तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

७७४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० १० अनु० ६१]
पक्षेषु निराकृतेषु प्रामाणिकेन सिद्धान्तज्ञानेन तादृशो जातो भवति ।' स च रविष्ठा
रंयिर्धनं गुरूपदेशस्तत्रैव तिष्ठतिँ । न तूपदेशरहितानां प्रतीयत इत्यर्थः । ईदृशस्वरूप-
विज्ञानस्य श्रद्धया लभ्यत्वादसौ श्रद्धारूपः । “श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानम्” इति स्मृतेः।
सत्यमबाध्यं यद्ब्रह्म तत्स्वरूपत्वादयं सत्यः । महस्वांस्तेजस्वान्स्वयंप्रकाश इत्यर्थः ।
अत एव तमसा संसारकारणेनाज्ञानेन वियुक्तत्वादुपरिष्टाद्वर्तते ।
इत्थं संन्यासपूर्वकज्ञानयुक्तं पुरुषं प्रशस्य ज्ञानफलं दर्शयति—
ज्ञात्वा॑ तमे॒वं मन॑सा हृ॒दा च॒ भूयो॑
न मृ॒त्युमुप॑याहि वि॒द्वान्—, इति ।
हे, आरुणे त्वं तं परमात्मानं हृदा हृत्पुण्डरीकनियमितत्वाद्धृदयरूपेण मनसैवं
पूर्वोक्तसंन्यासरूपसाधनप्रकारेण ज्ञात्वा विद्वांस्तेन ज्ञानेन युक्तः सन्भूयः पुनर्मृत्युं
नोपयाहि मा प्राप्नुहि। ज्ञानिनो वर्तमानदेहपाते सति जन्माभावात्पुनर्मृत्युर्नास्तीत्यर्थः।
बहुधा प्रशस्तं संन्यासमुपसंहरति—
तस्मा॑न्न्‍या॒समे॒षां तप॑सामतिरि॒क्तमा॑हुः—, इति ।
यस्मात्परमपुरुषार्थस्यान्तरङ्गं साधनं तस्मादेषां सत्यादीनां तपसां मध्ये संन्या-
समतिरिक्तमत्युत्कृष्टं साधनं मनीषिण आहुः।
संन्यासादूर्ध्वं प्रणवेनाऽऽत्मनि समाधिर्विधेयः । तस्मिन्समाधौ विघ्नपरिहारार्थमादा-
वन्तर्यामिणः सर्वकारणत्वेन स्तुतिं दर्शयति—
वसु॑रण्वो॑ वि॒भूर॑सि प्रा॒णे त्वम॑सि संधा॒ता ब्रह्म॑-
न्त्वम॑सि वि॒श्वसृ॒त्तेजो॑दा॒स्त्वम॑स्य॒ग्नेर॑सि व॒र्चोदा-
स्तवम॑सि॒ सूर्य॑स्य शु॒च्यो॑दा॒स्त्वम॑सि च॒न्द्रम॑स उप-
या॒मगृ॑हीतोऽसि॒ ब्रह्म॑णे त्वा॒ महसे॑—, इति ।
हे ब्रह्मन्नन्तर्यामिन्वसुरण्वो वसनो वस्तुतत्त्वस्य रण्वो रणिता कथयिताऽस्मदनुग्रहा-
र्थमुपदेष्टाऽसि । तथा विभूर्हिरण्यगर्भविराडादिविविधरूपेणोत्पन्नोऽसि प्राणे वायुरूपे
जीवात्मनः संधाता संयोजयिता त्वमसि । विश्वं सरति प्राप्नोतीति विश्वंसृत्सर्वजग-
द्व्यापी त्वमसि । भूलोकवर्तिनोऽग्नेस्तेजोदाः ॰प्रकाशप्रदस्त्वमसि । द्युलोकवर्तिनः
१ ख. ‘नेनेदृ° । २ ग. °शो भ° । ३ झ. ‘ति । तदुप° । ४ झ. °नां तथा न प्र°।
५ ग. श्रुतेः । ६ ख. ग. °काशत इ° । ७ घ. 'रीकेण । नि° । ८ ग. °श्वसृत्तेजो°।
... ... ... ग. 'श्वसृत्सर्व° ।