तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

त्सत्यं तदेतद्वाचो वागिन्द्रियस्य प्रतिष्ठा स्थिरावस्थानम् । अनृतं तु वाचोक्तमपि
परैर्निराक्रियत इति न वाचः प्रतिष्ठा । तथा सति लोके सत्ये भाषणे सर्वं प्रामाणि-
कव्यवहारजातं प्रतिष्ठितं तस्मात्कारणात्सत्यमेव परमं साधनमित्येवं केचिदनुष्ठा-
तारो वदन्ति ।
तत्राऽऽरुणेर्मुखविकासराहित्यलक्षणमपरितोषं दृष्ट्वा द्वितीयं साधनमाह—
तप॑सा दे॒वा दे॒वता॒मग्र॑ आय॒न्तप॑सर्पय॒ः सुव॒रन्व॑विन्द॒-
न्तप॑सा सप॒त्नान्प्रणु॑दामाराती॒स्तप॑सि॒ सर्वं॒ प्रति॑-
ष्ठितं॒ तस्मा॒त्तप॑ः पर॒मं वद॑न्ति— , इति ।
इदानीं स्वर्गे वर्तमाना अग्नीन्द्रादयो देवा अग्रे पूर्वजन्मन्यनुष्ठितेनाशनपरित्याग-
रूपेण कृच्छ्रचान्द्रायणादितपसा देवतामायन्निदानींतनं देवतात्वं प्राप्ताः । तथा वसि-
ष्ठादयो महर्षयः पूर्वानुष्ठितेन तपसा सुवरन्वविन्दन्स्वर्गलोकमनुक्रमेण लब्धवन्तः
तथा वयमपीदानीमभिचाररूपेण तपसा सपत्नाञ्शत्रूनरातीरस्मदीयद्रव्यलाभविरो-
धिनः पुरुषानपि प्रणुदाम निराकुर्मः । अन्यदपि सर्वं फलजातं तपसि प्रतिष्ठितम्
तस्मादनशनरूपं तपः परमं मोक्षसाधनमिति केचिद्वदन्ति ।
अत्रापि पूर्ववदपरितोषं दृष्ट्वा तृतीयं साधनमाह—
दमे॑न दा॒न्ताः किल्बि॑षमवधू॒न्वन्ति॒ दमे॑न ब्रह्मचा-
रिण॒ः सुव॑रगच्छ॒न्दमो॑ भू॒तानां॑ दुराध॒र्षं दमे॒ सर्वं॒
प्रति॑ष्ठितं॒ तस्मा॒द्दम॑ः पर॒मं वद॑न्ति-- , इति ।
दान्ता बाह्येन्द्रियनियमयुक्ताः पुरुषास्तेन दमेन स्वकीयं पापं विनाशयन्ति
तथा नैष्ठिकब्रह्मचारिणो दमेन स्वर्गमगच्छन् । स च दमो भूतानां प्राणिनां दुराधर्ष
माधर्षितुं सर्वतः सोढुं दुःशकः। तस्मिंश्च दमे सर्वमपेक्षितं फलं प्रतिष्ठितम् । तस्म-
त्कारणाद्दमः परमं मुक्तिसाधनमिति केचिद्वदन्ति । अत्र सर्वत्र पूर्वसाधने परितो-
षराहित्यादुत्तरसाधनोक्तिर्द्रष्टव्या ।
चतुर्थ साधनमाह —
शमे॑न शा॒न्ताः शि॒वमाच॑रन्ति॒ शमे॑न नाकं॑
मुन॑यो॒ऽन्व॑विन्द॒ञ्छमो॑ भू॒तानां॑ दुराध॒र्षं छमे॑
१ ग. सत्यभाषणोक्तं स° । २ क. °र्षः। तस्मिंस्तपसि सर्वमपेक्षितं फलं प्रति° । ३ ।