तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

आकाशादाविव तिलव्रीह्यादौ न संश्लेषमात्रं किंतु व्रीह्यादिरूपेण मुख्यं जन्म विव-
क्षितम् । जायन्त इति श्रवणात् । न च स्वर्गे सुकृतफलमनुभूयावरोहतः पापफल-
पैस्य स्थावरजन्मनोऽसंभवः । तद्धेतोः पशुहिंसादेर्विद्यमानत्वात् । तस्मान्मुख्यं जन्मेति
प्राप्ते ब्रूमः — वैधत्वान्न पशुहिंसादिपापमतो जायन्त इति श्रुत्या संश्लेषमात्रं विवक्षि-
तम् । न तु मुख्यं जन्म कर्मव्यापारानभिधानात् । यत्र तु मुख्यं जन्म विवक्षितं तत्र
कर्मव्यापारमभिधत्ते— “रमणीयचरणाः कपूयचरणाः ” इति । तस्मात्स्वर्गादवरोहतां
व्रीह्यादौ संश्लेषमात्रमिति स्थितम् ” ।
तत्रैव द्वितीयपादे चतुर्भिराधिकरौः स्वप्नाद्यवस्था विचारिताः । तत्र * प्रथमा-
धिकरणमारचयति —
“ सत्या मिथ्याऽथवा स्वप्नसृष्टिः सत्या श्रुतीरणात् ।
जाग्रद्देशाविशिष्टत्वादीश्वरेणैव निर्मिता ।
देशकालाद्यनौचित्याद्बाधितत्वाच्च सा मृषा ।
अभावोक्तैर्द्वैतमात्रसाम्याज्जीवानुवादतः ॥
“ अथ रथान्रथयोगान्पथः सृजते ” इति श्रुत्या स्वप्ने रथादीनां सृष्टिरीरिता ।
अतो वियदादिसृष्टिवद्व्यवहारदशायां सत्या भवितुमर्हति । न च जाग्रद्देशस्य स्वप्न-
देशस्य च कंचिद्विशेषं पश्यामः । तत्काले भोजनादीनां तृप्त्याद्यर्थक्रियाकारित्वात् ।
अतो विमता सृष्टिः सत्येश्वरकर्तृकत्वाद्वियदादिसृष्टिवदिति प्राप्ते ब्रूमः — स्वप्नसृष्टिर्मृषा ।
कुतः । उचितदेशकालाद्यसंभवात् । न हि केशसहस्रांशपरिमित नाडीमध्ये गिरिनदीस-
मुद्रादीनामुचितो देशोऽस्ति । न हि निशीथे शयानस्य सूर्यग्रहणोचितः कालोऽस्ति ।
नाप्यनुपनीतस्य बालस्य पुत्रोत्सवादिहर्षनिमित्तान्युचितानि । किंच स्वप्नोपलब्धानां
पदार्थानां स्वप्न एव बाधो दृश्यते । कदाचित्तरुत्वेनावसीयमानः पदार्थस्तदैव गिरित्वेना-
वँसितो भवति । यदुक्तं स्वप्नसृष्टिं श्रुतिर्ब्रूत इति तत्रापि सा श्रुतिरभावपूर्विका मेव
सृष्टिमाह— “ न तत्र रथा रथयोगा न पन्थानो भवन्ति । अथ रथान्रथयोगान्पथः
सृजते ” इति वस्तुतोऽसन्तो रथाद्याः शुक्तिकारजतवद्वैभासन्त इति श्रुतेरभिप्रायः
यदपि जाग्रत्साम्यमुक्तं तदप्यप्रयोजकम् । अनुचितदेशकालादेर्भूयसो वैलक्षण्यस्योक्त-
त्वात् । यदपीश्वरनिर्मितत्वमुक्तं तदप्यसत् । “ एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो
निर्मिमाणः ” इति जीवस्यैव स्वप्नभोगनिर्मातृत्वेन श्रुत्याऽप्युच्यमानत्वात् । तस्मात्स्व-
प्तसृष्टिर्मृषा ” ।

---

• संध्ये सृष्टिराह हि—ब्र० सू० अ० ३ पा० २ अ० १ सू० १ ।
  १ घ. 'व व्री' । २ ख. मुख्यन । ३ ग. पन्था' । ४ घ. 'वसीयने । य' । ५ ख.
  'बदेव भा' । ६ घ. 'व स्वाप्न' ।