तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

६७६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०९अनु०३]
ब्रह्मेति॑ । स तपो॑ऽतप्यत । स तप॑स्त॒प्त्वा ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके नवमप्रपाठके
तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थोऽनुवाकः ।
मनो॒ ब्रह्मेति॒ व्य॑जानात् । मन॑सो ह्येव खल्वि॒-
मानि॒ भूता॑नि॒ जाय॑न्ते । मन॑सा जा॒तानि॒
जीव॑न्ति । मनः॒ प्रय॑न्त्य॒भिसंवि॑शन्तीति॑ ॥
अथ तृतीयपर्याये संपन्नं निश्चयं दर्शयति—तद्विज्ञायेत्यादिना । प्राणस्य जड-
त्वाद्व्रह्मत्वमयुक्तम् । “प्रज्ञानं ब्रह्म विज्ञानमानन्दं ब्रह्म” इत्यादौ ब्रह्मणश्चेतनत्वं
प्रतीयते । मनश्च ज्ञानशक्तित्वाच्चेतनम् । जन्मादिकारणत्वं लक्षणं च मनसि विद्यते ।
यथा पूर्वत्र गर्भे प्राणप्रवेशस्य देहोत्पत्तिनिमित्तत्वमुक्तम्, तथा प्राणप्रवेशोऽपि
मनोधीनतयो तत्प्रश्नोत्तरवाक्ययोराथर्वणिकैराम्नायते—'कथमायात्यस्मिञ्शरीरे'
इति गार्ग्यस्य प्रश्नः । “मनोकृतेनाऽऽयात्यस्मिञ्शरीरे” इति पिप्पलादस्योत्तरम्।
मनोकृतो मनःकृत ईदृशं देहं प्राप्स्यामीत्येवंविधो मरणकालीनः कर्मप्रेरिते मनसि
जायमानः संकल्पः । तेन संकल्पेन पूर्वदेहावसानजनितेन तत्रत्यः प्राणोऽस्मिञ्छ-
रीरे समायाति । अयमर्थस्तस्यामेव श्रुतौ विस्पष्टमाम्नायते—“इन्द्रियैर्मनसि
संपद्यमानैर्यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति प्राणस्तेजसा युक्तः सहाऽऽत्मना यथासंकल्पितं
लोकं नयति” इति । मरणकाले मनसि वृत्तिलयं प्राप्नुवद्भिरर्वागादीन्द्रियैः सहितो
जीवो यस्मिन्भाविदेहोचितवृत्तियुक्तो भवति तेन भाविदेहविषयज्ञानेन सहितं
जीवः प्राणमायाति प्राणप्रधानो भवति । स च प्राणस्तेजसा भाविदेहध्यानलक्षणेन
युक्तो लिङ्गदेहं सर्वं जीवात्मना सह संकल्पानुसारिणं लोकं प्रापयति । तत्र
दृष्टान्तो बृहदारण्यके समाम्नातः—“तद्यथा तृणजलायुका तृणस्यान्तं गत्वाऽन्य-
माक्रममाक्रम्याऽऽत्मानमुपसंहरत्येवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याऽविद्यां गमयित्वाऽन्य-
माक्रममाक्रम्याऽऽत्मानमुपसंहरति” इति । [यथा] तृणेषु संचरन्ती जलूका तृणान्तं
प्राप्य प्रथमं मुखेन तृणान्तरमवलम्ब्य ततः पृष्ठभागं तृणान्तरं नयति तथा
जीवात्मा मरणकाले स्वकीयत्वाभिमानपरित्यागेनेदं वर्तमानशरीरमविद्यां गमयित्वा
चैतन्यरहित्यमापाद्य मनसा देहान्तरं भावयित्वा कृत्स्नदेहं लिङ्गविशिष्टं स्वात्मानं
देहान्तरं नयति । तस्माद्देहविशिष्टाः प्राणिनो मनसो जायन्ते । कृषिवणिज्यादे-
१ क. ख. ग. ङ. 'या प्रश्नो' । २ घ. 'देहे चित्तस्तु' ।