तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०९अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६६७
पारोक्ष्येण ब्रह्मतत्त्वं प्रतिपाद्य पश्चादपरोक्षप्रतिपत्तिं विदधति । तथा सति वेदान्तानां
शासनाच्छास्त्रत्वमुपपद्यते । किंच “श्रोतव्यः” इति श्रवणं शाब्दज्ञानात्मकं विधाय
“मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः” इत्यनुभवात्मकं मननादिकं स्पष्टमेव विधीयते ।
तस्मात्प्रतिपत्तेर्विधातारो वेदान्ता इति प्राप्ते ब्रूमः—न प्रतिपत्तेर्विधिः संभवति । कर्तु-
मकर्तुमन्यथा कर्तुमशक्यत्वेनापुरुषतन्त्रत्वात् । शास्त्रत्वं तु नानुष्ठेयशासनादेव निय-
तम् । सिद्धवस्तुशंसनेनापि तदुपपत्तेः । न चै शाब्दज्ञाने जाते पश्चादनुभवात्मकं मन-
नादिकं विधीयत इति वक्तुं युक्तम् । दशमस्त्वमसीतिवच्छब्दस्यैवापरोक्षानुभवजनक-
त्वेन शाब्दबोधात्पुरैवासंभावनाविपरीतभावनानिवृत्तये व्यापाररूपस्य कर्तृतन्त्रस्य मन-
नादेर्विधानात् । तस्मात्तत्त्वमसीत्यादयो वेदान्ता ब्रह्मण्यवसिताः” इति ।
योऽयं वेदान्तमुखेन ब्रह्मतत्त्वनिर्णयफलको विचारः सोऽयं तद्विजिज्ञासस्वेत्यनेन
वाक्येन विहितः । शाखान्तरेऽप्ययं विधिः श्रूयते—“श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्या-
सितव्यः” इति । तदर्थ एवं स्मर्यते—
“श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्चोपपत्तिभिः ।
मत्वा च सततं ध्येय एते दर्शनहेतवः” ॥ इति ।
पुराणेऽपि पठ्यते—
“तत्र तावन्मुनिश्रेष्ठाः श्रवणं नाम केवलम् ।
उपक्रमादिभिर्लिङ्गैः शक्तितात्पर्यनिर्णयः ॥
सर्ववेदान्तवाक्यानामाचार्यमुखतः प्रियात् ।
वाक्यानुग्राहकन्यायशीलनं मननं भवेत् ॥
निदिध्यासनमैकाग्र्यं श्रवणे मननेऽपि च ।
उत्पत्तावन्तरङ्गं हि ज्ञानस्य श्रवणं बुधाः ॥
तटस्थमन्यद्व्यावृत्त्या मननं चिन्तनं तथा ।
इतिकर्तव्यकोटिस्थाः शान्तिदान्त्यादयस्तथा” ॥ इति ।
एतान्येव श्रवणमनननिदिध्यासनानि कहोलब्राह्मणे पाण्डित्यबाल्यमौनशब्दैर्व्यव-
हृत्य विहितानि—“ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् । बाल्यं च पाण्डित्यं
च निर्विद्याथ मुनिर्मौनं च मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मणः” इति । निर्विद्य निःशेषेण
संपाद्यार्थं त्रितयानुष्ठानादूर्ध्वं ब्रह्मस्वरूपत्वाविर्भावान्मुख्यब्राह्मणो भवतीत्यर्थः । अत्र
मननोपयुक्तधीशुद्धिपरेण बाल्यशब्देन मननमुपलक्ष्यते ।
१ ग. 'णं शब्द्' । २ क. तु । ३ क. घ. ङ. शब्दज्ञाने । ४ ख. ॰थ तृतीया॰ ।

६६८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०९अनु०१]
धीशुद्धिपरत्वं च तृतीयाध्यायस्य चतुर्थपादे* चिन्तितम्—
“बाल्यं वयः कामचारो धीशुद्धिर्वा प्रसिद्धितः ।
वयस्तस्याविधेयत्वात्कामचारोऽस्तु नेतरत् ॥
मननस्योपयुक्तत्वाद्भावशुद्धिर्विवक्षिता ।
अत्यन्तानुपयोगित्वाद्विरुद्धत्वाच्च न द्वयम् ॥
“ बाल्येन तिष्ठासेत् ” इत्यत्र बालस्य भावो बाल्यमिति प्रसिद्ध्या वयो भवेत् ।
अथ तस्य विध्यनर्हत्वम् । तर्हि बालस्य कर्मेति व्युत्पत्त्या कामचारवादादिकमस्तु ।
सर्वथाऽपि न धीशुद्धिर्बाल्यमिति प्राप्ते ब्रूमः—पाण्डित्यमौनाख्ययोः श्रवणनिदिध्या-
सनयोर्मध्ये मननं विधेयत्वेन श्रुत्या विवक्षितम् । तस्य च भावशुद्धिरुपयुक्ता । रागद्वे-
षमानावमानादिदोषग्रस्तत्वेन बहिष्प्रवृत्ति मपरित्यज्य मन्तुमशक्यत्वात् । बालस्य कर्मेति
व्युत्पत्तिस्तु बालेच्छाचारे भावशुद्धौ च समाना । वयःकामचारौ तु मननस्यात्यन्तम-
नुपयुक्तौ प्रत्युत विरोधिनौ मूढस्य बहिष्प्रवृत्तस्य वा मनसो मननविनाशकत्वात् ।
तस्माद्भावशुद्धिरेव बाल्यं नेतरदुभयम् ” ।
मुनित्वस्य विधिकल्पनं तत्रैव+ चिन्तितम्—
“अविधेयं विधेयं वा मौनं किं न विधीयते ।
प्राप्तं पाण्डित्यतो मौनं ज्ञानवाच्युभयं यतः ॥
निरन्तरज्ञाननिष्ठा मौनं पाण्डित्यतः पृथक् ।
विधेयं तद्भेददृष्टिप्राबल्ये तन्निवृत्तये ॥
कहोलब्राह्मणे श्रूयते—“तस्माद्ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत्।
बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिः ” इति । अस्यायमर्थः । यस्माद्ब्रह्मभावः परमः
पुरुषार्थस्तस्माद्ब्रह्म बुभूषुरुपनिषत्तात्पर्यनिर्णयरूपं पाण्डित्यं निःशेषेण संपाद्य बालव-
त्त्रीरागद्वेषत्वेन युक्तोऽसंभावनानिराकरणाय युक्तीरनुचिन्तयन्नवस्थातुमिच्छेत् । ततः
पाण्डित्यबाल्ये निःशेषेण संपाद्याथ मुनिरिति । तत्र भवेदिति विध्यश्रवणान्मुनित्वं न
विधेयम् । न च विधिः कल्पयितुं शक्यः । पाण्डित्यशब्देन प्राप्तस्य मौनस्यापूर्वार्थ-
त्वाभात् । पण्डितस्य विदुषो भावः । पाण्डित्यमिति ज्ञानवाचकोऽयं शब्दः । तथा
मुनिशब्दोऽपि मन ज्ञान इत्यस्माद्धातोस्तन्निष्पत्तेः । तस्मात्प्राप्तस्य मौनस्य न विधि-

• अनाविष्कुर्वन्नन्वयात्—ब्र०सू० अ० ३ पा० ४ अ० १५ सू० ५० । + सहकार्यन्तरविधिः
  पक्षेण तृतीयं तद्वतो विद्यादिवत्—ब्र० सू० अ० ३ पा० ४ अ० १४ सू० ४७ ।
  १ ग. ˚त्त्वं तृ॑ । २ ग. ˚ध्याये च॑ । ३ ख. ˚था न॑ । ४ ख. ˚योर्मन॑ । ५ ग. घ.
  ˚वृत्तिं प॑ । ६ ग. घ ˚स्तु भा॑ । ७ ख तन्न । ८ ग. घ. बःह्येष्वं ।

[प्रपा० ९ अनु० १] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६६९

ल्पनमिति प्राप्ते ब्रूमः-पूर्वोक्तस्य पाण्डित्यस्य पुनर्मु्निशब्देनाभिधाने प्रयोजनाभा-
वन्निरन्तरज्ञानानिष्ठापूर्वीर्थो मुनिशब्देन विवक्षितः । ततस्तिष्ठासेदितिपदानुवृत्त्या विधि-
र्गम्यते । अस्ति च ज्ञाननैरन्तर्येण प्रयोजनम् । प्रबलभेदवासनावासितस्य तन्निवृत्त्यर्थ-
वात् । तस्मान्निदिध्यासनात्मकं मौनं विधेयम् ”।
यथोक्तश्रवणाद्यावृत्तिश्चतुर्थाध्यायस्य प्रथमपादे* चिन्तिता-
“श्रवणाद्याः सकृत्कार्या आवृत्त्या वा सकृद्यतः ।
शास्त्रार्थस्तावता सिध्येत्प्रयाजादौ सकृत्कृते ॥
आवृत्त्या दर्शनान्तास्ते तण्डुलान्तावघातवत् ।
दृष्टेऽत्र संभवत्यर्थे नादृष्टं कल्प्यते बुधैः ॥
“सकृत्कृते कृतः शास्त्रार्थः” इतिन्यायेन श्रवणादीनां प्रयाजादिवत्सकृदेवा-
नुष्ठानमिति प्राप्ते ब्रूमः-उक्तन्यायस्यादृष्टफलविषयत्वादत्र ब्रह्मसाक्षात्कारलक्षणस्य
दृष्टफलस्य संभवात् । “दृष्टे संभवत्यदृष्टं न कल्पनीयम्” इतिन्यायेनावघातवत्फल-
सिद्धिपर्यन्तं श्रवणाद्या आवर्तनीयाः” ।
आवृत्तेन विचारादिना यतो वा इत्यादि लक्षणलक्षितं ब्रह्म साक्षात्क्रियते । तस्मिंश्च
लक्षणवाक्ये यत इत्येतस्मिन्पदे यदिध्येततत्प्रातिपदिकं सर्वनामत्वेऽपि जन्मादिसंनिधि-
बलात्तदपेक्षितं कारणत्वं ब्रूते । तत्र पञ्चम्यौ उपादानार्थत्वे निमित्तं ब्रह्मव्यतिरिक्तम-
पेक्षेत । तन्निमित्तार्थत्वे चोपादानापेक्षेति चेन्न । उपादानार्थत्वात् “जनिकर्तुः प्रकृतिः”
“x हेतौ च” इति सूत्रद्वयेनोभयत्र पञ्चमीविधानात् । ननु यतो जायन्ते तद्ब्रह्मेत्येतावत्तैव
लक्षणसिद्धौ स्थितिप्रलयश्रवणं व्यर्थमिति चेन्मैवम् । =कुविन्दवत्केवलं निमित्तत्वं
व्युदासितुं स्थितिहेतुत्वम् । तन्तुसंयोगवत्केवलमसमवायित्वं व्युदासितुं लयहेतुत्वम् ।
ततो जन्मस्थितिलयैर्निमित्तासमवाय्युपादानत्वानि सिध्यन्ति । ननु भूतानामुत्पत्त्यदर्श-
नाद्भौतिकानां भूतकार्यत्वान्न ब्रह्मोपादानमिति चेन्न । भूतोत्पत्तेरागमसिद्धत्वात् ।
अस्ति पृथिवी सन्त्याप इत्येवं भूतानां सदनुरक्तत्वेन प्रतिभासात्सद्वस्तु भूतोपादानम् ।
तच्च वस्तु ब्रह्म । भौतिकोत्पत्तौ भूतानि मृदः पिण्ड इव सतोऽवान्तरावस्थारूपाणि ।
उपादानं तु मृदिव सद्वस्त्वेव । सन्घटः सच्छरीरमित्येवं सदनुरक्तत्वेनैव भौतिकानां
प्रतिभासात् । यथा प्राकृतानां पामराणां दग्भतन्तवनुरक्तस्य पटस्य तन्तव उपादानं
तद्वत् । आकाशाकालादय उत्पद्यन्ते विभक्तत्वादघटशरावादिवत् । इत्येवं तन्नित्यत्व-

• आवृत्तिरसकृदुपदेशात्- ब्र० सू० अ० ४ पा० १ अ० १ सू० १ । × इदं चिन्त्यम् ।
  ष्टाध्याय्यां हेतौ चेतिसूत्राद्यनुपलब्धेः । अथवा हेतौ चेतिशब्देन हेतावितिसप्तम्यन्तपदानुवृत्तिमुक्तं
  विभाषा गुणेऽस्त्रियामितिसूत्रमुपलक्षणीयम् । = पटकारवत् ।
  १ ख. ॰नं दबलम् । भे॰ । २ ग. घ. ॰म्यौ अयो । ३ ग. घ. ॰पेक्षेते ।

६७० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०९अनु०१]
वादिनं प्रति प्रयोक्तव्यम् । सृज्यस्य सर्वजगतो विचित्रत्वात् । तदन्यथानुपपत्त्या
स्रष्टुर्ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्वं च सिध्यति । न हि विचित्रप्रासादादिविषयज्ञानश-
क्तिभ्यां विना तन्निर्मातृत्वं कस्यचिदृष्टम् । यद्यपि निरिन्द्रियब्रह्मणः सर्ववस्तुज्ञानका-
रणानि प्रत्यक्षप्रमाणानि न सन्ति तथाऽपि श्रुतियुक्तिभ्यां सर्वज्ञत्वमभ्युपेयम् । “ यः
सर्वज्ञः सर्ववित् ” इति श्रुतिः । युक्तिश्चैवं द्रष्टव्या- सर्वविषयाकारधारिषु मायाप-
रिणामेषु प्रतिबिम्बितं चैतन्यं सर्वानुभव इत्युच्यते । तस्य च विषयैरध्यासिकसंबन्धा-
द्वर्तमानसर्वज्ञानं तावत्सिद्धम् । अतीताविषयाणां तदवच्छिन्नमायावृत्तीनां च निवृत्तौ
तत्संस्कारा अस्मदादिवदतीतविषयाः स्मृतिरूपा मायापरिणामा भवन्ति । तत्प्र-
तिबिम्बितानुभवेनातीतसर्वज्ञानमपि सिध्यति । तथा सृष्टेः प्रागपि स्रक्ष्यमाणपदार्थविष-
रगस्य कुलालादिषु दृष्टत्वादागामि सर्वज्ञानमपि स्वमायापरिणामवशात्सिध्यति । तस्मा-
युक्तं सर्वज्ञत्वम् । सर्वशक्तयश्च श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धाः । “ पराऽस्य शक्तिर्विविधा ”
इति श्रुतिः ।
“शक्तयः सर्वभावानामचिन्त्यज्ञानगोचराः ।
यतो हि ब्रह्मणस्तास्तु सर्गाद्या भावशक्तयः ” ॥ इति स्मृतिः।
ईदृशस्य सर्वशक्तेर्ब्रह्मणे जगज्जन्मादिकारणत्वं लक्षणम् । जन्मादेर्जगन्निष्ठत्वेऽपि
तत्प्रतियोगिकस्य कारणत्वस्य ब्रह्मणि वर्तमानतया लक्षणत्वं संभवति । न च
क्रियावेशात्मकत्वरूपस्य कारणतया लक्षणतया प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इत्यादाविव लक्ष्य-
स्वरूपान्तर्भावे ब्रह्मणः कूटस्थत्वस्य हीयेतेति वाच्यम् । काकाश्रयत्ववदौपाधिकत्वेन तट-
स्थत्वात् । काकवन्तो देवदत्तस्य गृहा इत्यत्र काकाधिकरणत्वं न गृहेऽन्तर्भवति ।
काकाविगमेऽपि गृहैकदेशभङ्गबुद्ध्यभावात् । अतो गृहस्य काकावस्थानौपाधिकधर्मत्वा-
त्काकाधिकरणत्वं यथा तटस्थलक्षणं तथा जन्माद्युपाधिकधर्मकारणत्वं तटस्थलक्ष-
णम् । तस्य च लक्षणस्य मिथ्यात्वान्नाद्वैतहानिः । यः सर्पः स रज्जुर्र्दददं रजतं सा
शुक्तिरित्यत्र मिथ्याभूतोऽपि सर्पो रजतं चाऽऽध्यासिकसंबन्धवशाद्यथा रज्जोलर्क्षणं तथा
कारणत्वमपि लक्षणं भविष्यति । कारणत्वेऽपि ब्रह्मणोऽधिष्ठानमात्रत्वाद्विकारांशे मायाया
एव प्रयोजकत्वान्नासङ्गत्वहानिः । सर्वस्मिञ्जगति सत्तास्फूर्त्याकारे ब्रह्मणोऽनुगत-
त्वाद्विक्रियमाणत्वाकारेण मायाया अप्यनुगतत्वादुभयं मिलित्वोपादानम् । तत्र
गुणप्राधान्यविवेके विवक्षानुसारण द्विसूत्रन्यायो वा शक्तिशक्तिमन्न्यायो वाऽधिष्ठा-
नारोप्यन्यायो वा योजनीयः । यथा सूत्रद्वयनिर्मितरज्जुवा संयुक्तं सूत्रद्वयं समप्रधा-
नभावेनोपादानं तथा जगतो ब्रह्म माया चेत्युभयप्राधान्यं केचिदाहुः । अन्ये त्वेवं
मन्यन्ते--यथा शक्तिमानग्निर्दहतीत्यत्र शक्तेर्दाहनिर्वाहकत्वेऽपि शक्तिमत्पारतन्त्र्या-
१ ख. श्रुतेः । २ ख. ॰धारिषु । ३ ग ॰क्तिम' । ४ ख. 'मत. स्वातं' ।

[प्रपा०९अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६७१
द्वयोः प्राधान्यं तथा मायायाः शक्तित्वेनोपसर्जनत्वाच्छक्तिमतो ब्रह्मण एव प्राधान्य-
मिति । अपरे त्वेवमाहुः—यथा रज्जुव्यतिरेकेण सर्पस्य शरीराभावेऽपि भ्रान्तिकाल
रज्जुतिरस्कारेण व्यवह्रियमाणतया सर्पप्राधान्यं तथा मायायाः प्राधान्यमिति ।
स तपो॑ऽतप्यत । स तप॑स्त॒प्त्वा ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके नवमप्रपाठके
प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥
अथ द्वितीयोऽनुवाकः ।
अन्नं॒ ब्रह्मेति॒ व्य॑जानात् । अन्ना॒द्ध्ये॑व खल्वि॒-
मानि॑ भू॒तानि॒ जाय॑न्ते । अन्ने॑न जा॒तानि॑
जीव॑न्ति । अन्नं॒ प्रय॑न्त्य॒भिसंवि॑शन्तीति॑ ।
सर्वथाऽपि श्रूयमाणं जगत्कारणत्वं मायाविशिष्टस्य ब्रह्मण उपपन्नम् । जगत्का-
रणत्वरूपेण तटस्थलक्षणेनोपलक्षितस्य ब्रह्मणो विज्ञाने विचारः साधनमित्येवं श्रुतवतो
भृगोः प्रथमपर्याये संपन्नं निश्चयं दर्शयति—स तप इत्यादिना । तपःशब्देनाऽऽ-
श्रमचतुष्टयधर्मो विवक्षितः । तस्य ब्रह्मज्ञानहेतुत्वात् । अनाश्रमिधर्मस्य जपादेरपि
तद्धेतुत्वं यद्यपि निर्णीतं तथाऽप्याश्रमिणां धर्मोऽतिप्रशस्तः । तथा च बादरायणेन
सूत्रितम्--“ अतस्त्वितरज्ज्यायो लिङ्गाच्च ” ( ब्र० सू० अ० ३ पा० ४ सू० ३९)
इति । आश्रमधर्मेऽपि तपःशब्दः श्रुतिस्मृत्योः प्रयुज्यते । “ तपो हि स्वाध्यायः ”
इति ब्रह्मचारिधर्मः । “ एतत्खलु वाव तप इत्याहुर्यः स्वं ददाति ” इति गृहस्थधर्मः ।
“ तपो नानशनात्परम् ” इति वानस्थधर्मः ।
“मनसश्चेन्द्रियाणां च ह्येकाग्र्यं परमं तपः ।
तज्ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते” ॥ इति यतिधर्मः ।
तत्र स्वाध्यायेन ब्रह्मावबोधे प्रमाणं संपादितं भवति । दानेन विविदिषोत्पद्यते ।
“विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन ” इति श्रुतेः । अनशनस्येन्द्रियदर्पनिवारकत्वं प्रसि-
द्धम् । एकाग्र्यस्य साक्षादेव ज्ञानहेतुत्वं “ दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या ” इत्याम्नातम् ।
अतः स भृगुः स्वाध्यायपूर्वकमेकाग्र्यरूपं तपः कृतवान् । तेनैकाग्र्येण युक्तो विचार्य
जगज्जन्मस्थितिलयहेतुत्वलक्षणयोजनेनान्नस्य ब्रह्मत्वं निश्चितवान् । भूतशब्देन स्थूल-
देहा विवक्षिताः । तेषामन्नादुत्पत्तौ लोकप्रसिद्ध्योतनाय हिशब्दः । गर्भाशयस्थिता-
न्नरसात्मकत्वेन शुक्रशोणितव्यतिरिक्तं कारणं व्यावर्तयितुमेवकारः । “ अन्नात्पुरुषः ”
इत्यादिश्रौतप्रसिद्धयर्थः खलुशब्दः । यद्यप्याकाशादिभूतानि स्वरूपेणान्नान्नोत्पद्यन्ते
१

तथाऽपि देहाकारपरिणतानां तेषां जन्मान्नाधीनामित्यन्नस्य जगद्धेतुत्वमभिप्रेतम् । अत्र
तपःशब्देनोर्ध्वरेतसामाश्रमाणां धर्मो विवक्षितः ।
तेषां सद्भावस्तृतीयाध्यायस्य चतुर्थपादे*चिन्तितः—
“नास्त्यूर्ध्वरेताः किंवाऽस्ति नास्त्यसावविधानतः ।
वीरघातो विधेः कॢप्तावन्धपङ्ग्वादिगा स्मृतिः ॥
अस्त्यपूर्वेविधेः कॢप्तेर्वीरहाऽनाग्निको गृही ।
अन्धादेः पृथगुक्तत्वात्संस्थानां श्रूयते विधिः ॥
पूर्वाधिकरणे स्वतन्त्रमात्मविज्ञानमित्युक्तम् । तस्य चाऽऽत्मज्ञानस्योर्ध्वरेतः-
स्वाश्रमेषु सुलभत्वादाश्रमसद्भावश्चिन्त्यते । तत्र नास्त्यूर्ध्वरेता इति प्राप्तम् । कुतः ।
विध्यभावात् । छान्दोग्ये—“ त्रयो धर्मस्कन्धाः । यज्ञोऽध्ययनं दानमिति प्रथमः ।
तप एव द्वितीयः । ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी तृतीयः ” इत्यत्र यज्ञाद्युपलक्षितगार्ह-
स्थ्यस्य तपःशब्दलक्षितवानप्रस्थत्वस्य नैष्ठिकब्रह्मचर्यस्य च परामर्शमात्रं गम्यते ।
न तु विधिरुपलभ्यते । न चापूर्वार्थत्वेन विधिः कल्पयितुं शक्यः । “ वीरहा वा एष
देवानां योऽग्निमुद्वासयते ” इत्यग्न्युद्वासनलक्षणस्य गार्हस्थ्यपरित्यागस्य निन्दितत्वात् ।
“ चत्वार आश्रमाः ” इति स्मृतिस्तु गार्हस्थ्यधर्मानधिकृतानन्धपङ्ग्वादिविषया भवि-
ष्यति । न ह्यन्धस्याऽऽज्यावेक्षणाद्युपेते कर्मण्यधिकारोऽस्ति । नापि पङ्गोर्विष्णुकमणा-
द्युपेते कर्मण्यधिकारः । तस्माच्चक्षुरादिपाटवयुक्तस्याऽऽत्मज्ञानोपयुक्त ऊर्ध्वरेता
आश्रमो नास्तीति प्राप्ते ब्रूमः—अस्त्यूर्ध्वरेता आश्रमः । विध्यश्रवणेऽप्यपूर्वार्थत्वेन
कल्पयितुं शक्यत्वात् । न च वीरघातदोषः । उत्सन्नाग्निकगृहिविषयत्वाद्धीरहत्यायाः ।
यत्त्वन्धादिविषयत्वं स्मृतेरुक्तम् । तदसत् । “ अथ पुनरव्रती वा व्रती वा स्नातको
वाऽस्नातको वोत्सन्ना×ग्निरनग्निको वा यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत् ” इति विर-
क्तानां गार्हस्थ्यनधिकृतानां पृथक्संन्यासविधानात् । न च चक्षुरादिपाटववतामाश्र-
मान्तरविधिः कल्पनीयः । जाबालश्रुतौ प्रत्यक्षविध्युपलम्भात्—“ ब्रह्मचर्यं समाप्य
गृही भवेद्गृहाद्वनी भूत्वा प्रव्रजेत् ” इति । तस्मादस्त्याश्रमन्तरम् ” ।
आश्रमानामवरोहाभावस्तत्रैव= चिन्तितः—
“ अवरोहोऽस्त्याश्रमाणां न वा रागात्स विद्यते ।
पूर्वधर्मश्रद्धया वा यथाऽऽरोहस्तथैच्छिकः ॥

• परामर्शं जैमिनिरचोदनां चापवदति हि—ब्र० सू० अ० ३ पा० ४ अ० २ सू० १८ वर्ण-
  कम् १। x जायामरणेन नष्टाग्निरुत्सन्नाग्निः । पूर्वमेवाऽपरिग्रहरहितोऽनग्निः । = तद्भूतस्य तु नात-
  द्भावो जैमिनेरपि नियमात्तद्रूपाभावेभ्यः—ब्र० सू० अ० ३ पा० ४ अ० १० सू० ४० ।
  १ व. इति ।

[प्रपा०९अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६७३
रागस्यातिनिषिद्धत्वाद्विहितस्यैव धर्मता ।
आरोहनियमोक्त्यादेर्नावरोहोऽस्ति शास्त्रतः ॥
“ब्रह्मचर्यं समाप्य गृही भवेद्गृहाद्वनी भूत्वा प्रव्रजेत् ” इत्याश्रमाणामारोह इच्छा-
धीनो यथा भवति तथा पारिव्राज्याद्वानप्रस्थ इत्याद्यवरोहोऽपि कचिद्रागवशात्क्वचित्पूर्वा-
श्रमश्रद्धावशाच्च युक्त इति प्राप्ते ब्रूमः—रागस्तावन्मिथ्याज्ञानमूलत्वान्निषिद्धः । न च
पूर्वाश्रमधर्मश्रद्धा युज्यते । उत्तराश्रमं प्रत्यविहितत्वेन धर्मत्वाभावात् । न हि यो
येनानुष्ठातुं शक्यते श्रद्धीयते च स तस्य धर्मो भवति । किं तर्हि यो यं प्रति विहितः
स तस्य धर्मः । किंच “ ततो न पुनरेयात् ” इत्यवरोहनिषेधेनाऽऽरोहो नियम्यते । न
चाऽऽरोहवदवरोहे शिष्टाचारो दृश्यते । तस्मान्नास्त्यवरोहः ” ।
आश्रमभ्रंशे प्रायश्चित्तं तत्रैव*चिन्तितम्—
“भ्रष्टोर्ध्वरेतसो नास्ति प्रायश्चित्तमथास्ति वा ।
अदर्शनोक्तेर्नास्त्येतद्व्रतिनो गर्दभः पशुः ॥
उपपातकमेवैतद्व्रतिनो मधुमांसवत् ।
प्रायश्चित्ताच्च संस्काराच्छुद्धियत्नपरं वचः ।
नैष्ठिकब्रह्मचर्यादूर्ध्वरेतस्त्वं प्राप्य पुनः स्त्रीप्रसङ्गेन भ्रष्टस्य प्रायश्चित्तं नास्ति ।
“आरूढो नैष्ठिकं धर्मं यस्तु प्रच्यवते पुनः ।
प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुद्ध्येत्स आत्महा” ॥
इति प्रायश्चित्तादर्शनवचनात् । “अथ यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयात्स गर्दभं पशुमाल-
भेत” इत्यस्ति प्रायश्चित्तमित्युच्येत । तन्न । तस्य व्रतिविषयत्वात् । उपकुर्वाणाख्यो
यो वेदाध्ययनाङ्गत्वेन ब्रह्मचर्यव्रतमनुतिष्ठति तद्विषयमिदं प्रायश्चित्तवचनम् । तस्मादूर्ध्व-
रेतस्त्वाद्भ्रष्टस्य नास्ति प्रायश्चित्तमिति प्राप्ते ब्रूमः—यथोपकुर्वाणस्य मधुमांसभक्षणमुप-
पातकमिति प्रायश्चित्तपुनःसंस्कारौ विद्येते तद्वदूर्ध्वरेतसोऽपि गुरुदारादिभ्योऽन्यत्र प्रवृत्ति-
रूपपातकमेवै तत् । न तु महापातकम् । ततः प्रायश्चित्तात्पुनःसंस्काराच्च शुद्धिर्भवति ।
यदि महापातकेष्वपरिगणितत्वेनोपपातकत्वमाश्रित्य प्रायश्चित्तमुच्येत तर्ह्यदर्शनवचनस्य
का गतिरिति चेद्यत्नपरं तद्वाक्यामिति ब्रूमः । अत एव प्रायश्चित्तं न पश्यामीत्याह ।
न तु नास्तीति । प्रायश्चित्तं तु गर्दभपशुरेव ब्रह्मचारित्वस्य संमत्वात् । तथा वनस्थप-
रिव्राजकयोरपि भ्रंशे प्रायश्चित्तं स्मर्यते—“वानप्रस्थो दीक्षाभेदे कृच्छ्रं द्वादशरात्रं चरित्वा

• न चाऽऽधिकारिकमपि पतनानुमात्तदयोगात्—ब्र० सू० अ० ३ पा० ४ अ० ११ सू० ४१ ।
  १ क. ख. ग. ङ. °त्तमाश्र° । २ क. ख. ङ. येन स्वगु° । ३ घ. °स्त्येव व्रति°। ४ क.
  ख. ग ड. °व- । न । ५ क. ग. ङ. °द्धिरिति । ६ घ. त्वेन तदुप° । ७ घ. समानत्वा° ।
  ८५

An exact line-by-line transcription in Unicode Devanagari:

६७४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०९अनु०१]
महाकक्षं वर्धयेत् । भिक्षुर्वानप्रस्थवत्सोमवृद्धिवर्जम्” इति । कक्षवृद्धिवर्नावापः सोमवृद्धि-
रपि स एव” ।
प्रायश्चित्तेनाऽऽमुष्मिकमात्रशुद्धिस्तत्रैव* दर्शिता—
“शुद्धः शिष्टैरुपादेयस्त्याज्यो वा दोषहानितः ।
उपादेयोऽन्यथा शुद्धिः प्रायश्चित्तकृता वृथा ॥
आमुष्मिक्येव शुद्धिः स्यात्ततः शिष्टास्त्यजन्त्यमुम् ।
प्रायश्चित्तादृष्टिवाक्यादशुद्धिस्त्वैहिकीष्यते ॥
पूर्वोक्तप्रायश्चित्तापपादितशुद्ध्यन्यथानुपपत्त्या कृतप्रायश्चित्तस्य शिष्टैः सह व्यवहारोऽ-
स्तीति प्राप्ते ब्रूमः—आमुष्मिकशुद्धिसद्भावेऽपि प्रायश्चित्तादर्शनवचनादैहिकशुद्ध्यभावा-
च्छिष्टैरेष न व्यवहार्यः” ।
एतेष्वाश्रमेषु लोकविशेषप्राप्तिहेतोः प्रवृत्तिलक्षणस्य तपसो ज्ञानसाधनत्वाभावान्नि-
वृत्तिलक्षणस्यैकाग्र्यादिरूपस्य तपसो ज्ञानहेतुत्वं तत्रैव+ चिन्तितम्--
“लोककाम्याश्रमी ब्रह्मनिष्ठामर्हति वा न वा ।
यथावकाशं ब्रह्मैव ज्ञातुमर्हत्यवारणात् ॥
अनन्यचित्तता ब्रह्मनिष्ठाऽसौ कर्मठे कथम् ।
कर्मत्यागी ततो ब्रह्मनिष्ठामर्हति नेतरः ॥
“त्रयो धर्मस्कन्धाः” इत्याश्रमानधिकृत्य “सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति” इत्याश्र-
मानुष्ठायिनां पुण्यलोकफलमभिधाय “ ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति ” इति मोक्षसाधनत्वेन
ब्रह्मनिष्ठा प्रतिपाद्यते । सेयं ब्रह्मनिष्ठा पुण्यलोककामिन आश्रमिणोऽपि संभाव्यते । आश्र-
मकर्माण्यनुष्ठाय यथावकाशं ब्रह्मनिष्ठायाः कर्तुं सुशक्यत्वात् । न हि लोककामी ब्रह्म न
जानीयादिति निषेधोऽस्ति । तस्मात्सर्वस्याऽऽश्रमिणोऽस्ति ब्रह्मनिष्ठेति प्राप्ते ब्रूमः--
ब्रह्मनिष्ठा नाम सर्वव्यापारपरित्यागेनानन्यचित्ततया ब्रह्मणि समाधिः । न चासौ कर्म-
शूरे संभवति । कर्मानुष्ठानत्यागयोः परस्परविरोधात् । तस्मात्कर्मत्यागिन एव ब्रह्म-
निष्ठा ” ।
तद्वि॒ज्ञाय॑ । पुन॑रे॒व वरु॑णं पि॒तर॒मुप॑ससार । अधी॑हि
भगवो॒ ब्रह्मेति॑ । तꣳ हो॑वाच । तप॑सा॒ ब्रह्म॒ विजि॑ज्ञासस्व ।
तपो॒ ब्रह्मेति॑ । स तपो॑ऽतप्यत । स तप॑स्त॒प्त्वा ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके नवमप्रपाठके द्वितीयोग्नुवाकः ॥ २ ॥

• बहिश्चोभयथाऽपि स्मृतेराचाराच्च—ब्र० सू० अ० ३ पा० ४ अ० १२ सू० ४३ । + अ०
  ३ पा० ४ द्वितीयाधिकरणस्य द्वितीयं वर्णकम् ।
  १ ख. ॰सारं त्रि° ।

[प्रपा०९अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६७५
अथ तृतीयोऽनुवाकः ।
प्राणो ब्र॒ह्मेति॒ व्य॑जानात् । प्रा॒णाद्ध्ये॑व ख॒ल्वि-
मा॑नि भू॒तानि॒ जाय॑न्ते । प्रा॒णेन॑ जा॒तानि॑
जीव॑न्ति । प्रा॒णं प्रय॑न्त्य॒भिसंवि॑शन्तीति॑ ।
अथ भृगोर्द्वितीयपर्याये संपन्नं निश्चयं दर्शयति-तद्विज्ञायेत्यादिना । तत्पूर्वोक्तमन्त्रस्य
ब्रह्मत्वं विज्ञाय लक्षणसद्भावाद्विशेषेण निश्चित्य तस्मिन्नपरितुष्टो बुभुत्सति संशयवशात्।
पुनरपि मन्त्रपुरःसरं गुरुमुपससारैव न त्वालस्यं कृतवान् । अपरितुष्टस्य भृगोरयमा-
शयः । वाजसनेयिनस्तावदेवमामनन्ति-- “ अन्नं ब्रह्मेत्येवमाहुः । तन्न तथा पूयति
वा अन्नमृते प्राणात् ” इति । अन्नस्य पूतिगन्धस्तत्कार्ये देहे स्पष्टमुपलभ्यते ।
विष्णुपुराणेऽप्यसौ दर्शितः--
“ स्वदेहाशुचिगन्धेन न विरज्येत यः पुमान् ।
विरागकारणं तस्य किमन्यदुपदिश्यते” ।। इति ।
तस्माद्देहोत्पत्तिस्थितिलयकारणस्याप्यन्नस्य ब्रह्मत्वमयुक्तमिति । तस्योपसन्नस्य भृगो-
र्वरुणः पूर्वोक्तमैकाग्र्यरूपं तप एव साधनत्वेनोपदिदेश । तस्य च तपसो ब्रह्मसाक्षात्कारं
प्रत्यन्तरङ्गत्वविवक्षया तपो ब्रह्मेत्यभेद उपचारितः । सत्यज्ञानादिस्वरूपलक्षणवाक्येन
ब्रह्मण्युपदिष्टे सत्यागमप्रमेयत्वेन धर्माधर्मवत्परोक्षमेव ब्रह्मावगम्येत । एकाग्र्यबुद्ध्या
द्रष्टुं शक्यमित्यभिप्रेत्य ब्रह्मस्वरूपमनुक्त्वा वरुणस्तप एवोक्तवान् । भृगुश्चैकाग्र्यचित्तेन
पूर्वोक्तं जगत्कारणत्वलक्षणं योजयित्वा प्राणस्य ब्रह्मत्वं निश्चितवान् । ऐतरेयिणः
प्राणस्य देहोत्पत्तिनिमित्तत्वं व्यतिरेकमुखेनाऽऽमनन्ति-- “ न ह वा ऋते प्राणाद्रेतः
सिच्यते यद्वा ऋते प्राणाद्रेतः सिच्येत पूयेन्न संभवेत् ” इति । कश्चिज्जीवो लिङ्गदे-
हयुक्तः स्वर्गान्निरकाङ्क्षो वृष्टिद्वारेणाऽऽगत्यान्नेन सह पुरुषं प्रविश्य रेतसा सह योषि-
द्गर्भे यदा प्रविशति तदा तद्रेतस्त्वन्तःप्रविष्टेन प्राणवायुना शोषं प्राप्य पिण्डादिक्रमेण
देहमुत्पादयति । प्राणाभावे तु देहं नोत्पादयतीत्यर्थः । यथोत्पत्तिहेतुत्वं तथा जीवन-
हेतुत्वमपि कौषीतकिभिराम्नायते--“ यावदस्मिञ्शरीरे प्राणो वसति तावदायुः ”
इति । प्राणोत्क्रान्तौ देहस्य मरणं प्रसिद्धम् । तस्मादुपादानत्वाभावेऽपि जन्मादित्रित-
यनिमित्तत्वात्प्राणो ब्रह्मेति भृगोर्निश्चयः ।
तद्वि॒ज्ञाय॑ । पुन॑रे॒व वरु॑णं पि॒तर॒मुप॑ससार । अधी॑हि भगवो
ब्रह्मेति॑ । तꣳ हो॑वाच । तप॑सा॒ ब्रह्म॒ विजि॑ज्ञासस्व । तपो॒
१ क. ख. ङ. ॰पपन्न॰ ।

६७६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०९अनु०३]
ब्रह्मेति॑ । स तपो॑ऽतप्यत । स तप॑स्त॒प्त्वा ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके नवमप्रपाठके
तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थोऽनुवाकः ।
मनो॒ ब्रह्मेति॒ व्य॑जानात् । मन॑सो ह्येव खल्वि॒-
मानि॒ भूता॑नि॒ जाय॑न्ते । मन॑सा जा॒तानि॒
जीव॑न्ति । मनः॒ प्रय॑न्त्य॒भिसंवि॑शन्तीति॑ ॥
अथ तृतीयपर्याये संपन्नं निश्चयं दर्शयति—तद्विज्ञायेत्यादिना । प्राणस्य जड-
त्वाद्व्रह्मत्वमयुक्तम् । “प्रज्ञानं ब्रह्म विज्ञानमानन्दं ब्रह्म” इत्यादौ ब्रह्मणश्चेतनत्वं
प्रतीयते । मनश्च ज्ञानशक्तित्वाच्चेतनम् । जन्मादिकारणत्वं लक्षणं च मनसि विद्यते ।
यथा पूर्वत्र गर्भे प्राणप्रवेशस्य देहोत्पत्तिनिमित्तत्वमुक्तम्, तथा प्राणप्रवेशोऽपि
मनोधीनतयो तत्प्रश्नोत्तरवाक्ययोराथर्वणिकैराम्नायते—'कथमायात्यस्मिञ्शरीरे'
इति गार्ग्यस्य प्रश्नः । “मनोकृतेनाऽऽयात्यस्मिञ्शरीरे” इति पिप्पलादस्योत्तरम्।
मनोकृतो मनःकृत ईदृशं देहं प्राप्स्यामीत्येवंविधो मरणकालीनः कर्मप्रेरिते मनसि
जायमानः संकल्पः । तेन संकल्पेन पूर्वदेहावसानजनितेन तत्रत्यः प्राणोऽस्मिञ्छ-
रीरे समायाति । अयमर्थस्तस्यामेव श्रुतौ विस्पष्टमाम्नायते—“इन्द्रियैर्मनसि
संपद्यमानैर्यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति प्राणस्तेजसा युक्तः सहाऽऽत्मना यथासंकल्पितं
लोकं नयति” इति । मरणकाले मनसि वृत्तिलयं प्राप्नुवद्भिरर्वागादीन्द्रियैः सहितो
जीवो यस्मिन्भाविदेहोचितवृत्तियुक्तो भवति तेन भाविदेहविषयज्ञानेन सहितं
जीवः प्राणमायाति प्राणप्रधानो भवति । स च प्राणस्तेजसा भाविदेहध्यानलक्षणेन
युक्तो लिङ्गदेहं सर्वं जीवात्मना सह संकल्पानुसारिणं लोकं प्रापयति । तत्र
दृष्टान्तो बृहदारण्यके समाम्नातः—“तद्यथा तृणजलायुका तृणस्यान्तं गत्वाऽन्य-
माक्रममाक्रम्याऽऽत्मानमुपसंहरत्येवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याऽविद्यां गमयित्वाऽन्य-
माक्रममाक्रम्याऽऽत्मानमुपसंहरति” इति । [यथा] तृणेषु संचरन्ती जलूका तृणान्तं
प्राप्य प्रथमं मुखेन तृणान्तरमवलम्ब्य ततः पृष्ठभागं तृणान्तरं नयति तथा
जीवात्मा मरणकाले स्वकीयत्वाभिमानपरित्यागेनेदं वर्तमानशरीरमविद्यां गमयित्वा
चैतन्यरहित्यमापाद्य मनसा देहान्तरं भावयित्वा कृत्स्नदेहं लिङ्गविशिष्टं स्वात्मानं
देहान्तरं नयति । तस्माद्देहविशिष्टाः प्राणिनो मनसो जायन्ते । कृषिवणिज्यादे-
१ क. ख. ग. ङ. 'या प्रश्नो' । २ घ. 'देहे चित्तस्तु' ।

[प्रपा०९अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६७७
जीवनोपादस्य मनसा विचार्य संपादितत्वान्मनसो जीवनहेतुत्वम् । उक्तरीत्या मनसाऽ-
भिमानपरित्यागेन मरणाल्लयहेतुत्वं च । तस्माल्लक्षणसद्भावान्मनसो ब्रह्मत्वं निश्चितम् ।
तद्वि॒ज्ञाय॑ । पुन॑रेव वरु॑णं पि॒तर॒मुप॑ससार । अधी॑हि
भगवो॒ ब्रह्मेति॑ । तꣳ हो॑वाच । तप॑सा॒ ब्रह्म॒ विजि॑ज्ञा-
सस्व॑ । तपो॒ ब्रह्मेति॑ । स तपो॑ऽतप्यत । स तप॑स्त॒प्त्वा ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके नवमप्रपाठके
चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥
अथ पञ्चमोऽनुवाकः ।
वि॒ज्ञानं॒ ब्रह्मेति॑ । व्य॑जानात् । वि॒ज्ञाना॒द्धये॑व खल्वि॒-
मानि॒ भूता॑नि॒ जाय॑न्ते । वि॒ज्ञाने॑न जा॒तानि॑
जी॒वन्ति॑ । वि॒ज्ञानं॒ प्रय॑न्त्य॒भिसंवि॑श॒न्तीति॑ ।
अथ चतुर्थपर्याये संपन्नं निश्चयं दर्शयति—तद्विज्ञायेत्यादिना । मनसश्चक्षुरादि-
वत्करणत्वेन कर्तृपरतन्त्रत्वाच्च ब्रह्मत्वं युक्तम् । विज्ञानस्य तु कर्तृत्वं "विज्ञानं यज्ञं
तनुते" इति स्पष्टमेवाऽऽम्नातम् । तल्लक्षणं च तत्र सुलभम् । कर्मद्वारा देहोत्पत्तिहेतु-
त्वात् । "यत्कर्म कुरुते तदभिसंपद्यते । पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा पापः पापेन "
इत्यादिश्रुतेः । लौकिककृष्यादेः कर्तृत्वेन जीवनहेतुत्वं मरणकारणयुद्धादिप्रवृत्त्या लय-
हेतुत्वं च । तस्माल्लक्षणलक्षितस्य विज्ञानस्य ब्रह्मत्वं युक्तम् ।
तद्वि॒ज्ञाय॑ । पुन॑रेव वरु॑णं पि॒तर॒मुप॑ससार । अधी॑हि भगवो
ब्रह्मेति॑ । तꣳ हो॑वाच । तप॑सा॒ ब्रह्म विजि॑ज्ञासस्व । तपो॒
ब्रह्मेति॑ । स तपो॑ऽतप्यत । स तप॑स्त॒प्त्वा ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके नवमप्रपाठके
पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥
अथ षष्ठोऽनुवाकः ।
आ॒न॒न्दो ब्रह्मेति॑ व्य॑जानात् । आ॒न॒न्दाद्धये॑व
खल्वि॒मानि॒ भूता॑नि॒ जाय॑न्ते । आ॒न॒न्देन॒ जाता॑नि
जी॒वन्ति॑ । आ॒न॒न्दं प्रय॑न्त्य॒भिसंवि॑श॒न्तीति॑ ।
अथ पञ्चमपर्याये संपन्नं निश्चयं दर्शयति---तद्विज्ञायेत्यादिना । कर्तृत्वस्य क्लेशा-
१ घ. ॰क्तनीत्या । २ ग. 'नत्या' । ३ क. ग. 'र्यादसं' ।

६७८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०९अनु०१]

त्मकत्वान्न विज्ञानस्य ब्रह्मत्वं युक्तम् । किंचान्नादिविज्ञानान्तानां चतुर्णामपि न सर्वभू-
तोत्पत्तिहेतुत्वमस्ति । आकाशादिभूतानामन्नादिभ्यो भौतिकेभ्यो जन्मासंभवात् । आन-
न्दस्य तु क्लेशरहितत्वात्स्वरूपेण सर्वाभीष्टतया परमपुरुषार्थत्वादाकाशादिसर्वभूतकार-
णत्वाच्च ब्रह्मत्वं मुख्यमेव संभवति । तस्याऽऽनन्दस्य स्वरूपं छन्दोगा आम्नन्ति—
“यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखम्” इति । द्वौ हि पदार्थौ
भूमाऽल्पं चेति । तत्र बहूर्भावो भूमेति व्युत्पत्तेर्बाहुल्यात्मको यः पदार्थस्तदेव सुखं न
तु भूम्न उपरितनेऽल्पपदार्थे सुखमस्ति । भूमा तु सुखं भवत्येव । तयोर्भूमाल्पयोर्लक्ष-
णभेदस्तत्रैवाऽऽम्नात. -- “यत्र नान्यत्पश्यति स. भूमा । अथ यत्रान्यत्पश्यति तद-
ल्पम्” इति । अन्यो द्रष्टा स्वातिरिक्तमन्यद्दृष्टव्यं पश्यतीत्यादयस्त्रिपुट्यो यस्मिन्नद्वै-
तपदाथै न संन्ति सोऽयमद्वैतपदार्थो भूमा । त्रिपुटीरूपं द्वैतं यस्मिञ्जगत्यस्ति तज्जग-
दल्पम् । तयोर्भूमाल्पयोर्नित्यत्वानित्यत्वे च तत्रैवाऽऽम्नायेते-- “यो वै भूमा
तदमृतमथ यदल्पं तन्मर्त्यम्” इति । द्वैतावस्थयोर्जाग्रत्स्वप्नरूपयोर्दुःखमेव प्रायेणानुभू-
यते । यदि क्वचित्कदाचित्सुखं स्यात्तदपि साधनप्रयासतारतम्यविनाशित्वदोषैरुपेतत्वा-
द्दुःखमेव ।
तदुक्तं श्रेयोमार्गकारैः--
“इह बत दुर्लभलाभाः सुखलेशा भङ्गिनो यतः शरीरभृताम् ।
तेऽपि च दुःखायत्तो दुःखानि पुनस्ततोऽपि दुःखानि” ॥ इति।
अनेनाभिप्रायेण नाल्पे सुखमस्तीत्युक्तम् । अद्वैतावस्थयोस्तु सुषुप्तिसमाध्योः सुख-
मेव स्वप्रकाशमवतिष्ठते । न च तस्य दुःखाभावत्वं शङ्कनीयम् । अभावस्य स्वप्रकाश-
त्वासंभवात् । प्रमाणेन विना भासमानत्वात्स्वप्रकाशत्वम् । न खल्वद्वैतं प्रमाणेन तदा
प्रमीयते । तथा सति द्वैतापत्त्या सुषुप्तिभङ्गप्रसङ्गात् । भासमानत्वं विप्रतिपत्त्यभावादव-
गन्तव्यम् । यद्वा जाग्रत्स्वप्नौ विप्रतिपत्तिमृत्वा जनोऽभ्युपगच्छति तदा सुषुप्तिसमाधी
अप्यविप्रतिपत्त्याऽभ्युपसंगच्छत्येव । तस्मात्साधनमन्तरेण भासमानतया स्वप्रकाशत्वा-
दद्वैतस्य न दुःखाभावत्वम् । + विषयलाभवत्सुषुप्तिसमाध्योः प्रीतिविषयत्वादद्वैतं
सुखरूपम् । सर्वे जना असति कर्तव्यान्तरे सौषुप्तं सुखं काङ्क्षन्तः शेरते । तत्त्वज्ञा-
निनश्च सुखाभिलाषेणैव निर्विकल्पं समाधिं कुर्वन्ति । उभयेऽप्युत्तरकाले सुखमहम-
स्वाप्सं सुखमहं समाहितवानस्मीति तत्सुखमनुस्मरन्ति । आभ्यां सुषुप्तिसमाध्यवस्था-
न्ताभ्यां द्वैतसृष्टेः प्राचीनमप्यद्वैतं सुखमित्यवगन्तव्यम् । तस्मादद्वैतरूपादानन्दादेवैमा-
न्याकाशादीनि हिरण्यगर्भादीनि च द्वैतरूपाणि भूतान्युत्पद्यन्ते । ननु द्वैताद्वैतरूपौ

• किं तर्हीत्यादिः ।
  १ ग संभवान्ति , २ ग. च. ० लेशभं ।

: there is a vertical tick!
Wait, why does it look like:
Wait, let's look at the danda after विद्या: "वि॒द्या ।"
Then: "पर॒मे व्योम॑न्प्र॒तिष्ठि॑ता, इति ।"
Wait, what is after प्रतिष्ठिता?
A comma: ", इति ।"
Yes, exactly!

Let's read all lines carefully from L1 to the end:

L1:
[प्रपा० ९ अनु० १] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम्। ६७९

L2:
सृष्टिप्रलयावहोऱात्रवत्क्रमेण पुनः पुनः पर्यावर्तेते । तथा सत्येकस्य वस्तुनः परस्परवि-
Wait, is it "सृष्टिप्रलयावहोऱात्रवत्क्रमेण" or "सृष्टिप्रलयावहोरात्रवत्क्रमेण"?
"सृष्टिप्रलयावहोरात्रवत्क्रमेण" - standard Sanskrit: सृष्टिप्रलयौ + अहोरात्रवत् -> सृष्टिप्रलयावहोरात्रवत्.
Yes, "सृष्टिप्रलयावहोरात्रवत्क्रमेण".
Then: "पुनः पुनः पर्यावर्तेते । तथा सत्येकस्य वस्तुनः परस्परवि-"

L3:
"रुद्धरूपद्वयासंभवादेकस्य स्वाभाविकत्वमितरस्याऽऽगन्तुकत्वं च वक्तव्यम् ।

॑न्भवति । प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र्ब्रह्मव॒र्चसे॑न । म॒हान्की॒र्त्या ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके नवमप्रपाठके
षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
अथ सप्तमोऽनुवाकः ।
अन्नं॒ न नि॑न्द्यात् । तद्व्र॒तम्, इति ।
एवंशब्दः प्रकृतं परामृशति । अन्नं ब्रह्मेत्यारभ्याऽऽनन्दो ब्रह्मेत्येतदन्तं प्रकृ-
तम् । तत्र ब्रह्मज्ञानं प्रत्यन्नस्य प्रथमद्वारत्वात्तस्मिन्प्रतीके ब्रह्मदृष्टिं विधत्ते—यः
पुमानन्नं ब्रह्मेत्युपास्ते स पुमान्मनश्चाञ्चल्यरहित्येन प्रतिष्ठितो भवति । किंच प्रभूतान्न-
युक्तस्तदन्नमत्तुं समर्थो रोगादिरहितो भवति । पुत्रपौत्रादिप्रजया गवाश्वादिपशुभिर्वे-
वेदशास्त्राभ्यासरूपेण ब्रह्मवर्चसेन तत्तद्विषयजनितकीर्त्या च समृद्धो भवति ।
यस्मादन्नेन द्वारभूतेनोपासितेन ब्रह्मज्ञानं लभते तस्मादयमुपासको गुरुमिवान्नं न
निन्द्यात् । तद्व्रतमिति तदेतदनिन्दनमस्योपासकस्य व्रतं नियमेन संपादनीयम् ।
तदतिक्रमे सत्युपासनमङ्गविकलं स्यात् ।
अथोपासनान्तरं विधातुमुपास्यं दर्शयति—
प्रा॒णो वा अन्न॑म् । शरी॑रमन्ना॒दम् । प्रा॒णे
शरी॑रं प्रति॑ष्ठितम् । शरी॑रे प्रा॒णः प्रति॑-
ष्ठितः । तदे॒तदन्न॒मन्ने॒ प्रति॑ष्ठितम् , इति ।
यथा शरीरस्यान्तरे भुक्तमन्नं भवति तथा शरीरमध्येऽवस्थानात्प्राण एवान्नम् ।
मध्यवर्तिनस्तस्य प्राणरूपस्यान्रस्य धारणाच्छरीरमन्नादं भोक्तृरूपं गृहमध्यवर्तिस्त-
म्भवद्देहमध्यवर्तिप्राणस्य देहधारित्वात्प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितं भवति । प्राणस्य देह-
धारकत्वं प्राणसंवादे श्रूयते—“ अहमेवैतत्पञ्चधाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य
विधारयामि ” इति । शरीरस्य च प्राणधारकत्वं प्रत्यक्षम् । तदेतत्प्राणशरीरयोरन्यो-
न्याधारकत्वं चिन्तनीयम् । किंच प्राणस्यान्तरवस्थानेनान्नत्वं पूर्वमुक्तम् । देहस्यान्न-
कार्यत्वादन्नत्वम् । तथा सत्युभयोरन्नत्वात्पूर्वोक्तरीत्या परस्पराधारत्वाच्चान्नमेवान्ने
प्रतिष्ठितमित्यपि चिन्तनीयम् ।
उपास्यमभिधाय तदुपासनं विधत्ते —
स य ए॒तदन्न॒मन्ने॒ प्रति॑ष्ठितं॒ वेद॒ प्रति॑तिष्ठति । अन्न॑वानन्ना॒दो
१ क. ख. ग. ङ. रोगरहितो । २ ख. ॰मे तदुपा॰ । ३ ख. ॰रीरान्त॰ । ४ घ.
॰रूपान्न॰ । ५ घ. ङ. ॰कनीत्या ।

have a vertical stroke in both line 2 and line 15?
Wait, in line 2: म॒हान्भ॑वति - YES! There IS a vertical stroke above भ!
Wait, why is there an underscore under भ in line 15?
Wait, look at line 15: is that an underscore under भ?
Wait, look at line 14:
Above line 15's भ, is the word प्रति॑ष्ठितं॒.
Below line 15's भ, is line 16: प्र॒जया॑.
Above प्र॒ of line 16, there is nothing.
Wait, look at line 15:
ष्ठति । अ॒न्नवा॑नन्ना॒दो भ॑वति । महा॒न्भ॑वति
Wait, under भ of भवति there is a horizontal stroke: भ॒?
Wait, look at अ॒न्नवा॑नन्ना॒दो:
अ॒ has horizontal stroke.
वा॑ has vertical stroke.
न्ना॒ has horizontal stroke.
दो has NO stroke.
भ॑वति: wait, does भ have a horizontal stroke?
Let's zoom in 500% on दो भ॑वति:
Wait! Look at दो: the right descender of दो ends,

६८२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०९अनु०१]
उपासनं विधत्ते—
स य ए॒तदन्न॒मन्ने॒ प्रति॑ष्ठितं॒ वेद॒ प्रति॑ति-
ष्ठति । अन्न॑वानन्नादो भ॑वति । म॒हान्भ॑वति
प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र्ब्रह्मवर्च॒सेन॑ । म॒हान्कीर्त्या॑ ॥
इतिकृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके नवमप्रपाठके
नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥
अथ दशमोऽनुवाकः।
न कंचन वसतौ प्रत्या॑चक्षीत । तद्व्र॒तम् , इति ।
निवासार्थं स्वगृहे समागतं कमपि न निवारयेत् ।
यथोक्तव्रतनिर्वाहकमुपायं प्रसङ्गाद्विधत्ते—
तस्माद्यया कया च विधया बह्वन्नं प्राप्नुयात्, इति ।
यस्मादभ्यागताय निवासे दत्ते सत्यन्नमपि दातव्यमन्यथा प्रत्यवायश्रवणात् ।
“एतद्वृङ्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो यस्यानश्नन्वसति ब्राह्मणो गृहे” [ काठ० वल्ली० १ ]
इत्यादातुरैहिकामुष्मिककृत्स्नफलवर्जनमाम्नायते तस्मादन्नं दातुं याजनाध्यापनप्रतिग्रहाणां
मध्ये येन केनापि प्रकारेणान्नसमृद्धिं संपादयेत् ।
अत्र शिष्टाचारं दर्शयति—
अराध्यस्मा अन्नमित्याचक्षते, इति ।
यो गृहे समागच्छति तस्मा आगतायान्नमराधि संपन्नमित्येवान्नवन्तो विद्वांस
आचक्षते, न तु परिहरन्ति ।
बह्वन्नसंपादने फलातिशयाय दानविशेषे फलविशेषं दर्शयति—
ए॒तद्वै मुख॒तोऽन्नꣳ॑ राद्धम् । मुख॒तोऽस्मा॒ अन्नꣳ॑ रा॒ध्यते ।
ए॒तद्वै मध्य॒तोऽन्नꣳ॑ रा॒द्धम् । मध्य॒तोऽस्मा॒ अन्नꣳ॑
रा॒ध्यते । ए॒तद्वा अन्त॒तोऽन्नꣳ॑ रा॒द्धम् । अन्त॒तोऽस्मा॒
अन्नꣳ॑ रा॒ध्यते ( १ ) । य ए॒वं वेद॑, इति ।
यदन्नं संपादितमस्त्येतदेवान्नं मुखतो राद्धं भवति । मुख्ये देशे तीर्थक्षेत्रविशेषे
मुख्यकाले संक्रान्त्यमावास्यादिरूपे मुख्यायाभ्यागताय वेदशास्त्रतदध्ययनानुष्ठानपराय
मुख्यया वृत्त्या श्रद्धाप्रणिपातसत्कारादिरूपया मुख्येन दात्रा सात्त्विकेन दत्तमित्यर्थः

: Wait! क्षिhas the retroflex loop? Wait, let's look atकानिचिद्विधत्ते(L17),रक्षणम्(L18),परिरक्षणम्(L20),विवक्षिताः(L21),क्षत्रियस्य(L21). Look atक्षिinविवक्षिताः(line 21): It isक्षwithि: क्षि. Now look at the word in line 25: स म न्ता त्thenक्षि प्य मा नाः! The character is IDENTICAL to क्षिinविवक्षिताः! Yes, it is literally क्षिप्यमानाः! Wait, why समन्तात्क्षिप्यमानाः? Wait, आ + क्षिप्यमानाः? Look at the preceding words: सम्यगा समन्तात् क्षिप्यमानाः->सम्यगासमन्तात्? There is a space: सम्यगा समन्तात्क्षिप्यमानाः! Wait, could it be सम्यगा समन्तात् क्षिप्यमानाः? Wait, आ-समन्तात्orसम्यक् आ समन्तात्? Yes, सम्यगा समन्तात्क्षिप्यमानाः क्रियाः समाज्ञाः ।

६८४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०९अनु०१०]
प्रजातिरमृतमानन्द इत्युप॒स्थे । सर्व॒मित्या॒काशे॑ ।
उपासनान्तराणि विधत्ते—अथ दैवीरित्यादिना । अथ मनुष्यावयवगतपञ्चोपा-
स्तिकथनानन्तरं दैवीर्देवशरीरगता उपासनाः कथ्यन्ते । वृष्ट्यभिमानिदेवतायां तृप्ति-
रूपेणावस्थितं ब्रह्म । विद्युदभिमानिदेवतायां बलरूपेणावस्थितम् । पशुदेवतासु यशो-
रूपेणावस्थितम् । नक्षत्रदेवतासु ज्योतींरूपेणावस्थितम् । प्रजातिः पुत्रोत्पादनम् ।
अमृतं योषिता सह क्रीडा । आनन्दो गुह्येन्द्रियजन्यः परकीयावयवसंयोगरूपो
व्यापारः । अनेन रूपत्रयेणोपस्थाभिमानिदेवतायामवस्थितम् । त्रयस्य गुह्येन्द्रिय-
विषयत्वं कौषीतकिन आमनन्ति—"प्रज्ञयोपस्थं समारुह्योपस्थेनाऽऽनन्दं रतिं प्रजातिं
चाऽऽप्नोति” इति । भूतमौतिकरूपं यज्जगदस्ति तेन सर्वेण रूपेणाऽऽकाशाभिमा-
निदेवतायां ब्रह्मावस्थितम् । एतेषु क्षेम इति वाचीत्यादिषूपासनेषु यथोपासनं फलं द्रष्ट-
व्यम् “ तं यथा यथोपासते तदेव भवति ” इति श्रुतेः ।
तत्प्रति॒ष्ठेत्यु॑पासीत । प्रतिष्ठा॑वान्भवति । तन्मह॑
इत्यु॑पासीत । म॑हान्भवति । तन्मन॒ इत्यु॑पासीत ।
मान॑वान्भवति ( ३) । तन्नम॒ इत्यु॑पासीत । नम्य-
न्ते॑ऽस्मै॒ कामा॑: । तद्ब्रह्मेत्यु॑पासीत । ब्रह्म॑वान्भवति।
तद्ब्रह्मणः परिमर॒ इत्यु॑पासीत । पर्य॑णं म्रियन्ते
द्विषन्त॑: सपत्ना॑:। परि॒ येऽप्रि॑या भ्रातृ॑व्याः, इति ।
एतच्छ्रुत्यर्थमेवाभिप्रेत्य कानिचित्फलसहितान्युपासनान्युदाहरति—तत्प्रतिष्ठेती-
त्यादिना । तद्ब्रह्म प्रतिष्ठा स्थितिरित्युपासीनेऽशनाच्छादनादिजीवनस्थितिहेतुमा-
न्भवति । महो महत्त्वगुणोपेतम् । महान्धनादिभिः समृद्धः । मनो मननशक्त्युपे-
तम् । मानवान्मननशक्तिमान् । नमो नमनं नमनेन वशीकरणेनोपेतम् । अस्मा
उपासकाय कामा नम्यन्ते स्वाधीना भवन्ति । ब्रह्म वेदः । ब्रह्मवान्स्वाधीनवेदः ।
ब्रह्मणो ब्राह्मणस्य परिमरः परितो वर्तमानस्य द्वेष्यस्य मृत्युरूपः । एनं पर्यैतस्यो-
पासकस्य परितो वर्तमाना द्वेषं कुर्वन्तः शत्रवो म्रियन्ते । एते द्वेषमकुर्वन्तोऽप्यप्रिया
भ्रातृव्यास्तथाविधा अपि शत्रवः परितो म्रियन्ते ।
स यश्चायं पु॒रुषे । यश्चासा॑वादित्ये । स एक॑:
( ४) । स य॑ एवंवित् । अस्माल्लोका॑त्प्रेत्य । एत-
१ क. ख. ग. ङ. ॰वेणाऽऽका॰ । २ क. ख. ह. ॰सीताश॰ ।

[प्रपा०९अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६८५
मन्नमयमा॒त्मा॑न॒मुप॑संक्रम्य । एतं प्रा॒णमयमा॒त्मा-
न॒मुप॑संक्रम्य । एतं मनोमयमात्मानमुप॑संक्रम्य ।
एतं वि॒ज्ञानमयमात्मानमुप॑संक्रम्य । एतमान-
न्दमयमात्मानमुप॑संक्रम्य । इमाँल्लो॒कान्कामान्नी
कामरूप्यनु॒संच॑रन् । एतत्साम गा॑य॒न्नास्ते॑ ।
यथोक्तोपासनैरस्मिञ्जन्मनि जन्मान्तरे वा चित्तैकाग्र्यं प्राप्तस्य यद्वेदनीयं यच्च वेद-
नफलं तदुभयं दर्शयति—स यश्चेत्यादिना । स यश्चायं पुरुष इत्यारभ्यैतमानन्दम-
यमात्मानमुपसंक्राम्येत्यन्तस्यार्थः पूर्वानुवाकेऽभिहितोऽप्यत्र नानाविधोपासनसाध्यस्य
चित्तैकाग्र्यरूपस्य तपसः परमपुरुषार्थपर्यवसायित्वं दर्शयितुं पुनरप्यभिहितः । आनन्दम-
यकोशे ब्रह्म पुच्छमित्यभिहितस्याखण्डैकरसस्याऽऽनन्दस्याऽऽत्मत्वेन साक्षात्कृतत्वात्प्रि-
यमोदादिचतुर्षु कोशावयवेषु ततः पूर्वेषु च कोशेषु बन्धहेतुषु सर्वेषु स्वात्मत्वभ्रमस्य
निःशेषेण परित्यक्तत्वादयं मुक्त एव । तथाऽपि जीवत्ययमिति लोकैर्व्यपदिश्यते । देहे-
न्द्रियादीनां लोकैर्दृश्यमानत्वात् । अतो लोकदृष्ट्या जीवन्नात्मदृष्ट्या मुक्तत्वाच्चासौ
जीवन्मुक्तः । स च यथोक्तप्रकारेणाऽऽत्मानमुपसंक्रम्य यावद्देहपातमितरपुरुषवदास्ते ।
किं कुर्वन् । कामान्नी कामरूपी भूत्वा लोकानिमाननुक्रमेण संचरन्कामत इच्छा-
तोऽन्नमत्तीति । भोज्याभोज्यविभागप्रतिपादकविधिनिषेधशास्त्रातिवर्तित्वादस्य कस्यापि
गृहे भुङ्क्ते । तथा च श्रूयते—‘‘सार्ववर्णिकं भैक्षमाचरन्नुदरपात्रेण’’ इति । ‘‘निस्त्रैगुण्ये
पथि विचरतां को विधिः को निषेधः’’ इत्युक्तत्वाच्च । कामत इच्छातो रूपं वेष-
धारणमस्यास्तीति कामरूपी ‘‘ अव्यक्तलिङ्गो ऽव्यक्तचारः’’ इति श्रुतेः । इमे
लोकाः काशीद्वारवत्यादिभूप्रदेशविशेषास्तेषु क्रमेण संचरति । न तु कचिद्गृहं कृत्वा
निवसति ‘‘ अनिकेतवास्यप्रयत्नः ’’ इति श्रुतेः । यद्वा — ‘‘ ब्रह्मादिस्थावरान्ता ये
प्राणिनो मम पूः स्मृताः ’’ इत्येवमुपदेशसाहस्र्यामभिहितेन प्रकारेण सर्वात्मत्वनिश्चये
न पुरुषा येषु येषु लोकेष्वनुसंचरन्ति तत्सर्वं स्वकीयमित्येव परितुष्यन्नवतिष्ठत इत्यर्थः ।
पुनरपि किं कुर्वन्—एतत्साम गायन्नेतदनन्तरमेव वक्ष्यमाणं साम गीत्यात्मकं
मन्त्रम् । यद्वा समत्वप्रतिपादकं मन्त्रम् ‘‘ सर्वेण समस्तेन साम ’’ इति श्रुतेः । सर्वदा
समस्तेन सामेत्यपि श्रुतं गायन्सामवेदोक्तक्रमेण गीतं कुर्वन्शिष्यान्प्रति स्वकीयसर्वात्म-
भावप्रकटनं गानस्य फलम् ।
हा३वु॒ हा३वु॒ हा३वु॑ ( ५ ) । अ॒हमन्न॑म॒हमन्न॑म॒हमन्न॑म् ।
१ ग. घ. गीतिं । २ घ. ॰कार्यं सर्वात्मभाव॰ ।

६८६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०९अनु०१]
अह॒मन्ना॒दोऽ३॒हम॑न्ना॒दोऽ३॒हम॑न्नादः॑ । अ॒हꣳश्लो॑क-
कृ॒द॒हꣳश्लो॑ककृ॒द॒हꣳश्लो॑ककृत् । अ॒हम॑स्मि
प्र॑थ॒मजा ऋ॒ता३स्य॑ । पूर्वं॑ दे॒वेभ्यो॑ अ॒मृत॑स्य
ना३भा॑यि । यो मा ददाति स इदेव मा३ऽऽ-
वाः॑ । अ॒हमन्न॒मन्न॑म॒दन्त॒मा३द्मि॑ । अ॒हं विश्वं॒
भुव॑न॒मभ्य॑भवा३म् । सुवर्न ज्योतीः॑, इति ।
अथ सामस्वरूपं दर्शयति—हा३वु हा३वु इत्यादिना । अहोशब्दस्याऽऽ-
श्चर्यवाचकस्यात्र गानार्थे वर्णविकारे सति हावुशब्दो निष्पद्यते । अतिशयद्यो-
तनार्थे त्रिरावृत्तिः । पूर्वं देहमात्रवर्तिनो मम गुरुशास्त्रप्रसादलब्धज्ञानमात्रेण
[