तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० ८ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६२५
आधाराधेयता सर्पशिलयोः फलबीजयोः ।
अंशांशितेति वैषम्यन्न तत्र पुनरुक्तता ॥
परिच्छिन्नो जीव एव देहेषु प्रविशत्यतः ।
न दोष इति चेन्नैवं स्रष्टुरेव प्रवेशनात् ॥
तत्सृष्ट्वाऽथ तदेवानुप्राविशत्स इति श्रुतेः ।
स्रष्टृप्रवेष्टोरेकत्वं स्याद्भुक्त्वा व्रजतीतिवत् ।
अतः केनाप्युपायेन प्रवेशो घटते न हि ॥
इति प्राप्ते पूर्वपक्षे प्रवेश उपपाद्यते ।
अप्रविष्टस्वभावोऽयं दिग्देशाद्यनभिप्लुतेः ॥
कल्पितोऽस्य प्रवेशः स्याज्जलपात्रार्कबिम्बवत् ।
विभागाद्यंशवैषम्येऽप्यस्ति साम्यं विवक्षितम् ॥
उपाधिस्थोपलब्ध्यादिसाम्यं केन निवार्यते ।
उपाधावुपलब्धत्वमन्यथात्वेन भासनम् ॥
बहुत्वमानमित्येतद्दृष्टदार्ष्टान्तयोः समम् ।
तेजोधिकं रवेर्बिम्बमशक्यं द्रष्टुमञ्जसा ॥
तथाऽपि जलमध्ये तद्बिम्बं सम्यगवेक्ष्यते ।
स्वयंप्रकाश आत्मैवं नोपलभ्योऽनुपाधिकः ॥
जडदेहाद्युपाधौ तु विस्पष्टमुपलभ्यते ।
दर्पणाभिहता दृष्टिः पर्यावृत्य स्वमाननम् ॥
व्याप्नुवत्याभिमुख्येन व्यत्यस्तं दर्शयेन्मुखम् ।
देहाद्युपप्लुतेयं धीरात्मानं व्याप्नुवत्यसौ ॥
अविक्रियं विक्रियाभिर्युक्त इत्यवभासयेत् ।
एकोऽप्यनेकधा भाति तरणिः पात्रभेदतः ॥
एवं नानादेहभेदाद्भात्यात्मैकोऽप्यनेकधा ।
निर्धूताशेषनानात्वं तद्धेतुरविभागवान् ॥
अनन्यसाक्षिकोऽपीदृक्कस्यात्प्रवेशभ्रमादयम् ।
दृशादिरूपरहितः प्रत्यगात्माऽभवत्पुरा ॥
नामरूपजनौ सत्यां द्रष्टृत्वादियुतो भवेत् ।
द्रष्टृश्रोत्रादिरूपो यो यश्च द्रष्ट्रादिवर्जितः ॥
१ क. ख. ङ. °शस्यतः । २ घ. °भिमुखा दृ° । ३ क. ङ. °वेशाद्भ्रमा° ।
७९

६२६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा.८ अनु.१]
बुद्धितत्कारणोपाधी क्षेत्रज्ञेश्वरसंज्ञकौ ।
जिघ्राणीममहं गन्धमिति यो वेत्त्यविक्रियः ॥
स सर्वसाक्षी पूर्वाभ्यामुपलक्षणमर्हति ।
अप्पात्रोत्थापिताद्भानोर्दिवि भानुर्यथेक्ष्यते ॥
सर्वसाक्षी तथा धीस्यात्कर्तृभोक्त्रादिलक्षणात् ।
प्रकाशात्मा यथा चन्द्रः शाखाग्रादतथाविधात् ॥
लक्ष्यस्तथा चिदात्माऽपि कारणोपाधितो जडात् ।
जीवत्वभ्रान्तिरेवैषा प्रत्यग्बोधोपयोगतः ॥
जलपात्रार्कसाम्येन प्रवेश इति कल्प्यते ।
दिग्देशकालशून्यस्य प्रवेशो बिलसर्पवत् ॥
न त्वञ्जसा परस्यास्ति तेनाविद्याप्रकल्पितः ।
अविद्यया तु साक्ष्यैव केवलॊऽप्यविवेकतः ॥
बुद्ध्यादिकार्यगैर्धर्मैः प्रतिबिम्बवदीक्ष्यते ।
अग्निः सूर्यो मरुच्चेति दृष्टान्ताः श्रुत्युदीरिताः ॥
अप्रविष्टस्वभावोऽतः कार्यमात्माऽविशज्जगत् ।
अग्निर्यथैको भुवनं काष्ठेकोष्ठादिरूपकम् ॥
प्रविष्टः प्रतिरूपोऽभूदप्रविष्टोऽपि सँस्स्वतः ।
वायुर्यथैको भुवनं नानाव्यञ्जनरूपकम् ॥
प्रविष्टो बहुरूपोऽभूदप्रविष्टोऽपि संस्स्वतः ।
सूर्यो यथोदपात्रेषु प्रविष्टो बहिरेव सन् ॥
तथाऽऽत्माऽप्यप्रविष्टः सँन्प्रविष्ट इव लक्ष्यते ।
यथा सृष्ट्यादयः कॢप्ताः प्रवेशोऽपि तथेष्यताम् ॥
युक्त्या नैवोपपद्यन्ते सृष्ट्याद्याः कल्पितास्ततः ।
नासतो जन्मना योगः सतः सत्त्वान्न चेष्यते ॥
कूटस्थे विक्रिया नास्ति तस्मादज्ञानतो जनिः ।
रूपं रूपमितीयं तु स्पष्टमृक्प्रत्यगात्मनः ॥
याथात्म्यदर्शनायैव सृष्ट्यादीन्यभ्यभाषत ।
क्षुरपात्राख्यदृष्टान्ताद्विशेषेण प्रवेशनम् ॥
इन्द्रियेष्वपि विस्पष्टमुपलभ्यत्वमात्मनः ।
यदग्निकाष्ठदृष्टान्तात्सामान्येन प्रवेशनम् ॥
१ ग. ॰क्ष्येतं के॰ । २ क. ख. ङ. 'ष्टलोष्टादि' । ३ ग. स स्वतः । ४ ग. स प्रवि'
५ ग. ॰नाप्त्येव ।

[प्रपा० ८ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६२७

तदधिष्ठानरूपेण कार्यव्यापित्वमुच्यते ।
अधिष्ठानारोप्यभावमन्तरेण न कुत्रचित् ॥
व्याप्यव्यापकयोः कृत्स्नस्वरूपव्याप्तिरिष्यते ।
अत्यन्तभिन्नयोर्व्याप्तिर्नहि दृष्टा गवाद्वयोः ॥
नाप्यत्यन्तमभिन्नस्य व्याप्यव्यापकवर्जनात् ।
भेदाभेदौ वास्तवौ तु दुर्लभौ तेन शिष्यते ॥
अधिष्ठानारोपितयोरेवं व्याप्तिर्बलादियम् ।
तमस्यैव यथा सर्वं स्रक्प्रविष्टा न तु स्वतः ॥
प्रत्यग्ज्ञानकार्याणि स्वात्मैवं मायया बलात् ।
व्यापित्वमुपलभ्यत्वमिति द्वेधा प्रवेशनम् ॥
सिद्धं प्रवेशाद्ये दोषास्तान्निराचक्ष्महेऽधुना ।
पर एव प्रविष्टश्चेत्प्रविष्टानामेकतः ॥
तदनन्यत्वतः प्राप्ता महेशस्याप्यनेकता ।
नैष दोषोऽस्य चोद्यस्य विपरीतत्वसंभवात् ॥
बहूनामेकतादात्म्यादेकत्वं किं न चोद्यते ।
नियामकश्चाऽऽसंगमोऽत्र स च भेदं निवारयेत् ॥
कल्प्यैः सर्पादिभिर्भेदैर्न च रज्जुर्विभिद्यते ।
एको देवो निविष्टोऽत्र बहुधेति श्रुतीरणात् ॥
वियद्वदेक एवैष ईश्वरोऽभ्युपगम्यताम् ।
संसारित्वात्प्रविष्टानां परस्य तदभेदतः ॥
संसारित्वं प्रसक्तं चेन्न क्षुधाद्यत्ययश्रुतेः ।
सुखदुःखविमोहादिदर्शनान्नेति चेन्न तत् ॥
न लिप्यते लोकदुःखैर्लोकबाह्य इति श्रुतेः ।
उपाधिजनितो योऽयं चिदाभासोऽवभासते ॥
दुःखानुभवस्तत्र सावकाशो भविष्यति ।
दुःखी यदि भवेदात्मा कः साक्षी दुःखिनो भवेत् ॥
दुःखिनः साक्षिता नैव साक्षिणो दुःखिता तथा ।
नर्ते स्याद्विक्रियां दुःखी साक्षिता का विकारिणः ॥
धीविक्रियासहस्राणां साक्ष्यतोऽहमविक्रियः ।
शरीरेन्द्रियसंघात आत्मत्वेनाभिमानिनीम् ॥

१ क. ख. ग. ङ. प्रविष्टा ये दो० ।

(ya) with 'ै'? "यैक"?
Wait! Look at line 8 again:
मा त्म च्छा यै क क र्म क म् ।
Wait, is it 'यैक' (य with ऐ) or 'द्यैक'?
Look at 'य' in line 2: 'यथा', line 4: 'पराच्येव'.
Look at line 8: after 'च्छा', there is 'यै' or 'द्यै'?
Wait, look at 'यै': it's just 'य' with two matras on top: 'यै'!
Wait, then it is "आत्मच्छायैककर्मकम्"?!
"आत्मच्छाया" = reflection of Atman!
"आत्मच्छायैककर्मकम्" = having for its sole object the reflection of the Atman (चिदाभास / आत्मच्छाया)!
YES! "आत्मच्छाया"!
Because the very first verse (line 1) says:
"चिदाभासयुतां बुद्धिं विशिषन्ति सुखादयः ।"
चिदाभास IS आत्मच्छाया (the reflection/shadow of the Self)!
So the cognition "अहं दुःखी" has as its sole object the reflection of the Self: "आत्मच्छायैककर्मकम्"!
AND then:
"आत्मन्यारोप्यते भ्रान्तैर्विद्वद्भिश्श्रोपचर्यते ॥"
(It is superimposed on the pure Self by the deluded, and

प्रपा०८ अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६२९
नवसंख्येयमावेक्षी दशमो विभ्रमाद्यथा ।
न वेत्ति दशमोऽस्मीति वीक्षमाणोऽपि तान्नव ॥
निःशेषानात्मदृक्छब्दनिर्ज्ञातात्मतत्त्वकः ।
न वेत्त्येकात्म्यमस्तीति वीक्षमाणोऽप्यनात्मनः ॥
दशमोऽसीतिवाक्योत्थसम्यग्ज्ञानानलार्चिषा ।
प्लुष्टात्मदशमाज्ञानो दशमोऽस्मीति वीक्षते ॥
तथा तत्त्वमसीत्यादिवाक्योत्थज्ञानवह्निना ।
प्लुष्टानात्मतमस्तज्जं चैकात्म्यं प्रतिपद्यते ॥
प्रत्यग्ज्ञानहेतूत्थशास्त्राचार्यादिसाधनः ।
तद्विरुद्धं निजैकात्म्यं प्रत्यपद्यत मायया ॥
प्रविष्टमुपजीव्यापि दोषः कोऽपि न वादिभिः ।
इहाऽऽपादयितुं शक्यः प्रवेशस्तेन सुस्थितः " ॥ इति ।
अन्यान्यपि प्रवेशवाक्यान्येवं व्याख्येयानि । “पुरः पुरुष आविशत्” इति मधु-
ब्राह्मणवाक्यम् । “विराजं देवताः कोशांश्च सृष्ट्वा प्रविश्यामूढो मूढ इव व्यवहरन्नास्ते
माययैव” इत्युत्तरतापनीयवाक्यम् । सर्वगतस्य देहे प्रवेशाय प्राणवायुरूपोपाधिः
साधनम् । तथा च मैत्रेयोपनिषदामनन्ति—“स वायुमिवाऽऽत्मानं कृत्वाऽभ्य-
न्तरं प्राविशत्” इति । तस्य वायोः प्रवेशनिर्गमावात्मन्यध्यरोप्य व्यवह्रियेते । तदे-
तदाथर्वणिकैः पठ्यते—“स ईक्षांचक्रे कस्मिन्न्वहमुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि
कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति स प्राणमसृजत” इति । यद्यपि लिङ्गदेहः
कृत्स्नोऽप्यात्मनः स्थूलशरीरे प्रवेशोपाधिस्तथाऽपि प्राणस्य तत्र प्राधान्यं द्रष्ट-
व्यम् । स च लिङ्गोपाधिः पादाग्रयोः प्रविश्योर्ध्वमारुह्योपरि स्थितयोरूर्वोरुदर
उरसि शिरसि च प्रतितिष्ठति । तदेतदैतरेयिणः—“तं प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं
पुरुषम् ” इत्यादिना समामनन्ति । ननु “स ईक्षत कतरेण प्रपद्यै” इति वाक्येन पर-
मा

[६३०] श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ८ अनु० २]

प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशत्” इत्यादि । तत्र पादाग्रद्वारा देहे प्रविष्टस्य लिङ्गशरी-
स्यावयवा वागादयः स्वस्वदेवताभिरग्न्यादिभिरनुगृहीता मुखच्छिद्रादिगोलकेषु व्यवस्थिता
इत्येतावद्विवक्षितम् । यदपि च्छन्दोगैराम्नायते—“अनेन जीवेनाऽऽत्मनाऽनुप्रविश्य
नामरूपे व्याकरवाणि” इति, । तत्र प्राणधारकत्वं जीवत्वं तेनोपाधिना युक्तः प्रविशति ।
तदेवं सर्वासामपि श्रुतीनां पर्यालोचनया परमात्मनो जीवत्वेन प्रवेश इति सिद्धम् ।
अथ मीमांसा । तत्र जीवस्य नामरूपस्रष्टृत्वाभावो द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थपादे*
चिन्तितः—
“ नामरूपव्याकरणे जीवः कर्ताऽथवेश्वरः ।
अनेन जीवेनेत्युक्तेर्व्याकर्ता जीव इष्यते ॥
जीवान्वयः प्रवेशेन संनिधेः सर्वसर्जने ।
जीवोऽशक्तः शक्त ईश उत्तमोक्तिंस्तथेक्षितुः ॥
ईश्वरेण पञ्चभूतेषु सृष्टेषु भौतिकयोर्दृश्यमानयोर्महीधरादिनामरूपयोर्जीव एव स्रष्टा
स्यात् । कुतः । “ अनेन जीवेनाऽऽत्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि” इति
जीवरूपस्यैव सृष्टावन्वयश्रवणादिति प्राप्ते ब्रूमः—जीवेनानुप्रविश्येतिप्रवेशने जीवो-
न्वेति संनिहितत्वात् । जीवेन व्याकरवाणीत्युक्तौ व्यवहितान्वयः स्यात् । नहि
जीवस्य गिरिनदीनिर्माणे शक्तिरस्ति । ईश्वरस्तु सर्वशक्तियुक्तः “पराऽस्य शक्तिर्विविधा”
इति श्रवणात् । किंच व्याकरवाणीत्युत्तमपुरुषोऽपीश्वरपक्षे समजसः । तस्मादीश्वर
एव नामरूपयोः स्रष्टा । कथं तर्हि घटपटादौ कुलालादेर्निर्मातृत्वम्, ईश्वरप्रेरणादिति
ब्रूमः । तस्मादीश्वर एव सर्वकर्तेति सिद्धम् ” ।
तत्रैव तृतीयापादे दशमाधिकरणमारभ्य सप्तदशाधिकरणपर्यन्तरष्टाभिरधिकर-
णैर्जीवविचाराः प्रवर्तिताः । तत्र = दशमाधिकरणमारचयति—
“ जीवस्य जन्ममरणे वपुषो वाऽऽत्मनो हि ते ।
जातो मे पुत्र इत्युक्तेर्जातकमादितस्तथा ॥
मुख्ये ते वपुषो भाक्ते जीवस्यैते अपेक्ष्य हि ।
जातकर्म च लोकोक्तिर्नीवापेतेतिशास्त्रतः ॥
लोके जातो मे पुत्र इति व्यवहाराच्छास्त्रे जातकमीदिसंस्कारोक्तेश्च जन्ममरणे
जीवस्येति प्राप्ते ब्रूमः—जीवस्य जन्ममरणाङ्गीकारे कृतनाशाकृताभ्यागमप्रसङ्गस्य

* संज्ञापूर्तिकॢप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात्-ब्र० सू० अ० २ पा० ४ अ० ९ सू० २० । = चरा-
चरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तद्व्यपदेशो भाक्तस्तद्भावभावित्वात् ब्र०सू०अ० २ पा० ३ अ० १० सू० १६ ।
१ व प्रवेश इति । २ य. ॰क्तिरप्ये॰ ।

दुर्वारत्वाद्देहगते एव जन्ममरणे जीवस्योपचर्येते । औपचारिके एव ते अपेक्ष्य लोकव्य-
वहारकर्मशास्त्रयोः प्रवृत्तिः । उपनिषच्छास्त्रं तु जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो
म्रियत इति । जीवविमुक्तस्यैव शरीरस्य मुख्य¹मरणमभिधाय जीवस्य तन्निराचष्टे ।
तस्माद्गौणो जन्ममरणे ”

• एकादशाधिकरणमारचयति—
  “ कल्पादौ ब्रह्मणो जीवो वियद्वज्जायते न वा ।
  सृष्टेः प्रागद्वयत्वोक्तेर्जायते विस्फुलिङ्गवत् ॥
  ब्रह्माद्वयं जातबुद्धौ जीवत्वेन विशेत्स्वयम् ।
  औपाधिकं जीवजन्म नित्यत्वं वस्तुतः श्रुतम् ॥
  “ एकमेवाद्वितीयम् ” इति सृष्टेः प्रागद्वयत्वं श्रूयमाणं ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य जीव-
  स्यानुत्पत्तौ नोपपद्यते । श्रुतिश्च विस्फुलिङ्गदृष्टान्तेन जीवस्योत्पत्तिं प्रतिपादयति—
  “ यथाग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः
  सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि सर्व एत² आत्मानो व्युच्चरन्ति ” इति । तस्मात्कल्पादौ
  वियदादिवद्ब्रह्मणो जीवो जायत इति प्राप्ते ब्रूमः—यदद्वयं ब्रह्म तदेव जातायां बुद्धौ
  जीवरूपेण प्रविशति । “ तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् ” इति श्रुतेः । अतो जीवानु-
  त्पत्तौ नाद्वयश्रुतिविरोधः । विस्फुलिङ्गश्रुतिस्त्वौपाधिकजन्माभिप्राया³ प्रवृत्ता । अन्यथा
  कृतनाशाकृताभ्यागमादिदोषः⁴ स्यात् । वस्तुतत्त्वाभिप्रायेण तु नित्यत्वं श्रुतिर्ब्रूते-“नित्यो
  नित्यानां चेतनश्चेतनानाम् ” इति । तस्मात्कल्पादौ जीवो नोत्पद्यते ” ।

• द्वादशाधिकरणमारचयति—
  “ अभिन्नबोधश्चिद्रूपो जीवोऽचिद्रूप इष्यते ।
  चिद्भावात्सुषुप्त्यादौ जाग्रच्चिन्मनसा कृता ॥
  ब्रह्मत्वादेव चिद्रूपश्रुतिस्सुषुप्तौ न लुप्यते ।
  द्वैतादृष्टेर्द्वैतलोपान्न हि द्रष्टुरिति श्रुतेः ॥
  तार्किका मन्यन्ते--सुषुप्तिमूर्च्छासमाधिषु चैतन्याभावादचिद्रूपो जीवः । जागरणे
  त्वात्ममनःसंयोगाच्चैतन्याख्यो गुणो जायत इति । तदसत् । चिद्रूपस्य ब्रह्मण एव
  जीवरूपेण प्रवेशश्रवणात् । न च चैतन्यं सुषुप्त्यादौ लुप्यते सुषुप्त्यादिसाक्षित्वेना-
  वस्थानात् । अन्यथा सुषुप्त्यादिपरामर्शायोगात् । कथं तर्हि सुषुप्त्यादौ द्वैतौप्रतीति-

• नाऽऽत्माऽश्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः—ब्र० सू० अ० २ पा० ३ अ० ११ सू० १७ । + ज्ञोऽत .
  एव—ब्र० सू० अ० २ पा० ३ अ० १२ सू० १८ ।
  १ ख. मुख्यं म० । २ ग. एवाऽऽत्मा० । ३ क. ख ह. ०दात्प्रवृ० । ४ घ. ०शादि० ।
  . शादिदोषप्रसक्तत्वात् । ब० । ५ ख. ०ताप्रतीतिरि० ।

रिति चेदद्वैतलोपादिति ब्रूमः । तथा च श्रुतिः- " यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्वै तन
पश्यति न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात्न तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्य-
द्विभक्तं यत्पश्येत् " इति । अस्यायमर्थः-तत्र सुषुप्तौ जीवः किमपि न पश्यतीति
यल्लौकिकैरुच्यते तदसत् । पश्यन्नेव जीवस्तदानीं न पश्यतीति भ्रान्त्या केवलं
व्यपदिश्यते । कथं तद्दर्शनमित्यत्र हेतुरुच्यते-द्रष्टुरात्मनः स्वरूपभूताया दृष्टेर्लोपो
नहि विद्यते विनाशरहितस्वभावत्वात् । अन्यथा लोपवादिनोऽपि निःसाक्षिकस्य
लोपस्य वक्तुमशक्यत्वात् । कथं तर्हि लौकिकानां न पश्यतीतिभ्रम इत्यत्र हेतुरु-
च्यते-यद्ब्रह्मचैतन्यादन्यैत्क्रियाकारकफलरूपेण विभक्तं जगदाख्यं द्वितीयं वस्तु
तन्नास्ति तस्य स्वकारणे लीनत्वात् । अतो जागरण इव द्रष्टृदृश्यदर्शनव्यवहाराणा-
मभावान्न पश्यतीति लौकिकानां भ्रम इति । तस्माच्चिद्रूपो जीवः " ।
*त्रयोदशाधिकरणमारचयति-
" जीवोऽणुः सर्वगो वा स्यादेषोऽणुरितिवाक्यतः ।
उत्क्रान्तिगत्यागमनश्रवणाच्चाणुरेव सः ॥
साभासबुद्धेरणुत्वेन तदुपाधित्वतोऽणुता ।
जीवस्य सर्वगत्वं तु स्वतो ब्रह्मत्वतः श्रुतम् ॥
" एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः " इत्यणुत्वं श्रुतम् । " अस्माच्छरीरादुत्क्रा-
मति " इत्युत्क्रान्तिः । " चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति " इति गतिः । " तस्माल्लो-
कात्पुनरे(रै)ति " इत्यागमनम् । न ह्युत्क्रान्त्यादयः सर्वगतस्योपपद्यन्ते । मध्यमपरि-
माणस्य तदुपपत्तावप्यणुत्वश्रुतिर्विरुध्यते । अनित्यत्वं च दुर्वारम् । तस्मादणुर्जीव
इति प्राप्ते ब्रूमः-चैतन्यप्रतिबिम्बसहिता बुद्धिरसर्वगता तदुपाधिकत्वाज्जीवस्याप्युत्क्रो-
त्क्रान्त्यादय उपपन्नाः । स्वतस्तु जीवस्य ब्रह्मरूपत्वात्सर्वगतत्वम् । " स वा एष
महानज आत्मा "" सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा " इत्यादौ सर्वगतत्वं श्रुतम् । तस्मा-
त्सर्वगतो जीवः " ।
=चतुर्दशाधिकरणमारचयति-
" जीवोऽकर्ताऽथवा कर्ता धियः कर्तृत्वसंभवात् ।
जीवकर्तृतया किं स्यादित्याहुः सांख्यमानिनः ॥

• उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम्-ब्र ०सू ०अ० २ पा० ३ अ० १३ सू० १९ । = कर्ता शास्त्रार्थ-
  वत्त्वात्-ब्र० सू० अ० २ पा० ३ अ० १४ सू० ३३ ।
  १ ग 'इत्यचेत' । २ व. 'थं दर्श' । ३ घ. ॰तथा' । ४ घ. 'ते ब्रह्म' । ५ घ.
  'दन्यात्क्रि' । ६ व. 'स्यं यद्विी' । ७ क. ख. ङ. 'तो मर' ।

[प्रपा०८ अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६३३

करणत्वान्न धीः कर्त्री यागश्रवणलौकिकाः ।
व्यापारा न विना कर्त्रा कस्माज्जीवस्य कर्तृता ॥
बुद्धेः परिणामित्वेन क्रियावेशात्मकं कर्तृत्वं संभवति न त्वसङ्गस्याऽऽत्मन इति
यत्सांख्यैरुक्तं तदसङ्गतम् । करणत्वेन क्लृप्तशक्तिकाया बुद्धेः कर्तृता कल्पयितुं न
शक्या । कुठारादावदर्शनात् । बुद्धेः कर्तृत्वेन करणान्तरस्य कल्पनीयत्वाच्च । न च
मा भूत्कर्तृतेति वाच्यम् । पूर्वकाण्डोक्तयागादिव्यापाराणामुत्तरकाण्डोक्तश्रवणादि-
व्यापाराणां लौकिककृष्यादिव्यापाराणां च कर्तृसापेक्षत्वात् । तस्माज्जीवः कर्ता ” ।
*पञ्चदशाधिकरणमारचयति—
“कर्तृत्वं वास्तवं किंवा कल्पितं वास्तवं भवेत् ।
यजेतेत्यादिशास्त्रेण सिद्धस्याबाधितत्वतः ॥
असङ्गो हीति तद्बाधात्स्फटिके रक्ततैव तत् ।
अध्यस्तं धीचक्षुरादिकरणोपाधिसंनिधेः ॥
पूर्वाधिकरणे प्रतिपादितस्य कर्तृत्वस्य बाधाभावाद्वास्तवं तदिति प्राप्ते ब्रूमः—
“ असङ्गो ह्ययं पुरुषः ” इति श्रुत्या कर्तृत्वसङ्गो बाध्यते । यथा जपाकुसुमसांनिधि-
वशात्स्फटिके रक्तत्वमध्यस्तं तथाऽन्तःकरणसंनिधिवशात्कर्तृत्वमात्मन्यध्यस्यते ” ।
✕षोडशाधिकरणमारचयति—
“प्रवर्तकोऽस्य रागादिरीशो वा रागतः कृषौ ।
दृष्टा प्रवृत्तिर्वैषम्यमीशस्य प्रेरणे भवेत् ॥
सस्येषु वृष्टिवज्जीवेष्वीशस्तथाविषमत्वतः ।
रागोऽन्तर्याम्यधीनोऽत ईश्वरोऽस्य प्रवर्तकः ॥
लोके कृषीवलादीनां रागद्वेषावेव प्रवर्तकौ दृष्टौ । तदनुसाराद्धर्माधर्मकर्तुर्जीवस्यापि
तावेव प्रवर्तकावभ्युपेयौ । ईश्वरस्य प्रवर्तकत्वे कांश्चिज्जीवान्धर्मे प्रवर्तयति कांश्चिदधर्म
इति वैषम्यं दुर्वारम् । तस्मान्नेश्वरः प्रवर्तक इति प्राप्ते ब्रूमः—न तावदीश्वरे वैषम्य-
दोषप्रसङ्गः । वृष्टिवत्साधारणनिमित्तत्वात् । यथा वृष्टेः सस्याभिवृद्धिहेतुत्वेऽपि व्रीहि-
यवादिवैषम्ये बीजानामेव निमित्तत्वम् । तथेश्वरस्य यथायथं जीवाः प्रवर्तन्तामित्यनु-

• यथा च तक्षोभयथा—ब्र० सू० अ० २ पा० ३ अ० १५ सू० ४० । ✕ परात्तु तच्छ्रुतेः—
  ० सू० अ० २ पा० ३ अ० १६ सू० ४१ ।
  १ घ. कर्तृशक्तिर्न कल्पयितुं श । २ घ. ॰तेतिवत् । ३ घ. ॰णप॰ । ४ घ. ॰स्तष-
  ङ्गोति । ५ व. ॰त्वसंयोगो वा॰ । ६ व. ॰स्य जी॰ ।
  ८०

ज्ञया साधारणप्रवर्तकत्वेऽपि न वैषम्यम् । पूर्वकृतकर्मणां वासनानां च वैषम्यहेतुत्वात् ।
कर्मणां फलहेतुत्वमेव न कर्मान्तरहेतुत्वमिति चेत् । सत्यम् । सुखदुःखरूपस्य फलस्य
प्रदानाय जीवं व्यापारयत्कर्मार्थात्कर्मान्तरमपि निष्पादयतीति दुर्वारं हेतुत्वम् । वास-
नानां तु साक्षादेव कर्महेतुत्वम् । तथा चेश्वरस्य कुतो वैषम्यप्रसङ्गः । यत्तु रागस्य प्रव-
र्तकत्वदर्शनमुदाहृतं तत्तथैवास्तु नैतावतेश्वरस्य प्रवर्तकत्वहानिः । सर्वान्तर्यामिणेश्वरेण
रागस्यापि नियम्यमानत्वात् । तस्मादीश्वरो जीवस्य प्रवर्तकः ” ।

• सप्तदशाधिकरणमारचयति—
  “किं जीवेश्वरसांकर्यं व्यवस्था वा श्रुतिद्वयात् ।
  अभेदभेदविषयात्सांकर्यं न निवार्यते ॥
  अंशोऽवच्छिन्न आभास इत्यौपाधिककल्पनैः ।
  जीवेशयोर्व्यवस्था स्याज्जीवानां च परस्परम् ॥

तत्त्वमस्यादिश्रुतिर्जीवेशयोरभेदं प्रतिपादयति । आत्मा द्रष्टव्य इत्यादिना द्रष्टृद्रष्टव्य-
रूपेण भेदः प्रतीयते । तथा च सति भेदश्रुतिबलात्तावज्जीवो नास्तीत्यपलपितुमशक्यम् ।
अभेदश्रुत्या चेश्वरात्पृथक्त्वेन व्यवस्थापयितुं न शक्यते । तस्माद्विद्यमानस्य जीवस्ये-
श्वरेण सांकर्यं दुर्वारम् । परस्परं च जीवानामीश्वराभेदद्वारा सांकर्यमानुषङ्गिकम् । तस्मा-
द्ब्रह्मवादिनो न जीवेश्वरव्यवस्थेति प्राप्ते ब्रूमः-- यद्यपि गोमहिषवज्जीवेश्वरयोरत्यन्तं भेदो
वास्तवो नास्ति तथाऽपि व्यवहारदशायामुपाधिकल्पितं भेदमाश्रित्य शास्त्राणि त्रेधा
जीवं निरूपयन्ति । “ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः” इत्यंशत्वमवगम्यते ।
“स समानः सन्नुभौ लोकावनुसंचरति” इति श्रुतौ विज्ञानमयस्य जीवस्य विज्ञानशब्द-
वाच्यया बुद्ध्या समानपरिमाणनिर्देशाद्घटाकाशवदवच्छिन्नत्वं प्रतीयते ।
“ एक एव तु भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः ।
एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ” ॥
इत्याभासत्वमवगम्यते । तस्मात्सुलभैव ब्रह्मवादिनो जीवेश्वरव्यवस्था । जीवानां
च परस्परमनेकजलपात्रस्थबहुसूर्यप्रतिबिम्बवद्व्यवहारव्यवस्था सुतरामुपपद्यते । तस्मान्न
कोऽपि दोष इति सिद्धम् ” ।

• अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके—ब्र० सू० अ० २ पा०३
  अ० १७ सू० ४३ ।
  १ घ. 'रं तद्धेतु' । २ ख. 'द्य हे' । ३ क. ग. ङ. 'त्तथाऽस्तु' ४ घ. 'स्तु न तां' ।
  ५ क. ग. ङ. 'त्यन्तभे' । ६ घ. इत्येवमंशं ।

[प्रपा० ८ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६३५

जीवस्य लोकान्तरगमनरूपः संसारप्रकारस्तृतीयाध्यायस्य प्रथमपादे षड्भिरधि-
करणैर्विचारितः । तत्र *प्रथमाधिकरणमारचयति—
“ अवेष्टितो वेष्टितो वा भूतसूक्ष्मैः पुमान्व्रजेत् ।
भूतानां सुलभत्वेन यात्यवेष्टित एव सः ॥
बीजानां दुर्लभत्वेन निराधारेन्द्रियागतेः ॥
पञ्चमाहुत्युक्तेश्च जीवस्तैर्याति वेष्टितः ॥
पूर्वपादप्रतिपादितः प्राणोपाधिको जीवः शरीरान्तरप्राप्तिकालेऽयामितो निर्गच्छन्भा-
विशरीरबीजैः सूक्ष्मभूतैर्वेष्टितो गच्छति । पञ्चभूतानां सर्वत्र सुलभत्वेनेतो नयनस्य
निरर्थकत्वादिति प्राप्ते ब्रूमः—भूतमात्रस्य सुलभत्वेऽपि देहबीजानि न सर्वत्र सुलभानि ।
तस्मादितो नेतव्यानि । किंच जीवोपाधिभूतेन्द्रियाणां भूताधारत्वमन्तरेण परलोकगमनं
न संभवति । जीवनदशायामदर्शनात् । श्रुतिश्चैवमाह— “ पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषव-
चसो भवन्ति ” इति । अस्यायम

६३६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा०८अनु०१]
कर्मसमूहः संपातमतिक्रम्य यावत्संपातं निःशेषं कर्मफलं भोक्तुं तत्रोषित्वेत्यर्थः ।
तस्मात्कर्मशेषरहितोऽवरोहतीति प्राप्ते ब्रूमः—स्वर्गार्थमनुष्ठितस्य कर्मणः साकल्येनोप-
भोगेऽप्यनुपभुक्तानि संचितानि पुण्यपापानि बहून्यस्य विद्यन्ते । अन्यथा सद्यःसमुत्प-
न्नस्य बालस्येह जन्मन्सननुष्ठितयोर्धर्माधर्मयोरभावात्सुखदुःखोपभोगो न स्यात् । यदत्र
कैश्चिदुच्यते—एकस्मिन्जन्मन्सनुष्ठितः कर्मसमूह उत्तरस्मिन्नेकस्मिन्नेव जन्मन्युपभोगेन
क्षीयत इति । तदसत् । इन्द्रादिपदप्रापकाणामश्वमेधादीनां विडूवराहादिदेहप्रापकाणां
पापानां च युगपदुपभोगासंभवेनैकभाविकः कर्मानुशय इतिमतस्य विरुद्धत्वात् । ततश्चै-
कस्मिन्जन्मन्सनुष्ठितानां मध्ये ज्योतिष्टोमादिकर्मणि भुक्तेऽपि कुतो न कर्मान्तराण्यव-
शिष्येरन् । यावत्संपातशब्दश्च स्वर्गप्रदकर्मविषयो न त्वितरकर्मविषयः । श्रुतिश्च
स्वर्गादवरुह्य पञ्चम्यामाहुतौ शरीरं गृह्णतां पुरुषाणां च तद्धेत्वोः पुण्यपापयोः सद्भावं
दर्शयति—“य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापद्येरन्ब्राह्म-
णयोनिं वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनिं वा । अथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह
यत्ते कपूयां योनिमापद्येरञ्श्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा चाण्डालयोनिं वा ” इति । रम-
णीयचरणाः सुकृतकर्माणः कपूयचरणाः पापकर्माणः । अभ्याशो ह यदित्यव्ययसमुदा-
यस्य क्षिप्रत्वमर्थः । तदेवं सानुशया अवरोहन्तीति स्थितम्” ।
✽तृतीयाधिकरणमारचयति—
“चन्द्रं याति न वा पापी ते सर्व इति वाक्यतः ।
पञ्चमाहुतिलाभार्थे भोगाभावेऽपि यात्यसौ ॥
भोगार्थमेव गमनमाहुतिर्व्यभिचारिणी ।
सर्वश्रुतिः सुकृतिनां याम्ये पापिगतिः श्रुता ॥
“ये १ वै के चास्माल्लोकात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति” इति श्रवणाच्चान्द्र-
मसारूख्ये स्वर्गे पापिनोऽपि गतिरस्ति। यद्यपि पापिनस्तत्र भोगो न संभवति तथाऽपि
पुनरागत्य शरीरग्रहणे पञ्चमाहुतिलाभाय स्वर्गगतिरभ्युपेयेति प्राप्ते ब्रूमः—भोगार्थमेव
स्वर्गगमनं न पञ्चमाहुतिलाभार्थं पञ्चमाहुतेर्व्यभिचारित्वाद्द्रोणादीनां योषिदाहुतेरभावा-
त्सीतादीनां पुरुषाहुतेरप्यभावात् । “ते सर्वे” इति श्रुतिस्तु सुकृतिविषया । पापिनां तु
यमलोके गतिः श्रुता—“वैवस्वतꣳ संगमनं जनानां यमꣳ राजानꣳ हविषा दुवस्यत”
इति । पा²पिजनैर्गन्तव्यं यमं प्रीणयतेत्यर्थः । तस्मान्न पापिनां स्वर्गे गतिः ”।

✽ अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम्—ब्र ० सू० अ० ३ पा० १ अ० ३ सू० १२ ।
१ व. ये के । २ क. ग. °दापज° ।

*चतुर्थाधिकरणमारचयति—
“वियदादिस्वरूपत्वं तत्साम्यं वाऽवरोहिणः ।
वायुभूत्वेत्यादिवाक्यात्तत्तद्भावं प्रपद्यते ॥
खवत्सौक्ष्म्ये वायुवशो युक्तो धूमादिभिर्भवेत् ।
अन्यस्यान्यस्वरूपत्वं न मुख्यमुपपद्यते ॥
स्वर्गादवरोहप्रकार एवं श्रूयते—“अथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते । यथेतमाकाशमा-
काशाद्वायुं वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाऽभ्रं भवति । अभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो
भूत्वा प्रवर्षति” इति । यथेतं यथा गतं तथेत्यर्थः । तत्र स्वर्गादवरोहतो जीवस्याऽऽ-
काशादिस्वरूपत्वं भवति । वायुर्भूत्वेत्यादिना तत्तद्भावप्रतिपत्तेः श्रुतत्वादिति प्राप्ते
ब्रूमः—अन्यस्यान्यरूपत्वासंभवादाकाशप्राप्तिर्नामाऽऽकाशवत्सौक्ष्म्यं विवक्षितम् । वायु-
भावो वायुवशता । धूमादिभावो धूमादिभिः संपर्क इति निर्णयः” ।
+पञ्चमाधिकरणमारचयति—
“व्रीह्यादेः प्राग्विलम्बेन त्वरया वाऽवरोहति ।
तत्रानियम एव स्यान्नियामकविवर्जनात् ॥
दुःखं व्रीह्यादिनिर्गममिति तत्र विशेषितम् ।
विलम्बस्तेन पूर्वत्र त्वराऽर्थादवसीयते ॥
प्रवर्षणादनन्तरं व्रीह्यादिभाव आम्नायते—“त इह व्रीहियवा ओषधिवनस्पतय-
स्तिलमाषा जायन्ते” इति । प्रागेतस्माद्व्रीह्यादिभावादाकाशादौ विलम्बत्वरयोर्निया-
मकत्वाभावादनियम इति प्राप्ते ब्रूमः—व्रीह्यादिभावमभिधायानन्तरम्—“अतो वै
खलु दुर्निष्प्रपतरम्” इति व्रीह्यादिभावान्निर्गमनं दुःखमिति ब्रुवती श्रुतिर्व्रीह्यादौ विलम्बं
विशेषयति । ततोऽर्थात्पूर्वत्र त्वरेत्यवसीयते” ।
*षष्ठाधिकरणमारचयति--
“व्रीह्यादौ जन्म तेषां स्यात्संश्लेषो वा जनिर्भवेत् ।
जायन्त इति मुख्यत्वात्पशुहिंसादिपापतः ॥
वैधान्न पापसंश्लेषः कर्मव्यापृत्यनुक्तितः ।
श्वविप्रादौ मुख्यजनौ चरणव्यापृतिः श्रुता ॥

• साभाव्यापत्तिरुपपत्तेः—ब्र० सू० अ० ३ पा० १ अ० ४ सू० २२ । + नातिचिरेण विशे-
  षात्—ब्र० सू० अ० ३ पा० १ अ० ५ सू० ६ । *अन्याधिष्ठिते पूर्ववदभिलापात्—ब्र० सू० अ० ३
  पा० १ अ० ६ सू० २४ ।
  १ ग. ˚ह ए' । २ ग. अत्र । ३ ग. ˚न्यस्वरू' । ४ घ. ˚यतिरिति । ५ घ. दुःखकमि˚ ।
  ६ घ. विनिष्क्रमनं । ७ घ. ˚त्पूर्व त्व˚ ।

आकाशादाविव तिलव्रीह्यादौ न संश्लेषमात्रं किंतु व्रीह्यादिरूपेण मुख्यं जन्म विव-
क्षितम् । जायन्त इति श्रवणात् । न च स्वर्गे सुकृतफलमनुभूयावरोहतः पापफल-
पैस्य स्थावरजन्मनोऽसंभवः । तद्धेतोः पशुहिंसादेर्विद्यमानत्वात् । तस्मान्मुख्यं जन्मेति
प्राप्ते ब्रूमः — वैधत्वान्न पशुहिंसादिपापमतो जायन्त इति श्रुत्या संश्लेषमात्रं विवक्षि-
तम् । न तु मुख्यं जन्म कर्मव्यापारानभिधानात् । यत्र तु मुख्यं जन्म विवक्षितं तत्र
कर्मव्यापारमभिधत्ते— “रमणीयचरणाः कपूयचरणाः ” इति । तस्मात्स्वर्गादवरोहतां
व्रीह्यादौ संश्लेषमात्रमिति स्थितम् ” ।
तत्रैव द्वितीयपादे चतुर्भिराधिकरौः स्वप्नाद्यवस्था विचारिताः । तत्र * प्रथमा-
धिकरणमारचयति —
“ सत्या मिथ्याऽथवा स्वप्नसृष्टिः सत्या श्रुतीरणात् ।
जाग्रद्देशाविशिष्टत्वादीश्वरेणैव निर्मिता ।
देशकालाद्यनौचित्याद्बाधितत्वाच्च सा मृषा ।
अभावोक्तैर्द्वैतमात्रसाम्याज्जीवानुवादतः ॥
“ अथ रथान्रथयोगान्पथः सृजते ” इति श्रुत्या स्वप्ने रथादीनां सृष्टिरीरिता ।
अतो वियदादिसृष्टिवद्व्यवहारदशायां सत्या भवितुमर्हति । न च जाग्रद्देशस्य स्वप्न-
देशस्य च कंचिद्विशेषं पश्यामः । तत्काले भोजनादीनां तृप्त्याद्यर्थक्रियाकारित्वात् ।
अतो विमता सृष्टिः सत्येश्वरकर्तृकत्वाद्वियदादिसृष्टिवदिति प्राप्ते ब्रूमः — स्वप्नसृष्टिर्मृषा ।
कुतः । उचितदेशकालाद्यसंभवात् । न हि केशसहस्रांशपरिमित नाडीमध्ये गिरिनदीस-
मुद्रादीनामुचितो देशोऽस्ति । न हि निशीथे शयानस्य सूर्यग्रहणोचितः कालोऽस्ति ।
नाप्यनुपनीतस्य बालस्य पुत्रोत्सवादिहर्षनिमित्तान्युचितानि । किंच स्वप्नोपलब्धानां
पदार्थानां स्वप्न एव बाधो दृश्यते । कदाचित्तरुत्वेनावसीयमानः पदार्थस्तदैव गिरित्वेना-
वँसितो भवति । यदुक्तं स्वप्नसृष्टिं श्रुतिर्ब्रूत इति तत्रापि सा श्रुतिरभावपूर्विका मेव
सृष्टिमाह— “ न तत्र रथा रथयोगा न पन्थानो भवन्ति । अथ रथान्रथयोगान्पथः
सृजते ” इति वस्तुतोऽसन्तो रथाद्याः शुक्तिकारजतवद्वैभासन्त इति श्रुतेरभिप्रायः
यदपि जाग्रत्साम्यमुक्तं तदप्यप्रयोजकम् । अनुचितदेशकालादेर्भूयसो वैलक्षण्यस्योक्त-
त्वात् । यदपीश्वरनिर्मितत्वमुक्तं तदप्यसत् । “ एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो
निर्मिमाणः ” इति जीवस्यैव स्वप्नभोगनिर्मातृत्वेन श्रुत्याऽप्युच्यमानत्वात् । तस्मात्स्व-
प्तसृष्टिर्मृषा ” ।

• संध्ये सृष्टिराह हि—ब्र० सू० अ० ३ पा० २ अ० १ सू० १ ।
  १ घ. 'व व्री' । २ ख. मुख्यन । ३ ग. पन्था' । ४ घ. 'वसीयने । य' । ५ ख.
  'बदेव भा' । ६ घ. 'व स्वाप्न' ।

[प्रपा०८/अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । · ६३९

• द्वितीयाधिकरणमारचयति—
  “ नाडीपुरीतद्ब्रह्माणि विकल्पन्ते सुषुप्तये ।
  समुच्चितानि वैकार्थ्याद्विकल्पन्ते यवादिवत् ।
  समुच्चितानि नाडीभिरुपसृप्य पुरीतति ।
  हृत्स्थब्रह्मणि यात्यैक्यं विकल्पे त्वष्टदोषता ।
  “ आसु तदा नाडीषु सृप्तो भवति ” इति श्रुतौ सुषुप्तिकाले नाडीप्रवेशो गम्यते ।
  “ ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते ” इति श्रुतौ पुरीतदाश्रितत्वं प्रतीयते । “ य
  एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते ” इति श्रुत्यन्तरेौदाकाश,व्दवाच्यब्रह्माश्रितत्वं
  प्रतीयते । तान्येतानि नाड्यादिस्थानानि विकल्पितानि भवितुमर्हन्ति । एकप्रयोजन-
  त्वात् । यथा व्रीहिभिर्यजेत यवैर्वा यजेतेत्यत्र पुरोडाशनिष्

"?
Wait, look at the letters in line 31:
"°द्भवस्तं ° ।" -> there is 'स' with 'त' conjunct: 'स्तं' with anusvara: 'स्तं'!
Yes, "°द्भवस्तं ° ।"

Let's check line 1:
"तपरित्यागश्चेतिदोषचतुष्टयं पुरोक्तद्वैधवाक्यकोटौ । तथा भावीवाक्यकोट्यामपि दोषच-"
Wait, "भावीवाक्यकोट्यामपि"? Or "भाविवाक्यकोट्यामपि"?
Look at the text: 'भ', 'ा', 'व', 'ी'? There is an ee-kar: "भावीवाक्यकोट्यामपि" (or "भावि-")? It has an ee-kar: "भावीवाक्यकोट्यामपि".

Let's check line 2:
"तुष्टये योजिते सत्यष्टौ दोषाः संपद्यन्ते । तस्मात्समुच्चय एव ग्राह्यो न तु विकल्पः ॥"

Line 3:
"*तृतीयाधिकरणमारचयति—"
Wait, does it have an asterisk? Yes, "*".

Line 4:
" “ यः कोऽप्यनियमेनात्र बुध्यते सुप्त एव वा ।"

Line 5:
"उद्बिन्दोरिवाशक्तेर्नियन्तुं कोऽपि बुध्यते ॥"
Wait, is it "उद्बिन्दोरि

[प्रपा०८/अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६४१

दादिवद्दैनंदिनत्वाभावाच्च मूर्च्छया बालकादिषु प्रसिद्धिरस्ति तथाऽपि कादाचित्की
मूर्च्छावस्थां विज्ञाय वृद्धाश्चिकित्सन्ते । तस्मादन्येयमवस्था । तदेवमधिकरणचतुष्टये-
न त्वंपदार्थः शोधितः । तत्र स्वप्नसृष्टेर्मिथ्यात्वेन सुखदुःखकर्तृत्वोद्यवभासेऽपि जीवोऽसङ्ग
एवेति शोधितः । सुषुप्तौ ब्रह्मैक्येन तदेवासङ्गत्वमनुभावितम् । तस्यैव पुनः प्रतिबोधेनानि-
त्यत्वशङ्का निराकृता । मूर्च्छाविचारेण श्वासादि सर्वव्यवहारलोपेऽपि मरणे जीवविनाशो
न शकनीय इति दर्शितम्” ।
तद॑नु॒प्रवि॑श्य॑ । सच॒ त्यच्चा॑भवत् । नि॒रुक्तं॒ चानि॑-
रुक्तं च । नि॒लय॑नं॒ चानि॑लयनं च । वि॒ज्ञानं॑
चावि॑ज्ञानं च । स॒त्यं चानृ॑तं च स॒त्यम॑भवत् ।
परमात्मनो देहे भोक्तृजीवरूपेण प्रवेशमुपजीव्य सद्भावं साधयित्वा भोग्यद्रव्याका-
रेणाप्येतत्साधयितुं तदाकारपरिणामं प्रदर्शयति—तदनुप्रविश्येत्यादिना । तत्सृष्टं
देहजातं भोक्तृरूपेणानुप्रविश्यानन्तरं सदादिभोग्यवस्त्वाकारेण ब्रह्म परिणतमभूत् ।
सच्छब्देन प्रत्यक्षगम्यं पृथिव्यप्तेजोरूपं भूतत्रयमुच्यते । त्यच्छब्देन परोक्षं वाय्वाकाश-
रूपं भूतद्वयम् । बृहदारण्यके मूर्तामूर्तब्राह्मणे—“तदेतन्मूर्तं यदन्यद्वायोश्चान्तरिक्षाच्च”
इति वाय्वाकाशव्यतिरिक्तस्य पृथिव्यादिभूतत्रयस्य मूर्तत्वमभिधाय “एतत्सत्” इति सच्छ-
ब्दवाच्यत्वं तस्योक्तम् । अथामूर्ते—“वायुश्चान्तरिक्षं च” इत्यभिधाय “एतत्तत्” इति
त्यच्छब्दस्तत्र प्रयुक्तः । अतश्चाक्षुषत्वपरोक्षत्वाभ्यां विभक्तं यज्जगदस्ति तत्सर्वमत्र
शब्दद्वयेनोपलक्ष्यते । चकारद्वयेन तयोरुभयोरभावौ समुच्चीयेते । एतच्चतुष्टयरूपेण ब्रह्म
परिणतमभूत् । निःशेषेण वक्तुं शक्यं निरुक्तम् । घटोऽयं पुरोदेशवर्ती पृथुबुध्नो-
दराकारो मृन्मयः स्थूलो जलाधारक्षम इत्यादिना निःशेषेण वक्तुं शक्यते। तद्विपरीतम-
निरुक्तम् । इक्षुक्षीरादिमाधुर्यावान्तरभेदः केतकीचम्पकादिगन्धावान्तरभेद इत्यादिकं
सामान्याकारेणोच्यते । न तु निःशेषण वक्तुं शक्यते । चकारौ पूर्ववत् । निलयनं
नीडमाधारः पुष्पगुडादिः । तद्विपरीतमनिलयनम् । आधेयो गन्धरसादः । विज्ञानं
चेतनं गवाश्वादि । तद्विपरीतमविज्ञानमचेतनं काष्ठकुड्यपाषाणादि । सत्यं लोकव्यव-
हारे बाधरहितं शुक्तिरज्जुस्थाण्वादि । अनृतं तु व्यवहारदशायामारोपितं रजतसर्प-
चोरादि । एतैरूदाहरणैः शीतोष्णसुखदुःखमानापमानादिकः सर्वोऽपि जगद्विभाग उपल-
क्ष्यते । उपरितनसत्यशब्देन ब्रह्मोच्यते । सत्यं ज्ञानमित्यादिवाक्ये ब्रह्मणः सत्यश-

१ ख. च. °हसन्ति । त° । २ ख. °हृत्वाद्याभा° । ३ ख °त्यत्वाशं° । ४ ख °शो-
काऽऽश° । ५ ग. °गद्विदं त° । ६ ख. °चादिः । त° । ७ ख. °णादिः । स° । ८ स. °रादिः ।
९ । ९ व. जगद्व्यवहार । १० व. ड. ष्यते ।
८१

/ँ, and a figure '५' (or pluta/anunāsika mark) or is it 'रसग्ँ'?
Wait, in Krishna Yajurveda / Taittiriya:
"रसँ॑" or "रसो वै सः । रसꣳ ह्येवायं" / "रसँ ह्येवायं"?
Look at the glyph:
'र' 'स' then a symbol that looks like:
a superscript candrabindu, and a '५' or 'x' or 'ꣳ'?
Wait! Look at line 14:
In line 14: "तदात्मानं स्वयमकुरुत" - wait, look at "तदात्मानं":
In line 13: "तदा-"
In line 14: "त्मानं॒" - wait, between "त्मान" and "स्वयमकुरुत":
There is "त्मान" with an anusvara? No, there is a character: "त्मानꣳ" or "त्मानं" with a '५'?
Wait! Look at line 14: "त्मान" then a symbol: looks like a small '५' or 'x' or 'ꣳ'?
Wait, look at line 14:
"त्मान" followed by a symbol: it looks like ५ (the sign for avagraha/ardhakar/gum/anunasika in some south/grantha/maharashtra Vedic prints)!
Wait,

[प्रपा०८ अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६४३
तुमानन्दरूपतामाह—यद्वैतदित्यादिना । यदेतत्पूर्वोक्तं सुकृतशब्दवाच्यं ब्रह्मास्ति स
ब्रह्मपदार्थो रस एव । लोकेऽपि तृप्तिलक्षणस्याऽऽनन्दस्य हेतुर्मधुरादिपदार्थो रस इत्यु-
च्यते । ब्रह्मापि कृतकृत्यत्वादिलक्षणस्य तत्त्वविदामानन्दस्य हेतुत्वाद्रसो भवति । रस-
नी¹यवेदान्तवाक्यजनितमनोवृत्तिसंभवेनाऽऽस्वादनीयमिति ब्रह्मणो रसत्वम् । प्रीतिपुरःसरं
रसग्रहणमास्वादनम् । ब्रह्म च जिज्ञासुभिः प्रीतिपूर्वकमेव गृह्यते । प्रीतिश्चाऽऽनन्दमन्त-
रेण न संभवति । तस्माद्रसशब्देन ब्रह्मण आनन्दरूपत्वमुच्यते । नन्वानन्दरूपत्वाभा-
वेऽपि धर्मो जिज्ञासुभिः प्रीतिपूर्वकमेव गृह्यते । मैवम् । धर्मे मुख्यप्रीत्यभावात् । स्वर्ग-
लक्षणसुखसाधनत्वोपाधिनैव हि धर्मे प्रीतिः । ब्रह्म तु स्वस्मादुत्तमस्य कस्यचित्सुखस्य
साधनं न भवति । ततो मुख्यप्रीतिविषयत्वादानन्दरूपं ब्रह्म । तदेतदानन्दत्वं रसं
हीत्यादिनोपपाद्यते । अयं तत्त्ववित्पुरुषो रसं लब्ध्वा साक्षात्कृत्य धन्योऽस्मी²त्येवमा-
नन्दवान्भवति । तत्त्वविदो लौकिकः परितोषहेतुः स्रक्चन्दनवनितादिलाभो न भवति ।
किं त्वात्मलाभ एव । विरक्तस्य स्रगादौ लाभबुद्ध्यभावात् । “ आत्मलाभान्न परं
विद्यते ” इत्यादिशास्त्रात् । तस्माद्विद्वत्परितोषहेतुत्वादानन्दरूपत्वाद्वापि ब्रह्मणः सत्त्वमभ्यु-
पेयम् । हिशब्देन विद्वत्प्रसिद्धिरेव प्रदर्शिता ।
को ह्ये॒वान्या॒त्कः प्रा॒ण्यात्॑ । यदे॒ष आ॒काश॒
आ॒नन्दो॒ न स्यात्॑ । ए॒ष ह्ये॒वाऽऽन॑न्दयति ।
किंच देहादिचेष्टावैषयिकानन्दहेतुत्वादपि ब्रह्मास्तीत्यभिप्रेत्य तदुभयहेतुत्वं दर्श-
यति—को ह्येवान्यादित्यादिना । आकाश इति सप्तम्यन्तः प्रथमान्तो वा । सप्तमीपक्षे
गुहायां परमे व्योम्नित्यत्राभिहितो योऽर्थः स एवात्रापि द्रष्टव्यः । प्रथमान्तत्वपक्षे
त्वा समन्तात्काशते स्वप्रकाशत्वेनावभासते इत्याकाशः । तथाविध एष पूर्ववाक्ये रस-
त्वेनोक्त आत्मरूप आनन्दो यदि न स्यात्तदानीं को ह्येव को नाम कर्ता देहस्या-
न्तरङ्गाद्वाङ्गादीन्द्रियैश्चेष्टेत । अन चेष्टायामिति धातुः । को वा प्राण्यात्प्राणनकर्म श्वासं
कुर्यात् । चक्षुरादीन्द्रियसाधनक्रियाकर्तृत्वमात्मन आथर्वणिका आमनन्ति—“ एष हि
द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः ” इति । लोके
प्राणसदसद्भावयोर्जन्ममरणदर्शनात्प्राण एवाऽऽत्मेति मूढप्रसिद्धिस्तामेवोपजीव्य बृहदा-
रण्यके प्राणात्मत्ववादी बालाकिर्ब्रह्मात्म³वादिनाऽजातशत्रुणा सह संवादं चकार ।
ततोऽत्र दर्शनादिक्रियाणां कर्ता प्राण इति भ्रमं वारयितुं कः प्राण्यादिति पृथगुक्तिः ।
आनन्दात्मनोऽसत्त्वे प्राणेन साधनेन श्वासक्रियां कः कुर्यात् । प्राणस्य श्वासक्रियां प्रति
करणत्वमेव कर्तृत्वं त्वात्मन इत्ययमर्थ उपस्तिब्राह्मणेऽपि स्पष्टमाम्नातः—“ यः
१ घ. ॰नीयं वे° । २ ग्व. ॰स्मीत्याव° । ३ घ. ॰त्वत्ववा° ।

or स्? It looks like "श्चि"?
Wait, why would it be "श्चि"?
Could it be "अदृश्यत्वादिभिस्त्रिभिर्विशेषणैः"?
Yes, in Sanskrit: "अदृश्यत्वादिभिः त्रिभिः विशेषणैः" -> "अदृश्यत्वादिभिस्त्रिभिर्विशेषणैः"!
Wait, look at the typesetters: often 'स्त्रि' is set as स् + त्रि. Here it looks like 'स्त्रि'.
Wait, look at the letter: is it 'श्चि'? Sometimes in Anandashrama font, 'स्त्रि' looks like 'स्त्रि' with a flourish.
Wait, let's look at the next word:
"प्रत्यक्षानुमानागमगम्यत्वं निराकृतम् ।"
YES!
प्रत्यक्ष (1. अदृश्यत्वात्)
अनुमान (2. अनात्म्यत्वात्)
आगम (3. अनिरुक्तत्वात्)
So "अदृश्यत्वादिभिस्त्रिभिर्विशेषणैः प्रत्यक्षानुमानागमगम्यत्वं निराकृतम् ।"
Three adjectives negate the three pramāṇas (pratyakṣa, anumāna, āgama)!
That is brilliant and 100% mathematically and philosophically certain!
"अदृश्यत्वादिभिस्त्रिभिर्विशेषणैः प्रत्यक्षानुमानागमगम्यत्वं निराकृतम् ।"
Wait, let's re-read the exact letters in print:
Is it "अदृश्यत्वा