तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

दुर्वारत्वाद्देहगते एव जन्ममरणे जीवस्योपचर्येते । औपचारिके एव ते अपेक्ष्य लोकव्य-
वहारकर्मशास्त्रयोः प्रवृत्तिः । उपनिषच्छास्त्रं तु जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो
म्रियत इति । जीवविमुक्तस्यैव शरीरस्य मुख्य¹मरणमभिधाय जीवस्य तन्निराचष्टे ।
तस्माद्गौणो जन्ममरणे ”

• एकादशाधिकरणमारचयति—
  “ कल्पादौ ब्रह्मणो जीवो वियद्वज्जायते न वा ।
  सृष्टेः प्रागद्वयत्वोक्तेर्जायते विस्फुलिङ्गवत् ॥
  ब्रह्माद्वयं जातबुद्धौ जीवत्वेन विशेत्स्वयम् ।
  औपाधिकं जीवजन्म नित्यत्वं वस्तुतः श्रुतम् ॥
  “ एकमेवाद्वितीयम् ” इति सृष्टेः प्रागद्वयत्वं श्रूयमाणं ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य जीव-
  स्यानुत्पत्तौ नोपपद्यते । श्रुतिश्च विस्फुलिङ्गदृष्टान्तेन जीवस्योत्पत्तिं प्रतिपादयति—
  “ यथाग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः
  सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि सर्व एत² आत्मानो व्युच्चरन्ति ” इति । तस्मात्कल्पादौ
  वियदादिवद्ब्रह्मणो जीवो जायत इति प्राप्ते ब्रूमः—यदद्वयं ब्रह्म तदेव जातायां बुद्धौ
  जीवरूपेण प्रविशति । “ तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् ” इति श्रुतेः । अतो जीवानु-
  त्पत्तौ नाद्वयश्रुतिविरोधः । विस्फुलिङ्गश्रुतिस्त्वौपाधिकजन्माभिप्राया³ प्रवृत्ता । अन्यथा
  कृतनाशाकृताभ्यागमादिदोषः⁴ स्यात् । वस्तुतत्त्वाभिप्रायेण तु नित्यत्वं श्रुतिर्ब्रूते-“नित्यो
  नित्यानां चेतनश्चेतनानाम् ” इति । तस्मात्कल्पादौ जीवो नोत्पद्यते ” ।

• द्वादशाधिकरणमारचयति—
  “ अभिन्नबोधश्चिद्रूपो जीवोऽचिद्रूप इष्यते ।
  चिद्भावात्सुषुप्त्यादौ जाग्रच्चिन्मनसा कृता ॥
  ब्रह्मत्वादेव चिद्रूपश्रुतिस्सुषुप्तौ न लुप्यते ।
  द्वैतादृष्टेर्द्वैतलोपान्न हि द्रष्टुरिति श्रुतेः ॥
  तार्किका मन्यन्ते--सुषुप्तिमूर्च्छासमाधिषु चैतन्याभावादचिद्रूपो जीवः । जागरणे
  त्वात्ममनःसंयोगाच्चैतन्याख्यो गुणो जायत इति । तदसत् । चिद्रूपस्य ब्रह्मण एव
  जीवरूपेण प्रवेशश्रवणात् । न च चैतन्यं सुषुप्त्यादौ लुप्यते सुषुप्त्यादिसाक्षित्वेना-
  वस्थानात् । अन्यथा सुषुप्त्यादिपरामर्शायोगात् । कथं तर्हि सुषुप्त्यादौ द्वैतौप्रतीति-

• नाऽऽत्माऽश्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः—ब्र० सू० अ० २ पा० ३ अ० ११ सू० १७ । + ज्ञोऽत .
  एव—ब्र० सू० अ० २ पा० ३ अ० १२ सू० १८ ।
  १ ख. मुख्यं म० । २ ग. एवाऽऽत्मा० । ३ क. ख ह. ०दात्प्रवृ० । ४ घ. ०शादि० ।
  . शादिदोषप्रसक्तत्वात् । ब० । ५ ख. ०ताप्रतीतिरि० ।