तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

संन्यासपुरःसरां तत्त्वविद्यामुपसंहरति—
इत्युप॑निषत् , इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयो-
पनिषदि त्रिषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६३ ॥
इत्येवमतीतेन ग्रन्थेन प्रोक्ता येयं विद्या सेयमुपनिषद्रहस्यविद्या ।
अथ मीमांसा । तत्रे संन्यासरूपस्य चतुर्थाश्रमस्य सद्भावस्तृतीयाध्यायस्य चतु-
र्थपादे चिन्तितः—
“नास्त्यूर्ध्वरेताः किंवाऽस्ति नास्त्यसावविधानतः ।
वीरहाऽतो विधेः कॢप्तावन्धषङ्ग्वादिगा स्मृतिः ॥
अस्त्यपूर्वविधेः कॢप्तेर्वीरहाऽनग्निको गृही ।
अन्धादेः पृथगुक्तत्वात्स्वस्थानां श्रूयते विधिः ॥
पूर्वाधिकरणे स्वातन्त्र्यात्मविज्ञानं कर्मनैरपेक्ष्येण पुरुषार्थसाधनमित्युक्तम् । तस्य
चाऽऽत्मज्ञानस्योर्ध्वरेतःस्वाश्रमेषु सुलभत्वादाश्रमसद्भावश्चिन्त्यते । तत्र नास्त्यूर्ध्वरेता इति
प्राप्तम् । कुतः विध्यभावात् । त्रयो धर्मस्कन्धा यज्ञोऽध्ययनं दानमिति प्रथमस्तप एव
द्वितीयो ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी तृतीय इत्यत्र यज्ञाद्युपलक्षितगार्हस्थ्यस्य तपःशब्दल-
क्षितवानप्रस्थत्वस्य नैष्ठिकब्रह्मचर्यस्य च परामर्शमात्रं गम्यते, न तु विधिरुपलभ्यते ।
न चापूर्वार्थत्वेन विधिः कल्पयितुं शक्यः । “ वीरहा वा एष देवानां योऽग्निमुद्वासयते”
इत्यग्न्युद्वासनलक्षणस्य गार्हस्थ्यपरित्यागस्य निन्दितत्वात् । चत्वार आश्रमा इति
स्मृतिस्तु गार्हस्थ्यकर्मानधिकृतानन्धपङ्ग्वादिविषया भविष्यतिँ । न ह्यन्धस्याऽऽज्यावे-
क्षणत्वोपेते कर्मण्यधिकारोऽस्ति । नापि पङ्गोर्विष्णुकमणाद्युपेते कर्मण्यधिकारः ।
तस्माच्चक्षुरादिपाटवयुक्तस्याऽऽत्मज्ञानोपयुक्त ऊर्ध्वरेता आश्रमो नास्तीति प्राप्ते ब्रूमः ।
अस्त्यूर्ध्वरेता आश्रमः । विध्यश्रवणेऽप्यपूर्वार्थत्वेन कल्पयितुं शक्यत्वात् । न च
वीरहातदोषः । उत्सन्नाग्निकगृहिविषयत्वाद्वीरहत्यायाः । यत्त्वन्धादिविषयत्वं स्मृतेरुक्तं
तदसत् । “अथ पुनरव्रती वा व्रती वा स्नातको वाऽस्नातको वोत्सन्नाग्निरनग्निको वा
यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत् ” इति विरक्तानां गार्हस्थ्यानधिकृतानां पृथक्सं-
न्यासविधानात् । न च चक्षुरादिपाटववतामाश्रमान्तरविध्यभावः । जाबालश्रुतौ
प्रत्यक्षविध्युपलम्भात् “ब्रह्मचर्यं समाप्य गृही भवेद्गृहाद्वनी भूत्वा प्रव्रजेत् ” इति ।
तस्मादस्त्याश्रमान्तरम्” ।
१ ग. ॰त्र न्या॰ । २ ग. झ. ॰यातो वि॰ । ३ ग. झ. ॰न्त्रवि॰ । ४ ग. झ. ॰न क॰ ।
५ ख. ॰ति । तच्चोज्या॰ । ६ ख. ॰रो नास्ति । ७ ग. झ. ॰घाताविदो॰ । ८ ग. ॰विधि॰ ।