तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

तथाऽपि देहाकारपरिणतानां तेषां जन्मान्नाधीनामित्यन्नस्य जगद्धेतुत्वमभिप्रेतम् । अत्र
तपःशब्देनोर्ध्वरेतसामाश्रमाणां धर्मो विवक्षितः ।
तेषां सद्भावस्तृतीयाध्यायस्य चतुर्थपादे*चिन्तितः—
“नास्त्यूर्ध्वरेताः किंवाऽस्ति नास्त्यसावविधानतः ।
वीरघातो विधेः कॢप्तावन्धपङ्ग्वादिगा स्मृतिः ॥
अस्त्यपूर्वेविधेः कॢप्तेर्वीरहाऽनाग्निको गृही ।
अन्धादेः पृथगुक्तत्वात्संस्थानां श्रूयते विधिः ॥
पूर्वाधिकरणे स्वतन्त्रमात्मविज्ञानमित्युक्तम् । तस्य चाऽऽत्मज्ञानस्योर्ध्वरेतः-
स्वाश्रमेषु सुलभत्वादाश्रमसद्भावश्चिन्त्यते । तत्र नास्त्यूर्ध्वरेता इति प्राप्तम् । कुतः ।
विध्यभावात् । छान्दोग्ये—“ त्रयो धर्मस्कन्धाः । यज्ञोऽध्ययनं दानमिति प्रथमः ।
तप एव द्वितीयः । ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी तृतीयः ” इत्यत्र यज्ञाद्युपलक्षितगार्ह-
स्थ्यस्य तपःशब्दलक्षितवानप्रस्थत्वस्य नैष्ठिकब्रह्मचर्यस्य च परामर्शमात्रं गम्यते ।
न तु विधिरुपलभ्यते । न चापूर्वार्थत्वेन विधिः कल्पयितुं शक्यः । “ वीरहा वा एष
देवानां योऽग्निमुद्वासयते ” इत्यग्न्युद्वासनलक्षणस्य गार्हस्थ्यपरित्यागस्य निन्दितत्वात् ।
“ चत्वार आश्रमाः ” इति स्मृतिस्तु गार्हस्थ्यधर्मानधिकृतानन्धपङ्ग्वादिविषया भवि-
ष्यति । न ह्यन्धस्याऽऽज्यावेक्षणाद्युपेते कर्मण्यधिकारोऽस्ति । नापि पङ्गोर्विष्णुकमणा-
द्युपेते कर्मण्यधिकारः । तस्माच्चक्षुरादिपाटवयुक्तस्याऽऽत्मज्ञानोपयुक्त ऊर्ध्वरेता
आश्रमो नास्तीति प्राप्ते ब्रूमः—अस्त्यूर्ध्वरेता आश्रमः । विध्यश्रवणेऽप्यपूर्वार्थत्वेन
कल्पयितुं शक्यत्वात् । न च वीरघातदोषः । उत्सन्नाग्निकगृहिविषयत्वाद्धीरहत्यायाः ।
यत्त्वन्धादिविषयत्वं स्मृतेरुक्तम् । तदसत् । “ अथ पुनरव्रती वा व्रती वा स्नातको
वाऽस्नातको वोत्सन्ना×ग्निरनग्निको वा यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत् ” इति विर-
क्तानां गार्हस्थ्यनधिकृतानां पृथक्संन्यासविधानात् । न च चक्षुरादिपाटववतामाश्र-
मान्तरविधिः कल्पनीयः । जाबालश्रुतौ प्रत्यक्षविध्युपलम्भात्—“ ब्रह्मचर्यं समाप्य
गृही भवेद्गृहाद्वनी भूत्वा प्रव्रजेत् ” इति । तस्मादस्त्याश्रमन्तरम् ” ।
आश्रमानामवरोहाभावस्तत्रैव= चिन्तितः—
“ अवरोहोऽस्त्याश्रमाणां न वा रागात्स विद्यते ।
पूर्वधर्मश्रद्धया वा यथाऽऽरोहस्तथैच्छिकः ॥

• परामर्शं जैमिनिरचोदनां चापवदति हि—ब्र० सू० अ० ३ पा० ४ अ० २ सू० १८ वर्ण-
  कम् १। x जायामरणेन नष्टाग्निरुत्सन्नाग्निः । पूर्वमेवाऽपरिग्रहरहितोऽनग्निः । = तद्भूतस्य तु नात-
  द्भावो जैमिनेरपि नियमात्तद्रूपाभावेभ्यः—ब्र० सू० अ० ३ पा० ४ अ० १० सू० ४० ।
  १ व. इति ।