तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०९अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६७१
द्वयोः प्राधान्यं तथा मायायाः शक्तित्वेनोपसर्जनत्वाच्छक्तिमतो ब्रह्मण एव प्राधान्य-
मिति । अपरे त्वेवमाहुः—यथा रज्जुव्यतिरेकेण सर्पस्य शरीराभावेऽपि भ्रान्तिकाल
रज्जुतिरस्कारेण व्यवह्रियमाणतया सर्पप्राधान्यं तथा मायायाः प्राधान्यमिति ।
स तपो॑ऽतप्यत । स तप॑स्त॒प्त्वा ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके नवमप्रपाठके
प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥
अथ द्वितीयोऽनुवाकः ।
अन्नं॒ ब्रह्मेति॒ व्य॑जानात् । अन्ना॒द्ध्ये॑व खल्वि॒-
मानि॑ भू॒तानि॒ जाय॑न्ते । अन्ने॑न जा॒तानि॑
जीव॑न्ति । अन्नं॒ प्रय॑न्त्य॒भिसंवि॑शन्तीति॑ ।
सर्वथाऽपि श्रूयमाणं जगत्कारणत्वं मायाविशिष्टस्य ब्रह्मण उपपन्नम् । जगत्का-
रणत्वरूपेण तटस्थलक्षणेनोपलक्षितस्य ब्रह्मणो विज्ञाने विचारः साधनमित्येवं श्रुतवतो
भृगोः प्रथमपर्याये संपन्नं निश्चयं दर्शयति—स तप इत्यादिना । तपःशब्देनाऽऽ-
श्रमचतुष्टयधर्मो विवक्षितः । तस्य ब्रह्मज्ञानहेतुत्वात् । अनाश्रमिधर्मस्य जपादेरपि
तद्धेतुत्वं यद्यपि निर्णीतं तथाऽप्याश्रमिणां धर्मोऽतिप्रशस्तः । तथा च बादरायणेन
सूत्रितम्--“ अतस्त्वितरज्ज्यायो लिङ्गाच्च ” ( ब्र० सू० अ० ३ पा० ४ सू० ३९)
इति । आश्रमधर्मेऽपि तपःशब्दः श्रुतिस्मृत्योः प्रयुज्यते । “ तपो हि स्वाध्यायः ”
इति ब्रह्मचारिधर्मः । “ एतत्खलु वाव तप इत्याहुर्यः स्वं ददाति ” इति गृहस्थधर्मः ।
“ तपो नानशनात्परम् ” इति वानस्थधर्मः ।
“मनसश्चेन्द्रियाणां च ह्येकाग्र्यं परमं तपः ।
तज्ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते” ॥ इति यतिधर्मः ।
तत्र स्वाध्यायेन ब्रह्मावबोधे प्रमाणं संपादितं भवति । दानेन विविदिषोत्पद्यते ।
“विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन ” इति श्रुतेः । अनशनस्येन्द्रियदर्पनिवारकत्वं प्रसि-
द्धम् । एकाग्र्यस्य साक्षादेव ज्ञानहेतुत्वं “ दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या ” इत्याम्नातम् ।
अतः स भृगुः स्वाध्यायपूर्वकमेकाग्र्यरूपं तपः कृतवान् । तेनैकाग्र्येण युक्तो विचार्य
जगज्जन्मस्थितिलयहेतुत्वलक्षणयोजनेनान्नस्य ब्रह्मत्वं निश्चितवान् । भूतशब्देन स्थूल-
देहा विवक्षिताः । तेषामन्नादुत्पत्तौ लोकप्रसिद्ध्योतनाय हिशब्दः । गर्भाशयस्थिता-
न्नरसात्मकत्वेन शुक्रशोणितव्यतिरिक्तं कारणं व्यावर्तयितुमेवकारः । “ अन्नात्पुरुषः ”
इत्यादिश्रौतप्रसिद्धयर्थः खलुशब्दः । यद्यप्याकाशादिभूतानि स्वरूपेणान्नान्नोत्पद्यन्ते
१