । यन्मरणं तदवभृथो मरणमेवावभृथ इत्युभयत्र समानधर्मश्रवणात्प्रातःस-
वनादीनां च समानत्वादिति प्राप्ते ब्रूमः । वेद्यस्वरूपस्य भूयान्भेद उपलभ्यते ।
तथाहि--विदुषो यो यज्ञस्तस्य यज्ञस्याऽऽत्मेति तैत्तिरीयके व्यधिकरणे षष्ठ्यौ ।
अन्यथाऽऽत्मा यजमान इति व्याघातात् । विद्वानेव यज्ञः स एव यजमान इति कथं
न व्याहन्येत । ताण्डिनां तु पुरुषयज्ञयोः सामानाधिकरण्यं श्रुतमित्येको रूपभेदः ।
आत्मयजमानादिकं च सर्व[म]त्र श्रुतं ताण्डिशाखायां नोपलभ्यते । यत्तु ताण्डिना-
मुपलभ्यते त्रेधा विभक्तस्याऽऽयुषः सवनत्रयत्वमित्यादि न तत्किंचिदपि तैत्तिरीयके
पश्यामः । अतो मरणावभृथत्वाद्यल्पसाम्यबाधाद्विद्ययोर्भेद उचितः । अपि च न तैत्ति-
रीयाणामुपासनमिदं किं तर्हि ब्रह्मविद्याप्रशंसा । तस्यैवं विदुष इति ब्रह्मविदोऽनुँक-
१ ग. झ ˚पासकानभि˚ । २ ख. झ ˚लोके ग˚ । ३ झ. 'कन्नह्मवि˚ । ४ ग. झ.
˚सायां तृ˚ । ५ ग. झ. ˚म्—“ इयं विद्यैका भि˚ । ६ ग. झ. ˚देऽपि किं । ७ ख. झ ˚ण्डिशा˚ ।
८ ह. ˚ति । एवमे˚ । ९ ख. ग. भूयानभे˚ । १० झ. ˚द एवोचि˚ । ११ ख. ˚नुत्कर्ष˚ ।
झ ˚नुक्रमणा˚ ।

७८२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० १० अनु० ६४]
र्षणात् । तस्मान्न विद्यैक्यशङ्कायामप्यवकाशोऽस्ति॑ १” क्रममुक्तिंस्त(स्त्व)स्मिन्ननुवाके
तत्त्वज्ञानिसेवानिमित्ताऽभिहितेत्यशेषमतिशङ्गलम् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके चतुःषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६४ ॥
स॒ह ना॑ववतु । स॒ह नौ॑ भुनक्तु । स॒ह वी॒र्यं॑ करवा-
वहै । ते॒ज॒स्वि ना॒वधी॑तमस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै॑ ॥
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ।
हरिः ॐ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमः प्रपा-
ठकः समाप्तः ॥ १० ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ॥
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीवीरबुक्कणभूपालसाम्राज्यधुरं-
धरेण श्रीमत्सायणाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु-
र्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकभाष्ये दशमः प्रपाठकः समाप्तः ॥ १० ॥
समाप्तमिदं कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकभाष्यम् ।
१ झ. ॰द्यैकताशं॰ । २ ग. झ. ॰स्ति । एतस्मिं॰ ।