तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० १० अनु० ६४] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७८१
रूपमित्येवं यः पुमान्विद्वानुपासीन उत्तरायणे म्रियते, स उपासको देवानामिन्र्दादीनां
महिमानमैश्वर्यं प्राप्य तदूर्ध्वमादित्यस्य सायुज्यं सहवासं तादात्म्यं वा भावनाता-
रतम्‍येन प्राप्नोति । अथ पूर्वोक्तवैलक्षण्येन य उपासको दक्षिणायने म्रियते स उपा-
सकः पितॄणामग्निष्वात्तादीनामैश्वर्यं प्राप्य चन्द्रमसः सायुज्यं पूर्ववत्प्राप्नोति य एव-
मेतौ सूर्याचन्द्रमसोर्महिमानावुभवन्ब्राह्मणस्त(णः स त)त्र सगुणब्रह्मरूपं हिरण्य-
गर्भं विद्वांस्तल्लोकवासिनामुपदेशिनामुपासीनोऽभिजयाति । हिरण्यगर्भसाक्षात्काररूपं
प्राप्नोति । तस्मात्साक्षात्कारात्तल्लोकवासिदेहपातादूर्ध्वं हिरण्यगर्भलोकं गत्वा तत्र
ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य महिमानमैश्वर्यं प्राप्नोति । तत्रोत्पन्नब्रह्मतत्त्वसाक्षात्कारस्तस्मा-
ज्ञानाद्ब्रह्मलोकविनाशादूर्ध्वं सत्यज्ञानादिलक्षणस्य ब्रह्मणो महिमानं महत्त्वं च
प्राप्नोति । इत्युपनिषदितिवाक्येन यथोक्तविद्यायास्तत्प्रतिपादकग्रन्थस्य चोपसंहारः
क्रियते ।
अथ मीमांसाँ । तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्—
“पुंविद्यैका विचित्रा वा तैत्तिरीयकताण्डिनोः ।
मरणावभृथत्वादिसाम्यादेकेति गम्यते ॥
बहूनां रूपभेदेन किंचित्साम्यस्य बाधनात् ।
न विद्यैक्यं तैत्तिरीये ब्रह्मविद्याप्रशंसनात् ॥
अस्ति तैत्तिरीये पुरुषविद्या—“तस्यैवं विदुषो यज्ञस्याऽऽत्मा यजमानः” इति ।
तथा ताण्डिनां शाखायामपि श्रूयते—“पुरुषो वाव यज्ञः” इति । सेयमेकैव पुरुष-
विद्या । यन्मरणं तदवभृथो मरणमेवावभृथ इत्युभयत्र समानधर्मश्रवणात्प्रातःस-
वनादीनां च समानत्वादिति प्राप्ते ब्रूमः । वेद्यस्वरूपस्य भूयान्भेद उपलभ्यते ।
तथाहि--विदुषो यो यज्ञस्तस्य यज्ञस्याऽऽत्मेति तैत्तिरीयके व्यधिकरणे षष्ठ्यौ ।
अन्यथाऽऽत्मा यजमान इति व्याघातात् । विद्वानेव यज्ञः स एव यजमान इति कथं
न व्याहन्येत । ताण्डिनां तु पुरुषयज्ञयोः सामानाधिकरण्यं श्रुतमित्येको रूपभेदः ।
आत्मयजमानादिकं च सर्व[म]त्र श्रुतं ताण्डिशाखायां नोपलभ्यते । यत्तु ताण्डिना-
मुपलभ्यते त्रेधा विभक्तस्याऽऽयुषः सवनत्रयत्वमित्यादि न तत्किंचिदपि तैत्तिरीयके
पश्यामः । अतो मरणावभृथत्वाद्यल्पसाम्यबाधाद्विद्ययोर्भेद उचितः । अपि च न तैत्ति-
रीयाणामुपासनमिदं किं तर्हि ब्रह्मविद्याप्रशंसा । तस्यैवं विदुष इति ब्रह्मविदोऽनुँक-
१ ग. झ ˚पासकानभि˚ । २ ख. झ ˚लोके ग˚ । ३ झ. 'कन्नह्मवि˚ । ४ ग. झ.
˚सायां तृ˚ । ५ ग. झ. ˚म्—“ इयं विद्यैका भि˚ । ६ ग. झ. ˚देऽपि किं । ७ ख. झ ˚ण्डिशा˚ ।
८ ह. ˚ति । एवमे˚ । ९ ख. ग. भूयानभे˚ । १० झ. ˚द एवोचि˚ । ११ ख. ˚नुत्कर्ष˚ ।
झ ˚नुक्रमणा˚ ।