तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०९अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६७५
अथ तृतीयोऽनुवाकः ।
प्राणो ब्र॒ह्मेति॒ व्य॑जानात् । प्रा॒णाद्ध्ये॑व ख॒ल्वि-
मा॑नि भू॒तानि॒ जाय॑न्ते । प्रा॒णेन॑ जा॒तानि॑
जीव॑न्ति । प्रा॒णं प्रय॑न्त्य॒भिसंवि॑शन्तीति॑ ।
अथ भृगोर्द्वितीयपर्याये संपन्नं निश्चयं दर्शयति-तद्विज्ञायेत्यादिना । तत्पूर्वोक्तमन्त्रस्य
ब्रह्मत्वं विज्ञाय लक्षणसद्भावाद्विशेषेण निश्चित्य तस्मिन्नपरितुष्टो बुभुत्सति संशयवशात्।
पुनरपि मन्त्रपुरःसरं गुरुमुपससारैव न त्वालस्यं कृतवान् । अपरितुष्टस्य भृगोरयमा-
शयः । वाजसनेयिनस्तावदेवमामनन्ति-- “ अन्नं ब्रह्मेत्येवमाहुः । तन्न तथा पूयति
वा अन्नमृते प्राणात् ” इति । अन्नस्य पूतिगन्धस्तत्कार्ये देहे स्पष्टमुपलभ्यते ।
विष्णुपुराणेऽप्यसौ दर्शितः--
“ स्वदेहाशुचिगन्धेन न विरज्येत यः पुमान् ।
विरागकारणं तस्य किमन्यदुपदिश्यते” ।। इति ।
तस्माद्देहोत्पत्तिस्थितिलयकारणस्याप्यन्नस्य ब्रह्मत्वमयुक्तमिति । तस्योपसन्नस्य भृगो-
र्वरुणः पूर्वोक्तमैकाग्र्यरूपं तप एव साधनत्वेनोपदिदेश । तस्य च तपसो ब्रह्मसाक्षात्कारं
प्रत्यन्तरङ्गत्वविवक्षया तपो ब्रह्मेत्यभेद उपचारितः । सत्यज्ञानादिस्वरूपलक्षणवाक्येन
ब्रह्मण्युपदिष्टे सत्यागमप्रमेयत्वेन धर्माधर्मवत्परोक्षमेव ब्रह्मावगम्येत । एकाग्र्यबुद्ध्या
द्रष्टुं शक्यमित्यभिप्रेत्य ब्रह्मस्वरूपमनुक्त्वा वरुणस्तप एवोक्तवान् । भृगुश्चैकाग्र्यचित्तेन
पूर्वोक्तं जगत्कारणत्वलक्षणं योजयित्वा प्राणस्य ब्रह्मत्वं निश्चितवान् । ऐतरेयिणः
प्राणस्य देहोत्पत्तिनिमित्तत्वं व्यतिरेकमुखेनाऽऽमनन्ति-- “ न ह वा ऋते प्राणाद्रेतः
सिच्यते यद्वा ऋते प्राणाद्रेतः सिच्येत पूयेन्न संभवेत् ” इति । कश्चिज्जीवो लिङ्गदे-
हयुक्तः स्वर्गान्निरकाङ्क्षो वृष्टिद्वारेणाऽऽगत्यान्नेन सह पुरुषं प्रविश्य रेतसा सह योषि-
द्गर्भे यदा प्रविशति तदा तद्रेतस्त्वन्तःप्रविष्टेन प्राणवायुना शोषं प्राप्य पिण्डादिक्रमेण
देहमुत्पादयति । प्राणाभावे तु देहं नोत्पादयतीत्यर्थः । यथोत्पत्तिहेतुत्वं तथा जीवन-
हेतुत्वमपि कौषीतकिभिराम्नायते--“ यावदस्मिञ्शरीरे प्राणो वसति तावदायुः ”
इति । प्राणोत्क्रान्तौ देहस्य मरणं प्रसिद्धम् । तस्मादुपादानत्वाभावेऽपि जन्मादित्रित-
यनिमित्तत्वात्प्राणो ब्रह्मेति भृगोर्निश्चयः ।
तद्वि॒ज्ञाय॑ । पुन॑रे॒व वरु॑णं पि॒तर॒मुप॑ससार । अधी॑हि भगवो
ब्रह्मेति॑ । तꣳ हो॑वाच । तप॑सा॒ ब्रह्म॒ विजि॑ज्ञासस्व । तपो॒
१ क. ख. ङ. ॰पपन्न॰ ।