तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०८/अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६४१

दादिवद्दैनंदिनत्वाभावाच्च मूर्च्छया बालकादिषु प्रसिद्धिरस्ति तथाऽपि कादाचित्की
मूर्च्छावस्थां विज्ञाय वृद्धाश्चिकित्सन्ते । तस्मादन्येयमवस्था । तदेवमधिकरणचतुष्टये-
न त्वंपदार्थः शोधितः । तत्र स्वप्नसृष्टेर्मिथ्यात्वेन सुखदुःखकर्तृत्वोद्यवभासेऽपि जीवोऽसङ्ग
एवेति शोधितः । सुषुप्तौ ब्रह्मैक्येन तदेवासङ्गत्वमनुभावितम् । तस्यैव पुनः प्रतिबोधेनानि-
त्यत्वशङ्का निराकृता । मूर्च्छाविचारेण श्वासादि सर्वव्यवहारलोपेऽपि मरणे जीवविनाशो
न शकनीय इति दर्शितम्” ।
तद॑नु॒प्रवि॑श्य॑ । सच॒ त्यच्चा॑भवत् । नि॒रुक्तं॒ चानि॑-
रुक्तं च । नि॒लय॑नं॒ चानि॑लयनं च । वि॒ज्ञानं॑
चावि॑ज्ञानं च । स॒त्यं चानृ॑तं च स॒त्यम॑भवत् ।
परमात्मनो देहे भोक्तृजीवरूपेण प्रवेशमुपजीव्य सद्भावं साधयित्वा भोग्यद्रव्याका-
रेणाप्येतत्साधयितुं तदाकारपरिणामं प्रदर्शयति—तदनुप्रविश्येत्यादिना । तत्सृष्टं
देहजातं भोक्तृरूपेणानुप्रविश्यानन्तरं सदादिभोग्यवस्त्वाकारेण ब्रह्म परिणतमभूत् ।
सच्छब्देन प्रत्यक्षगम्यं पृथिव्यप्तेजोरूपं भूतत्रयमुच्यते । त्यच्छब्देन परोक्षं वाय्वाकाश-
रूपं भूतद्वयम् । बृहदारण्यके मूर्तामूर्तब्राह्मणे—“तदेतन्मूर्तं यदन्यद्वायोश्चान्तरिक्षाच्च”
इति वाय्वाकाशव्यतिरिक्तस्य पृथिव्यादिभूतत्रयस्य मूर्तत्वमभिधाय “एतत्सत्” इति सच्छ-
ब्दवाच्यत्वं तस्योक्तम् । अथामूर्ते—“वायुश्चान्तरिक्षं च” इत्यभिधाय “एतत्तत्” इति
त्यच्छब्दस्तत्र प्रयुक्तः । अतश्चाक्षुषत्वपरोक्षत्वाभ्यां विभक्तं यज्जगदस्ति तत्सर्वमत्र
शब्दद्वयेनोपलक्ष्यते । चकारद्वयेन तयोरुभयोरभावौ समुच्चीयेते । एतच्चतुष्टयरूपेण ब्रह्म
परिणतमभूत् । निःशेषेण वक्तुं शक्यं निरुक्तम् । घटोऽयं पुरोदेशवर्ती पृथुबुध्नो-
दराकारो मृन्मयः स्थूलो जलाधारक्षम इत्यादिना निःशेषेण वक्तुं शक्यते। तद्विपरीतम-
निरुक्तम् । इक्षुक्षीरादिमाधुर्यावान्तरभेदः केतकीचम्पकादिगन्धावान्तरभेद इत्यादिकं
सामान्याकारेणोच्यते । न तु निःशेषण वक्तुं शक्यते । चकारौ पूर्ववत् । निलयनं
नीडमाधारः पुष्पगुडादिः । तद्विपरीतमनिलयनम् । आधेयो गन्धरसादः । विज्ञानं
चेतनं गवाश्वादि । तद्विपरीतमविज्ञानमचेतनं काष्ठकुड्यपाषाणादि । सत्यं लोकव्यव-
हारे बाधरहितं शुक्तिरज्जुस्थाण्वादि । अनृतं तु व्यवहारदशायामारोपितं रजतसर्प-
चोरादि । एतैरूदाहरणैः शीतोष्णसुखदुःखमानापमानादिकः सर्वोऽपि जगद्विभाग उपल-
क्ष्यते । उपरितनसत्यशब्देन ब्रह्मोच्यते । सत्यं ज्ञानमित्यादिवाक्ये ब्रह्मणः सत्यश-

१ ख. च. °हसन्ति । त° । २ ख. °हृत्वाद्याभा° । ३ ख °त्यत्वाशं° । ४ ख °शो-
काऽऽश° । ५ ग. °गद्विदं त° । ६ ख. °चादिः । त° । ७ ख. °णादिः । स° । ८ स. °रादिः ।
९ । ९ व. जगद्व्यवहार । १० व. ड. ष्यते ।
८१