तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)
Taittiriya Aranyaka with Sayanacharya Commentary
कृष्ण यजुर्वेदीय महर्षि मण्डल (भाष्यकार: श्रीमत् सायणाचार्य) द्वारा
पृष्ठ 771, कुल 914 में से
संदर्भ में पढ़ें७६६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०१०अनु०६२]
अग्नयो गार्हपत्यादय उत्तमा मुक्तिहेतव इति कश्चिद्वेदार्थपर आह। तस्माद्गृ-
हस्थैरग्नय आधातव्या भवन्ति।
नवमं मतमाह-
अ॒ग्नि॒हो॒त्रमित्या॑हु॒स्तस्मा॑दग्निहो॒त्रे र॑मन्ते--, इति।
आहितेष्वग्निषु सायं प्रातश्चानुष्ठेयो होमोऽग्निहोत्रं तदुत्तमं मोक्षसाधनमित्यपरः
कश्चिद्वेदार्थपर आह। तस्मात्केचिदग्निहोत्रे रमन्ते।
दशमं मतमाह-
य॒ज्ञ इति॑ य॒ज्ञेन॒ हि दे॒वा दिवं॑
ग॒तास्तस्मा॑द्य॒ज्ञे र॑मन्ते— , इति।
दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादिको यज्ञ उत्तमो मोक्षहेतुरित्यपरे वेदार्थपरा मन्यन्ते
यस्मादिदानीं वर्तमाना देवाः पूर्वानुष्ठितेन यज्ञेन दिवं गताः स्वर्गलोकं प्राप्ताः, तस्मा-
त्कारणात्केचन वैदिका विद्वांसो यज्ञे रमन्ते।
एकादशं मतमाह--
मान॒समिति॑ विद्वाँ॑स॒स्तस्मा॑द्विद्वाँस॑ एव मान॒से र॑मन्ते—, इति।
मनसैव निष्पाद्यमुपासनं मानसं तदेवोत्तमं साधनमिति विद्वांसः सगुणब्रह्मविदो
मन्यन्ते। तस्मात्कारणात्केचन विद्वांसो वेदान्तोपास्तिभागतात्पर्यविदो मानस एवो-
पासने रमन्ते।
द्वादशं मतमाह-
न्यास इति॑ ब्र॒ह्मा ब्र॒ह्मा हि परः॑ प॒रो
हि ब्र॒ह्मा तानि॒ वा ए॒तान्यव॑राणि॒
तपाँ॑सि॒ न्यास॑ ए॒वात्य॑रेचय॒त्- , इति।
पूर्वकाण्डोक्तानामग्निहोत्रादिकर्मणामारुणिजाबालाद्युपनिषदुक्तप्रकारेण परित्यागो
न्यासः, स एवोत्तमो मोक्षहेतुरिति ब्रह्मा हिरण्यगर्भो मन्यते। स च ब्रह्मा परो
हि परमात्मरूपो हि। नतु पूर्वोक्तमतानुसारिण इव जीवः। यद्यप्यसौ हिरण्यगर्भो
देहधारी तथाऽपि परो हि परमात्मैव ब्रह्मा हिरण्यगर्भ इति वक्तुं शक्यते, तच्छि-
ष्यत्वेन तत्समानज्ञानत्वात्। अत एव श्वेताश्वतरा आमनन्ति—“यो ब्रह्माणं विद-
धाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै” इति। यानि पूर्वोक्तसत्यादीनि मानसा-
न्तानि तान्येतानि तपांसि भवन्त्येव तथाऽपि संन्यासमपेक्ष्यावराणि निकृष्टानि।