तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०७अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५३७
तथा त्वमपि वर्तस्व । रागद्वेषौत्सुक्यादिदोषराहित्येन सम्यक्शास्त्रार्थनिर्णयकुशलाः
संमर्शिनः । नित्यनैमित्तिकानुष्ठाने स्वयं प्रवृत्ता युक्ताः । तत्राप्या समन्ताद्युक्ता
आयुक्ताः । अवैकल्येन सम्यगनुष्ठास्याम इत्येवमभियुक्ता इत्यर्थः । ल्रूक्षेण क्रोधेनाऽऽ-
ग्रहेण वा रहिता अल्रूक्षाः । धर्ममेव कामयन्ते न तु लाभपूजादिकमिति धर्मकामाः ।
इत्थं संदिग्धधर्मनिर्णयोपायमुपदिश्यानन्तरं पातकादिशङ्कया निन्दितेषु पुरुषेष्वव्यव-
हार्यत्वे निर्णयोपायमुपदिशति--
अथा॒भ्या॑ख्या॒तेषु॑ । ये तत्र॑ ब्राह्म॒णाः सं॑म॒र्शिन॑: ।
यु॒क्ता आ॑यु॒क्ताः॑ । अलू॒क्षा ध॑र्म॒कामा॑: स्युः । यथा॒
ते' तेषु॑ वर्ते॒रन् । त॒था तेषु॑ वर्ते॒थाः, इति ।
पूर्ववद्व्याख्येयम् ।
उक्तमनुशासनमुपसंहरति--
ए॒ष आ॒देश॑: । ए॒ष उ॑प॒देश॑: । ए॒षा वे॑दोप॒निष॑त् । ए॒तद॑नुशास॒-
नम् । ए॒वमु॒पासि॑त॒व्यम् । ए॒वमु॒ चैत॑दुपा॒स्यम् (४), इति ।
स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रम॑दित॒व्यं तानि त्वयोपा॑स्या॒नि
स्यात्तेषु॑ वर्तेरन्त्सम॒प्त च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके सप्तमप्रपाठके
एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥
सत्यं वदेत्यारभ्य तथा तेषु वर्तेथा इत्यन्तो योऽयं ग्रन्थसंदर्भः स एष
आदेशः श्रौतो विधिः । यथा राजा स्वभृत्यमादिशति तथा वैदिको विधिरनुष्ठाता-
रमादिशति । आदेशस्य समीपवर्तित्वात्स्मार्तो विधिरुपदेशः । स्मृतीनां वेदमूलतया
तत्समीपवर्तित्वम् । अप्रत्यक्षश्रुतिमूलासु स्मृतिष्वपि सत्यं वदेत्यादिवाक्यार्थ एवमेवोप-
लभ्यते । येयं सत्यं वदेत्याद्युक्तिः सैषा वेदोपनिषद्द्वेदरहस्यं विध्यर्थवादमन्त्रात्मके
वेदे विधिरूपः सारभागः । यदेतत्सत्यं वदेत्यादिकं तदेतदनुशासनमीश्वरस्याऽऽज्ञा ।
श्रुतिस्मृती ममैवाऽऽज्ञे इत्येवमीश्वरेणोक्तत्वात् । यस्मात्सत्यवदनादिकं श्रौत-
स्मार्तविध्युक्तं वेदरहस्यमीश्वराज्ञारूपं च तस्मादेवमुक्तेन प्रकारेणोपासितव्यमनुष्ठा-
तव्यम् । एवमु चैतदुपास्यमिति पुनर्वचनमादरार्थम् । उ चेत्यव्ययसमुदायोऽवधार-
णार्थः । उक्तप्रकारेणैतदनुष्ठेयमेव नतु कदाचिदपि परित्यक्तुं शक्यम् । अत्र केचि-
देवमादरं दृष्ट्वा कर्मभिरेव मोक्षं वर्णयन्ति । अपरे तु पुनर्ज्ञानकर्मसमुच्चयेन । तावेतो
१ क. ग. घ. - ङ. रूक्षेण । २ क. ख. ग. ङ. ०न्तो यो ग्र० ।
३८

पक्षावस्माभिः पूर्वोत्तरकाण्डसंबन्धकथनप्रसङ्गेनैव निराकृतौ । कर्मणां साक्षान्मोक्षहेतुत्वा-
भावेऽपि विविदिषोत्पादनद्वारेण तद्धेतुत्वमभिप्रेत्य विद्याप्रकरणे तदनुशासनमाम्नातम्
विद्याफले मोक्षे कर्मनैरपेक्ष्यं तृतीयाध्यायस्य चतुर्थपादे *चिन्तितम्--
“आत्मबोधः फले कर्मापेक्षो नो वा ह्यपेक्षते ।
अङ्गिनोऽङ्गेष्वपेक्षायाः प्रयाजादिषु दर्शनात् ॥
अविद्यातमसोर्ध्वस्तौ दृष्टं हि ज्ञानदीपयोः ।
नैरपेक्ष्यं ततोऽत्रापि विद्या कर्मानपेक्षिणी” । इति ।
विमतो ब्रह्मतत्त्वावबोधः स्वफलदाने स्वाङ्गभूतकर्मापेक्षोऽङ्गित्वात्प्रयाजाद्यपेक्षदर्श-
पूर्णमासादिवत् । यद्यपि प्रथमाधिकरणे विद्यायाः स्वतन्त्रपुरुषार्थत्वप्रतिपादनेन कर्मा-
ङ्गत्त्वं निवारितम् । तथाऽप्यङ्गित्त्वं न निवारितम् । अतो नासिद्धो हेतुः । अतः कर्मा-
पेक्षो बोध इति प्राप्ते ब्रूमः-विमतं ब्रह्मज्ञानं स्वनिवर्त्यनिवर्तनेऽन्यापेक्षं न भवति
प्रकाशकत्वात्प्रदीपवद्घटज्ञानवच्च । यत्त्वङ्गित्त्वमुक्तम् । तत्र कर्मणः कीदृशमङ्गत्वं भवतोऽ-
भिप्रेतं किं प्रयाजादिवत्फलोपकार्याङ्गत्वमुतावघातादिवत्स्वरूपोपकार्याङ्गत्वम् । नाऽऽद्यः
मुक्तेः कर्मजन्यत्वेनानित्यत्वप्रसक्तेः । द्वितीये साध्यविकलो दृष्टान्तः । प्रयाजादीनां स्वरू-
पोपकार्याङ्गत्वभावात् । तस्मादुत्पन्ना विद्या स्वफलप्रदाने कर्माणि नापेक्षते ।
विद्यायाः स्वोत्पत्तौ कर्मापेक्षाऽपि तत्रैव Xचिन्तिता--
“उत्पत्तावनपेक्षेयमुत कर्माप्यपेक्षते ।
फले यथाऽनपेक्षैवमुत्पत्तावनपेक्षता ॥
यज्ञशान्त्यादिसापेक्षं विद्याजन्म श्रुतिद्वयात् ।
हलेऽनपेक्षितोऽप्यश्वो रथे यद्वदपेक्ष्यते” ॥
ब्रह्मविद्या स्वफले यथा कर्माणि नापेक्षते तथा स्वोत्पत्तावपि । अन्यथा क्वचिदपे-
क्षते क्वचिन्नापेक्षत इत्यर्धजरतीयन्यायः प्रसज्येतेति प्राप्ते ब्रूमः । नार्धजरतीयत्वदोषोऽ-
त्रास्ति । योग्यतावशेनैकस्यैव कार्यविशेषेऽपेक्षानपेक्षयोरुभयोरुपपत्तेः । यथा लाङ्गल-
वहनेऽनपेक्षितोऽप्यश्वो रथवहनेऽपेक्ष्यते तद्वत् । नच विद्यायाः स्वोत्पत्तौ कर्मा¹-
क्षोयां प्रमाणाभावः । “तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन त-
साऽनाशकेन” इति प्रवृत्तिरूपाणां वेदानुवचनादीनां विविदिषोत्पादनद्वारा बहिरङ्ग-
साधनत्वावगमात् । “शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽ-
त्मानं पश्यति” इति निवृत्तिरूपाणां शमदमादीनां विद्योत्पत्तौ साधनत्वेन विधीयम-
* अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा । ब्र० सू० अ० ३ पा० ४ अ० ५ सू० २५
X सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्व तु । ब्र० सू० अ० ३ पा० ४ अ० ६ सू० २६ ।
१ क. ख. ङ. 'क्षायाः प्र ।

[प्रपा०७अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५३९
क्त्याऽन्तरङ्गसाधनत्वावगमात् । तस्माद्यज्ञादीनि शमदमादीनि च विद्या स्वोत्पत्ता-
वपेक्षते ।
विद्याहेतुभिरेवाऽऽश्रमसिद्धिश्च तत्रैव * चिन्तिता—
“विद्याऽऽश्रमार्थं च द्विः प्रयोगोऽथवा सकृत् ।
प्रयोजनविभेदेन प्रयोगोऽपि विभिद्यते ॥
श्राद्धार्थभुक्त्या तृप्तिः स्याद्विद्यार्थेनाऽऽश्रमस्तथा ।
अनित्यनित्यसंयोग उक्तिभ्यां खादिरे मतः ”॥ इति ।
यानि यज्ञादीनि विद्याहेतुत्वेन विविदिषावाक्ये विहितानि तान्येवाऽऽश्रमधर्मत्वेन
पूर्वकाण्डे विहितानि तेषां प्रयोजनद्वैविध्याद्द्विरनुष्ठानमिति प्राप्ते ब्रूमः—यथा श्राद्धार्थ-
भोजने तृप्तिर्नान्तरीयकत्या सिध्यति तथा विद्यार्थमनुष्ठितैराश्रमधर्मः सिध्यतु । नच
विद्याहेतूनां काम

-> त्वमे॒व (anudatta under मे)

• प्र॒त्यक्षं॒ (anudatta under प्र, anudatta under क्षं)
• `ब्रह्मा॑सि (svarita over ह्मा)
• ।
• त्वामे॒व (anudatta under मे)
• प्र॒त्यक्षं॒ (anudatta under प्र, anudatta under क्षं)
• `ब्रह्मावा॑दिषम् (svarita over वा)
• ।
• ऋ॒त- (anudatta under ऋ)

L10:
म॑वादिषम् । स॒त्यम॑वादिषम् । तन्मामा॑वीत् । तद्व॒क्तार॑मावीत् ।

• `म॑वादिषम् (svarita over म)
• ।
• `स॒त्यम॑वादिषम् (anudatta under स, svarita over त्य)
• ।
• `तन्मामा॑वीत् (svarita over मा)
• ।
• `तद्व॒क्तार॑मावीत् (anudatta under व, svarita over क्ता/र -> wait, over ता: तद्व॒क्तार॑मावीत्)
• ।

L11:
`आवी॒न्माम् । आवी᳘द्व॒क्तार॑म् । ॐ शान्ति

प्रपा० ७ अनु० १२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५४१
। नो म॒ह इत्या॑दि॒त्यो नो॒ ईतरा॑णि त्रयो॑विꣳश॒तिः ॥ २३ ॥
+शं नो॑ मि॒त्रः शं वरु॑णः । शं नो॑ भवत्व-
र्य॒मा । शं न॒ इन्द्रो॒ बृह॒स्पति॑ः । शं नो॒ विष्णू॑-
रुक्र॒मः । नमो॒ ब्रह्म॑णे । नम॑स्ते वायो ।
त्वमे॒व प्र॒त्यक्षं॒ ब्रह्मा॑सि । त्वमे॒व प्र॒त्यक्षं॒ ब्रह्म॑
वदिष्यामि । ऋ॒तं व॑दिष्यामि । स॒त्यं व॑दि-
ष्यामि । तन्माम॑वतु । तद्व॒क्तार॑मवतु ।
अव॑तु॒ माम् । अव॑तु॒ व॒क्तार॑म् ।
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्ति॑ः ॥
हरिः ॐ ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके सप्तमः प्रपाठकः
[

उपासनै-
रन्तर्मुख!
Look at the second letter: त?
Wait, look at the first two letters of L15:
र् is on top of... wait!
Is it र् on top of something?
Let's look at L15:
[glyph]न्तर्मुख एकाग्रचित्तः काम्यकर्मादिभिः संपादितानां लोकानामसारत्वं परीक्ष्य ततो
Wait, what is that glyph?
It looks like न्ता? No, न् followed by त with र्?
Wait, could it be शान्तर्मुख? No.
Could it be तान्तर्मुख? (नितान्तर्मुख)?
Look at L14 end: प्रोक्तैरुपासनै-
L15 start: र्नितान्तर्मुख? No, there is no नि.
Wait, look at L15 start:
It's न्तर्मुख with a letter before it?
Wait, look at र् over the letter:
Could it be र्निरन्तर्मुख?
Wait, let's look at the character:
It has a loop on the left, like न, a vertical line, and an anusvara/repha:
Wait, र्ना? र्नान्तर्मुख?
Wait, could it be `उपा

[प्रपा० ८।अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५४३
एककालीनत्वमुभयोरपि रक्षणे सहभावः । उपदिष्टार्थग्रहणेन ममाविद्या यथा निवर्त्तते
तन्निवृत्तिं पश्यन्नाचार्यो यथा परितुष्यति तथा पालनमुत्तरकालीनं प्रथमं प्रार्थ्यते ।
उक्तप्रयोजनसिद्धयर्थमावामुभौ परस्परं सह विद्यायां वीर्यं स्वप्रयोजनसामर्थ्यं करवा-
वहै तस्मिंश्च सामर्थ्यकरणे य एष उपायः स प्रार्थ्यते । नौ गुरुशिष्ययोरावयोः संब-
न्धि यदधीतं ग्रन्थजातं तत्तेजस्वि स्वार्थप्रकाशकमस्तु । आवां च परस्परं द्वेषं मा
करवावहै । गुरुणा न सम्यग्व्याख्यातमिति शिष्यस्यापारितोषो द्वेषस्तथा शुश्रूषा न
समीचीनेति गुरोरपारितोषस्तदुभयं मा भूदित्यर्थः . प्रणवशन्तिशब्दाः पूर्ववद्व्याख्येयाः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते श्रीबुक्कणसाम्राज्यधुरंधरमाधवविद्यारण्यपरमे-
श्वरसंबन्धि वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकभाष्येऽष्टम-
प्रपाठके वारुण्यामुपनिषदि प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥
अथाऽग्रे द्वितीयोऽनुवाकः ।
प्रथमे द्वेषादिरूपसंभावितविघ्नपरिहाराय जप्यमन्त्र¹माम्नाय द्वितीयस्यानुवाकस्याऽऽदौ
²कृत्स्नोपनिषत्सारं संग्रहेण सूत्रयति—
ॐ ब्र॒ह्म॒विदा॑प्नोति॒ पर॑म्, इति ।
ब्रह्मवेदनेन मुक्तिः कृत्स्नोपनिषत्तात्पर्यार्थः । “ बृह बृहि वृद्धौ ” इत्यस्माद्धातो-
र्निष्पन्नो ब्रह्मशब्दो वृद्धं वस्त्वभिधत्ते । वृद्धिश्चात्र निरतिशया विवक्षिता । संकोच-
कयोः प्रकरणोपपदयोरभावात् । यदा त्वापेक्षिकवृद्धियुक्तं वस्तु प्रकृतं भवेत्, उपपदं
वा किंचिद्वाचकं प्रयुज्येत तदा संकोचो भवेत् । न त्वेतदुभयमप्यत्रास्ति । निरतिशय-
वृद्धिर्नाम नित्यशुद्धत्वादिरूपा । एतदेवाभिप्रेत्य श्रीमच्छारीरमीमांसाभाष्ये भगवत्पा-
दैरभिहितम्—“ अस्ति तावद्ब्रह्म नित्यशुद्ध³बुद्धमुक्तस्वभावं सर्वज्ञं सर्वशक्ति । ब्रह्म-
शब्दस्य हि व्युत्पाद्यमानस्य नित्यशुद्धत्वादयोऽर्थाः प्रतीयन्ते । बृंहतेर्धातोरर्थानुगमा-
त्” इति । ईदृशार्थविवक्षा च सत्यं ज्ञानमित्यादिना लक्षणवाक्येन स्पष्टी करिष्यते ।
तथाविधं ब्रह्म वेत्ति मनसा साक्षात्करोतीति ब्रह्मवित् । “मनसैवानु द्रष्टव्यं नेह
नानाऽस्ति किंचन ” इति वाजसनेयिनः समामनन्ति । चक्षुरादीन्द्रिययुक्तेन तु मनसा
नामरूपादिविशिष्टमेव ब्रह्म गृह्यते । नतु शुद्धम् । अतो मनसैव केवलेन द्रष्टव्य-
मित्य॒च्यते । ननु चक्षुरादिनिरपेक्ष्येऽपि वेदवाक्यापेक्षा विद्यते ब्रह्मणः शास्त्रप्रमेय-
त्वात् । बाढम् । अत एवानु द्रष्टव्यमित्युच्यते । *ब्रह्मप्रतिपादकं शास्त्रमनु पश्चा-
* ब्रह्मप्रतिपादकशास्त्रश्रवणानन्तरं मनसैव द्रष्टव्यं ब्रह्मेत्यर्थः ।
१ ग. जप्यं म° । २ क. ख. ङ. °षत्तात्पर्यं सं° । ३ क. ख. घ. ङ. °द्धम् ।

द्द्रष्टव्यम् । अत्र मनसैवेत्येवकारेण चक्षुरादिबाह्येन्द्रियाणि व्यावृत्यानुशब्देन शा-
मङ्गी करोति । नच शास्त्रगम्यत्वे धर्माधर्मयोरिव परोक्षबोधः शङ्कनीयः । दृष्टा-
न्तस्य विषमत्वात् । अपरोक्षस्वभावं हि ब्रह्म, “ यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म ” इति श्रुतेः
धर्माधर्मौ परोक्षस्वभावाविति वैषम्यम् । स्वतोऽपरोक्षेऽपि ब्रह्मण्यस्ति परोक्षत्वभ्रम इ-
चेत्सत्यम् । अत एव श्रुतिर्जगत्कारणत्वेनोपलक्षितं ब्रह्म सत्यज्ञानाद्यवान्तरवाक्येन
बोधयित्वा पुनः परोक्षत्वभ्रमनिवृत्त्यर्थं तस्य ब्रह्मणो महावाक्येन प्रत्यगात्मना ता-
त्स्म्यं बोधयति । तथा च वाजसनेयिनः । पठन्ति-“य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स
सर्वं भवति” इति । अत्रापि प्रत्यगात्मतादात्म्यमेवाभिप्रेत्य यो वेद निहितं गुहा-
मिति वाक्येन च प्रत्यगात्मनि परोक्षत्वभ्रमः शङ्कितुमपि न शक्यः । आबाल-
पालं सर्वैरपि प्राणिभिः प्रत्यगात्मनोऽहमित्यनेन मानसप्रत्यक्षेण विस्पष्टं व्यवा-
माणत्वात् । यस्य *प्रत्यगात्मनः संबन्धिभिश्चक्षुरादीन्द्रियैर्गृह्यमाणा घटा-
+जडा अपि लिङ्गादिव्यवधानमन्तरेण प्रतीयमानत्वादपरोक्षा इत्युच्यन्ते, तस्य प्र-
त्यात्मनो व्यवधानशङ्कारहितस्य चिद्रूपस्य स्वप्रकाशस्य सर्वावभासकस्य
भ्रान्त्याऽपि कथं परोक्षत्वमाशङ्कयेत । स्वप्रकाशत्वं सर्वावभासकत्वं चाऽऽम्नायते
“ तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ” इति । एवं सति पर-
सर्वावभासकस्य चिद्रूपस्य व्यवहारदशायां चाहंप्रत्ययेन भासमानस्य प्रत्यगा-
वास्तवं भ्रान्तं वा परोक्षत्वं न शङ्कितुं शक्यते । देहादिभ्यः पञ्चभ्यः कोशे-
विविक्तः साक्षी परोक्ष इति चेन्न । तस्यात्यन्तापरोक्षत्वात् । यदा तिरोधायकत्व-
वनोपेतेर्गाडेर्देहादिभिः संयुक्तस्याप्यपरोक्षत्वमभ्युपगम्यते तदा तत्संयोगरहितोऽप-
इति किमु वक्तव्यम् । अतोऽपरोक्षप्रत्यगात्मतादात्म्याच्छास्त्रगम्यमपि ब्रह्मापरो-
,मनसाऽवगम्यते । ननु मनसाऽवगतस्य ब्रह्मत्वमेव नास्ति । तथा च तलवका-
आम्नन्ति--
“यन्मनसा न मनुते येनाऽऽहुर्मनो मतम् ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ” ॥ इति ।
अयमर्थः । यत्साक्षिचैतन्यं सर्वो जनो मनसा विषयीकृत्यावगन्तुं न शक्तो
येन तु साक्षिचैतन्येन तन्मनः प्रकाशितमि×त्यनेन च वेदरहस्याभिज्ञाः कथ-
.तदेव साक्षिचैतन्यं ब्रह्मेति हे शिष्य त्वं विजानीहि । उपासकास्तु स्वातिरिक्तं
घटादिविदमित्यनेन दृश्यत्वाकारेण भासमानं शास्त्रसिद्धं जगत्कारणं यद्ब्रह्मो-

• कैमुत्यन्यायेन परोक्षत्वाभावं साधयति । + व्यवधानशङ्कोपेता अपीति शेषः । x
  प्रकारेणेत्यर्थः ।
  १ ग. 'क्षभ्र' । २ ग. लिङ्ग्य° । ३ ग. 'ध. नाशं' ।

'?
Wait, Kenopanishad says "यन्मनसा न मनुते".
Let's look at the character:
"म नु त" - wait, there is an e-matra? Let's check: 'ते' has a matra.
Wait, let's look at 'य' of 'यन्मनसा':
Ah, it is a 'य'! The top horizontal bar connects to the right stem, and the left curve is open, exactly like a Devanagari 'य'! It's not '2', it's 'यन्मनसा'!
Yes: + एवं च यन्मनसा न मनुत इति श्रुतिविरोधस्तदवस्थ इति ।
Wait, look at "मनुत इति": is it "मनुते इति" or "मनुत इति"?
Wait, in sandhi "मनुते इति" -> "मनुत इति" (lopa of e before short i in Vedic/classical quotation sometimes, or typesetter missed matra, or "मनुते" with e-matra).
Looking at the image: above 'त' there is no clear matra, it looks like "मनुत इति". Wait, look very closely, there might be a faint trace, but let's see. Actually, in sandhi, "मनुते + इति" -> "मनुत इति" (आद्गुणः / एङः पदान्तादति / लोपः शाकल्यस्य -> मनुत इति).
Wait, look at line

५४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०८ अनु०२]

इत्थमन्योन्यतादात्म्यप्रतिपत्तिर्यदा भवेत् ।
अब्रह्मत्वं त्वमर्थस्य व्यावर्तेत तदैव हि १ ॥
तदर्थस्य च पारोक्ष्यं यद्येवं किं ततः शृणु ।

• पूर्णानन्दैकरूपेण प्रत्यग्बोधोऽवतिष्ठते ” ॥ इति ।
  ननु प्रत्यग्ब्रह्मणोरन्योन्यतादात्म्याङ्गीकारे सति नाखण्डैकरसत्वं सिध्यति । नील-
  मुत्पलमित्यत्र सत्यपि तादात्म्ये गुणद्रव्यभेदस्यापि सद्भावात् । एवमत्राप्यात्मत्वब्रह्मत्व-
  कृतो भेदोऽपि प्रसज्येतेति चेन्न । गुणद्रव्ययोः परस्परव्यभिचारेण वैषम्यात् । नैल्यगुणं
  मेघादावपि वर्तमान + उत्पलं व्यभिचरति । × उत्पलद्रव्यमपि शुक्लरक्तोत्पलयोर्वर्तमान-
  त्वान्नैल्यगुणं व्यभिचरति । अतस्तत्रार्थभेदान्नाखण्डार्थत्वम् । इह त्वात्मब्रह्मणोः परस्पर-
  व्यभिचाराभावादेकार्थत्वे सत्यखण्डत्वसिद्धिः । एतच्च विश्वरूपाचार्यैर्दर्शितम्—
  “ नाऽऽत्मता ब्रह्मणोऽन्यत्र ब्रह्मता नाऽऽत्मनोऽन्यतः ।
  तादात्म्यमनयोस्तस्मान्नीलोत्पलविलक्षणम् ” ॥ इति ।
  एवं तर्हि पर्यायत्वादात्मा ब्रह्मेतिपदद्वयवैयर्थ्यमिति चेन्न । प्रतिपाद्यभेदाभावेऽपि
  मोहकल्पितयोरब्रह्मत्वपारोक्ष्ययोर्व्यावर्त्ययोर्भिन्नत्वात् । तदप्याचार्यैर्दर्शितम्—
  “ आत्माऽपि सदिदं ब्रह्म मोहात्पारोक्ष्यदूषितम् ।
  ब्रह्मापि संस्तथैवाऽऽत्मा + सद्वितीयतयेक्ष्यते २ ” इति ॥
  एकमेव वस्तु शास्त्रगम्यत्वाकारेण ब्रह्मेत्युच्यते । मानसप्रत्यक्षत्वाकारेणाऽऽत्मेति
  तत्र शास्त्रगम्यानां ( णां ) जगत्कारणत्वसर्वज्ञत्वादीनां परोक्षत्वेन ब्रह्मणोऽपि परोक्षत्व-
  भ्रमः । अहंप्रत्ययरूपेण मानसप्रत्यक्षेण प्रतीयमानानां देहादीनामब्रह्मत्वात्साक्षिणो
  चिदात्मन्यप्यब्रह्मत्वभ्रमः । ❊ तयोर्ब्रह्मात्मनोर्भेदेन पदद्वयोपयोगात्प्रतिपाद्यस्याखण्डैकर-
  सत्वे सत्यपरोक्षप्रत्यगात्मरूपे ब्रह्मणि महावाक्येनापरोक्षज्ञानोदयात्तथाविधज्ञानेनोपेतो
  पुमानत्र ब्रह्मविच्छब्देन विवक्षितः । तादृशस्य परप्राप्तियोग्यत्वात्परमाप्नोतीति
  हि तत्प्राप्तिः श्रूयते । परशब्द ३ श्चान्यत्वं= तदत्र न संभवत्यद्वितीयत्वाद्वस्तुनः ४
  “ नेह नानाऽस्ति किंचन ” इति श्रुत्या निषिद्धत्वात् । उत्कृष्टार्थत्वे ५ तु ब्रह्म-
  परशब्देनाभिधातव्यमितरस्य सर्वस्य मायामयत्वेन निकृष्टत्वात् । तथा सति ब्रह्मा-
  त्पुमान्ब्रह्मैव प्राप्नोतीत्युक्तं भवति । आथर्वणिकास्तु विस्पष्टमिदमामनन्ति-

• प्रकृत्यादित्वात्तृतीया । + उत्पलत्वमित्यर्थः । × उत्पलजातिरित्यर्थः । + मोहादित्यने-
  न्वयेति । ❊ मोहकल्पितोपाधिविशिष्टयोरित्यर्थः । = ब्रूत इति शेषः ।

१ क. ख. ग. ङ. ᵒत्मब्र° । २ ग. ᵒपेक्ष्यते । ३ ख. ᵒब्दस्यान्य° । ४ क. ख. ग. ङ.
ᵒस्ततः । “ ने° । ५ ग. ᵒष्टार्थे तु ।

[प्रपा०८अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५४७
“ स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति ” इति । ननु ग्रामं प्राप्नोतीत्यत्र
गतिपूर्वको ग्रामसंयोगः प्राप्तित्वेन प्रसिद्धः । अतो यथा सगुणब्रह्मोपासको मूर्धन्यना-
ड्योत्क्रम्यार्चिरादिमार्गेण गत्वा ब्रह्मलोकं प्राप्नोति, तथाऽत्रापि ब्रह्मप्राप्तिर्वक्तव्येति चेन्न ।
उत्क्रान्तिगत्योर्निषेधात् । “ न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ” इति श्रुत्योत्क्रान्तिर्निषि-
ध्यते । गतिनिषेधश्च स्मर्यते---
“ सर्वभूतात्मभूतस्य सम्यग्भूतानि पश्यतः ।
देवा ऽमार्गे विमुह्यन्ति ह्यपदस्य पदैषिणः ” ॥ इति ।
अयमर्थः । सर्वेषां प्राणिनामात्मभूतो यो ब्रह्मवित्सोऽयं सर्वान्प्राणिनः स्वात्मत्वेन
सम्यक्पश्यति तस्य मार्गे देवा अपि मुह्यन्ति । उत्तरदक्षिणाधोमार्गेष्वातिवाहिकत्वेना-
वस्थिता ये देवाः सन्ति ते सर्वेऽपि मार्गत्रयगन्तॄणामुपासकानामिष्टापूर्तानुष्ठायिनामिष्टा-
पूर्तानुष्ठायिनां पापिनां पदं गतिं यथा पश्यन्ति तथा ब्रह्मविदोऽपदस्य गतिरहितस्य
पदैषिणो गतिमन्विच्छन्तस्तामदृष्ट्वा भ्रान्ता भवन्तीति । तस्मादस्य ब्रह्म प्राप्ति(प्त)त्वेनो-
पचर्यत इति । तं च विलयं श्रुतिर्दर्शयति--“ न तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समव-
लीयन्ते ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति ” इति । बोधात्पुराऽपि ब्रह्मैव सन्नज्ञानाज्जीवत्वभ्रमं प्राप्य
पुनर्बोधादूर्ध्वमनुभवेनापि ब्रह्म यथा भवति तथा स्वयमप्येति विलीयते स्वकीयो जीव-
त्वोपाधिर्विनश्यतीत्यर्थः । यथा स्वकण्ठेऽवस्थितमाभरणमज्ञात्वाऽन्यत्रान्विष्यन्केनचिद्बो-
धितो हस्तेन संस्पृश्येदानीमेतत्प्राप्तमित्युपचरति, तद्वदौपचारिक्री ब्रह्मप्राप्तिर्द्रष्टव्या । तदेवं
ब्रह्मस्वरूपविषया मीमांसोपरिष्टाद्भविष्यति । वेदनविषया परप्राप्तिविषया चोदाह्रियते ।
यद्यपि पूर्वत्र सर्वत्र तत्तदनुवाकस्यावसान एव तत्तद्विषया मीमांसोदाहृता, तथाऽप्यत्र
ब्रह्मविदित्यारभ्येत्युपनिषदित्यन्तस्यानुवाकस्यातिप्रौढतया तन्मध्ये मीमांसितव्यानाम-
र्थानां बहुत्वार्द्बुद्धिसौकर्याय तत्तद्वाक्यसमीप एव तत्तन्मीमांसोदाह्रियते । या तु देश-
विशेषे ब्रह्मविदित्यारभ्य नवानुवाका इति प्रसिद्धिः सा त्वध्यापकैः पाठसौकर्याय परि-
कल्पिता, न त्वर्थानुसारिणी । ते हि तदप्येष श्लोको भवतीत्यस्याः प्रतिज्ञायाः श्लोक-
पाठस्य च मध्ये तं तमनुवाकं समापयन्ति । न चैतद्युक्तम् । कस्याचिदप्यर्थस्य पर्यवसा-
नाभावात् । तस्मादितरदेशगताध्यापकप्रसिद्ध्या च कृत्स्नोऽप्ययमेक एवानुवाकः । एतदेवा-
भिप्रेत्य काण्डानुक्रमणिकाभाष्यकारो वारुण्या उपनिषदः “ सह नाववतु ” “ ब्रह्मविदा-
प्नोति ” “ भृगुर्वै वारुणिः ” इत्यनुवाकत्रयात्मकत्वं व्याजहार । भारद्वाजसूत्रे मुमूर्षोः
कर्णे जप्यत्वेनैवमुदाहृतम्-“ ब्रह्मविदाप्नोति परम्, भृगुर्वै वारुणिरित्येतावनुवाकौ ब्रह्म-
विदो दक्षिणे कर्णे जपति ” इति । ब्रह्मविदित्यारभ्य भृगुरित्यन्तः (तः) प्राक्तनो ग्रन्थ
१ ड. ‘मार्गेऽपि मु’ । २ ग. घ. ‘प्तिनां पा’ । ३ घ. ‘मेकः स ए’ । ४ ड. जपते’ ।

५४८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०८अनु०२]
एक एवानुवाकः । येषां नवानुवाककल्पना तेषामप्येकवल्लीत्वप्रसिद्धिरस्ति । ब्रह्मव-
ल्लीत्येवं तैर्व्याहृतत्वात् । भगवद्भिर्भाष्यकारैरप्यानन्दवल्लीत्येवं व्याहृतम् । अतो
बहुस्कन्धयुक्तवल्लीवद्बहुविधावान्तरपाठभेदयुक्तोऽप्येक एवायमनुवाकः । तथा सति
बुद्धिविक्षेपानुत्पादनाय तत्तद्वाक्यसमीप एव मीमांसोदाहरणं युक्तम् । अत्र यद्वेदनं ब्रह्म-
विच्छब्देन व्यवहृतं तस्य स्वातन्त्र्येण पुरुषार्थहेतुत्वं तृतीयाध्यायस्य चतुर्थपादे*
चिन्तितम्—
“ऋत्वङ्गात्मविज्ञानं स्वतन्त्रं वाऽऽत्मनो यतः ।
देहातिरेकमज्ञात्वा न कुर्यात्क्रतुगं ततः ॥
नाद्वैतधीः कर्महेतुर्हन्ति प्रत्युत कर्म सा ।
आचारो लोकसंग्राही स्वतन्त्रा ब्रह्मधीस्ततः ॥
आत्मनो देहातिरेकज्ञानमन्तरेण परलोकगामित्वानिश्चयाज्ज्योतिष्टोमादिप्रवृत्तिरेव
न स्यादिति क्रतुषु प्रवर्तकत्वेनोपनिषदमात्मज्ञानं कर्माङ्गमिति प्राप्ते ब्रूमः—देहव्यति-
रिक्तात्मज्ञानं द्विविधम् । परलोकगामिकर्त्रात्मविज्ञानमेकं द्वितीयं ब्रह्मात्मतत्त्वविज्ञानं
चेति । तत्र कर्त्रात्मज्ञानस्य प्रवर्तकत्वेऽपि नाद्वैतब्रह्मात्मतत्त्वज्ञानं प्रवर्तकम् । प्रत्युत
क्रियाकारकफलनिषेधेन निवर्तकमेव । ननु तत्त्वविदामपि जनकादीनां कर्मप्रवृत्ति-
लक्षण आचारो दृश्यते । बाढम् । लोकसंग्रहार्थोऽयमाचारः । यदि तत्त्वविदामपि
मुक्तये कर्माण्यनुष्ठेयानि स्युः कथं तर्हि प्रजादिवैयर्थ्यश्रुतिरुपपद्यते । “किं प्रजया
करिष्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं लोकः” इति । आत्मतत्त्वरूपस्य लोकस्यापरोक्षे
सत्यानात्मलोकसाधनभूतायाः प्रजाया वैयर्थ्यं श्रूयते । एवं किमर्था वयमध्येष्या⁴महे
किमर्था वयं यक्ष्यामह इत्याद्यु²दाहरणीयम् । तस्मादात्मतत्त्वज्ञानं स्वतन्त्रपुरुषार्थसाधनं
न तु कर्माङ्गम्” ।
तस्य च ज्ञानस्योत्पत्तिकालस्तत्रैव + चिन्तितः—
“इहैव नियतं ज्ञानं पाक्षिकं वा नियम्यते ।
तथाऽभिसंधेर्यज्ञादिः क्षीणो विविदिषाजनौ³ ॥
असति प्रतिबन्धेऽत्र ज्ञानं जन्मान्तरेऽन्यथा ।
श्रवणायेत्यादिशास्त्राद्वामदेवोद्भवादपि” ॥ इति ।
श्रवणमनननिदिध्यासनेष्वनुष्ठीयमानेष्वस्मिन्नेव जन्मनि ज्ञानं जायत इति निय-

• पुरुषार्थोऽतः शब्दादिति बादरायण । ब्र सू अ. ३ पा. ४ अ. १ सू. १ । + ऐहिक-
  मप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनात् ब्र०सू० अ. ३ पा० ४ अ १६ सू० ५१ ।

१ घ. ॰हेतेर्बन्ध्या' । २ ग 'तद्यु' । ३ ग. ॰ज्ञानमिति । ४ ख. ॰षयेत । किं ।

प्रपा० ८ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५४९
भ्यते । न त्विहैव वा जन्मान्तरे वेति कालविकल्पः । कुतः । श्रवणादिषु प्रवर्त्तमा-
नस्य पुरुषस्येच्छाया ऐहिकज्ञानोत्पत्तिविषयत्वात् । इहैव मे विद्या जायतामित्यभि-
प्राय पुरुषः प्रवर्त्तते । न चादृष्टफलानां यज्ञादीनां * तत्साधनत्वेन स्वर्गवज्जन्मान्तरे
ानोत्पत्तिः शङ्कनीया । श्रवणादिप्रवृत्तेः प्रागेव विविदिषामुत्पाद्य यज्ञादीनां चरिता-
र्थत्वात् । तस्मादैहिकत्वेन ज्ञानोत्पत्तिर्नियम्यत इति प्राप्ते बूमः—असति प्रतिबन्धे
ानमिहैव संभवति । सति तु प्रतिबन्धेऽत्रानुष्ठितैः श्रवणादिभिर्जन्मान्तरे विज्ञानमुत्प-
द्यते । प्रतिबन्धश्च बहुविधः श्रूयते—
श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः ।
आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥ इति ।
न च पूर्वजन्मानुष्ठितैः श्रवणादिभिर्जन्मान्तरे ज्ञानोत्पत्तिर्न दृष्टचरेति वाच्यम् ।
ामदेवस्य गर्भ एवावस्थितस्य ज्ञानोत्पत्तिश्रवणात् । “गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव
एवमुवाच” इति श्रुतेः । तस्मादिह वा जन्मान्तरे वा ज्ञानोत्पत्तिः ।
परमाप्नोतीत्यत्र परशब्दोऽन्यवस्तुवाची न भवति । ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य वस्तुनोऽ-
भावादिति यदुक्तं सोऽयमन्याभावस्तस्यैवाध्यायस्य द्वितीयपादे +चिन्तितः—
“अस्त्यन्यद्ब्रह्मणो नो वा विद्यते ब्रह्मणोऽधिकम् ।
सेतुत्वोन्मानवत्त्वाच्च संबन्धाद्भेदवत्त्वतः ॥
धारणात्सेतुतोन्मानमुपास्त्यै भेदसंगती ।
उपाध्युद्भवनाशाभ्यां नान्यदन्यनिषेधतः” ॥ इति ।
यदेतद्ब्रह्म नेति नेतीति दृश्यप्रतिषेधेन व्यवस्थापितम्, तस्मादपि ब्रह्मणोऽन्यद-
स्तीत्यभ्युपगन्तव्यम् । कुतः । सेतुत्वादिव्यपदेशेभ्यः । “अथ य आत्मा स सेतुर्वि-
तेः” इति सेतुत्वं चोपदिश्यते । तत्र यथा लोके पारावारवाञ्जलस्य विधारकः सेतुस्तं
सेतुं तीर्त्वा जाङ्गलं प्रतिपद्यते, तथा ब्रह्मणोऽपि सेतुत्वेन जगद्विधारकत्वाद्ब्रह्म
र्त्वा गन्तव्येनान्येन केनचिद्भावितव्यम् । तथोन्मानव्यपदेशोऽपि ब्रह्मणः श्रूयते—
चतुष्पाद्ब्रह्म” “षोडशकलं ब्रह्म” इति । तच्चोन्मानं साद्वितीय एव गवाढौ दृष्टच-
, न त्वद्वितीये कुत्राचित् । तथा संबन्धव्यपदेशः श्रूयते—“ सता सौम्य तदा
न्नो भवति ” इति । स च संबन्धः सद्भूपादसतोऽन्यस्य विद्यमानतायामवकल्पते ।
ा “ आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः ” इति द्रष्टृद्रष्टव्यभेदव्यपदेशोऽपि भवति । तस्मान्ना-
तीयं ब्रह्मेति प्राप्ते बूमः— न तावद्ब्रह्मणः सेतुत्वं मुख्यं संभवति मृद्दारुममत्वप्रस-

• ज्ञानसाधनत्वेन । + परमतः सेतून्मानसंबन्धभेदव्यपदेशेभ्यः । ब्र० सू० अ० ३ पा०
  म० ७ सू० ३१ ।
  १ क. ख. 'नतयाऽव° । २ ख. °यामेव क° ।

दु कson तं -> यदुक्तं
सो ऽ यं -> सोऽयं
नि षे ध श्च - -> निषेधश्च- (or निषे-)
Wait, let's look at the end of Line 7 again:
"यदुक्तं सोऽयं निषे-"
Wait, after 'सोऽयं':
नि - षे - and then is that 'ध' or a hyphen?
Wait! Look at the character at the very end of Line 7:
It has a loop on top, an open body: it looks like 'ध'!
Wait, is there a 'श्च'?
What if the first character of Line 8 is NOT 'तु', but 'तु'?
Wait, why would it be "तुर्थाध्यायस्य"?
Because "च" was at the end of Line 7, or the word was hyphenated "च-" / "तुर्थाध्यायस्य" or "निषेधश्च-" / "तुर्थाध्यायस्य"?
Wait, look at the first character of Line 8:
Could it be "चतु"? No, typesetters in NSP often break words:
"निषेधश्च-" / "तुर्थाध्यायस्य" or "निषेध-" / "चतुर्थाध्यायस्य"?
Wait, look at the first character of Line 8:
Is it 'च'?
How is 'च' written in this font?
Look at 'चिन्तितः': 'चि' has a left horizontal/curve, down, up,

[प्रपा०८/अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५५१

तत्त्वज्ञानिनो वागादयः प्राणा विलीयमानाः प्रातिस्विकेषु कारणेषु विलीयन्ते न तु
परमात्मनि । गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा इति कलाशब्दवाच्यानां प्राणादीनां प्रति-
ष्ठाशब्दवाच्यस्वस्वकारणप्राप्तिप्रतिपादिकायाः “ यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति
वातं प्राणश्चक्षुरादित्यम् ” इत्यादिश्रुतेरिति प्राप्ते ब्रूमः—तत्त्वविद्द्दृष्ट्या परमात्मन्येव
लय इति श्रुत्यन्तरात्निश्चीयते—
“ यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय ।
तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ” ॥ इति ।
श्रुतौ नयादिलयदृष्टान्त उपन्यस्यते । अथ दार्ष्टान्तिके परमात्मनि लय इत्यय-
मर्थो न विशदस्तर्हि श्रुत्यन्तरे विशदो गम्यते—“ यथेमा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः
समुद्रं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्येते तासां नामरूपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते । एव-
मेवास्य परिद्रष्टुरिमाः षोडश कलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्येते
चाऽऽसां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते ” इति । भिद्येते विलीयेते । सेयं श्रुतिस्तत्त्व-
विद्द्दृष्टिविषया । गताः कला इति शास्त्रं तु तटस्थपुरुषप्रतीतिविषयम् । म्रियमाणे तत्त्व-
विदि समीपवर्तिनः पुरुषाः स्वस्वदृष्ट्या तदीयवागादीनामप्यग्न्यादिषु लयं मन्यन्तेऽतः
श्रुत्योर्न विरोधः । तस्मात्परमात्मनि तत्त्वविदः प्राणानां विलयः ” ।
उपाधिविलये यन्मुक्तिरूपं त[त्त]स्मिन्नेवाध्याये चतुर्थपादे ✻चिन्तितम्—
“नाकवन्नूतनं मुक्तिरूपं यद्वा पुरातनम् ।
अभिनिष्पत्तिवचनात्फलत्वादपि नूतनम् ॥
स्वेन रूपेणेतिवाक्ये स्वशब्दात्तत्पुरातनम् ।
आविर्भावोऽभिनिष्पत्तिः फलं चाज्ञानहानितः ॥
“ एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्प-
द्यते ” इति श्रूयते । अस्यायमर्थः । सम्यक्प्रसीदत्युपाध्युपशान्ताविति संप्रसादो जीवः ।
स च शरीरत्रयाभिमानं परित्यज्य परं ब्रह्म प्राप्य मुक्तरूपेणावतिष्ठत इति । तत्रैत-
न्मुक्तिरूपं न जीवस्य पूर्वसिद्धं किंतु स्वर्गवदागन्तुकम् । कुतः । अभिनिष्पद्यत इत्यु-
त्पाद्यत्वश्रवणात् । पूर्वसिद्धत्वे संसारदशायामपि सद्भावेन फलत्वं न स्यात्तस्मात्स्वर्ग-
वदेदं नूतनं मुक्तिरूपमिति प्राप्ते ब्रूम. — स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इति स्वशब्देन विशे-
षतत्वात्पूर्वमपि विद्यत एव मुक्तिरूपम् । न चात्र स्वशब्दः स्वकीयत्वमभिधत्ते विशे-
षणवैय्यर्थ्यप्रसङ्गात् । यद्रूपं मुक्तावुपादत्ते तत्तत्स्वकीयमेवेति कस्य व्यावृत्यर्थे विशे-

✻ संपद्याऽऽविर्भावः स्वेनशब्दात् । ब्र० सू० अ० ४ पा० ४ अ० १ सू० १ ।
१ क. ग. घ. ङ. °विदो दृष्ट्या । २ म. घ. °तनापि° ।

कर्मत्वेन! Where is "न"?
Wait, look at line 13 end:
"ब्रह्म कर्मत्वे" - is there a "न"?
Wait, look at the end of line 13:
"कर्मत्वे" - there is a letter cut off or hyphen?
Wait! Could it be "कर्मत्वेन ।"?
Let's look at line 13 end:
"कर्मत्वे" followed by a faint character? It looks like "कर्मत्वेन" cut off at the edge, or "कर्मत्वे-" with "न" omitted!
Wait, look at the right edge: the page margin is slightly curved. Line 11 has "भवितुमर्हति" which goes further right!
Line 12 has "संप्रस", line 13 has "कर्मत्वे" (or "कर्मत्वेन"? wait, "कर्मत्वे" is shorter than "भवितुमर्हति").
Wait, could line 13 end with "कर्मत्वे"? Yes, but meaning-wise it's "कर्मत्वेन ।".
Wait, look at the character at the end of line 13:
"क", "र्म", "त्वे" -> is there a dot or stroke? It ends with "कर्मत्वे".

Now let's check line 14:
"तस्मान्मुक्तस्य जीवस्य स्वरूपं ब्रह्मणो भिन्नमिति प्राप्ते ब्रूमः—ज्योतिरूपसंपद्य"
Wait,

न्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एवैवं वा अरेऽयमात्माऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन
एव ” इति निर्विशेषत्वश्रुतिः । ते एते सविशेषत्वनिर्विशेषत्वे मुक्तिदशायां ब्रह्मणो न
युगपत्संभवतः परस्पराविरुद्धत्वात् । अतः कालभेदेनोभे व्यवस्थापनीये इति प्राप्ते ब्रूमः-
प्रतिपत्तृभेदाद्युगपदेव सविशेषत्वनिर्विशेषत्वे उपपद्येते । मुक्तप्रतिपत्त्या निर्विशेषत्वमेव ।
बद्धप्रतिपत्त्या तु मुक्तस्वरूपं ब्रह्म सर्वज्ञत्वादिगुणविशिष्टं सज्जगत्कारणत्वेनावभासते ।
नहि मुक्ताः पुरुषाः कदाचिदपि सर्वज्ञत्वसत्यसंकल्पत्त्वादिगुणयुक्ता वयमिति प्रतिप-
द्यन्ते । तत्प्रतिपत्तिहेतुभूताया अविद्याया विनाशितत्वात् । बद्धपुरुषास्त्वविद्यायुक्ताः
सन्तो निर्विशेषमेव ब्रह्म सर्वज्ञत्वादिगुणविशिष्टं कल्पयन्ति । अतः प्रतिपत्तृभेदाद्युगपद्व्य-
वस्थासिद्धौ किमनेन कालभेदकल्पनेन । तस्माद्युगपदेव सविशेषत्वनिर्विशेषत्वे ।
मुक्तावन्यो विशेषस्तृतीयाध्यायस्य चतुर्थपादे *चिन्तितः-
“ मुक्तिः सातिशया नो वा फलत्वाद्व्रह्मलोकवत् ।
स्वर्गवच्च नृभेदेन मुक्तिः सातिशयैव हि ॥
ब्रह्मैव मुक्तिर्न ब्रह्म क्वचित्सातिशयं श्रुतम् ।
अत एकविधा मुक्तिर्वेधसो मनुष्यस्य वा ॥
यथा ब्रह्मलोकाख्यं फलं सालोक्यसारूप्यसामीप्यसार्ष्टिभेदेन चतुर्विधम् । तत्र
सार्ष्टिर्नाम चतुर्मुखेन( ण ) समानैश्वर्यत्वम् । यथा वा कर्मभूयस्त्वात्फलभूयस्त्वमिति-
न्यायेन स्वर्गो बहुविधस्तथा मुक्तिरपि फलत्वाविशेषात्सातिशयेति प्राप्ते ब्रूमः-मुक्ति-
र्नाम निजसिद्धब्रह्मस्वरूपमेव न तु स्वर्गवदागन्तुकं किंचिद्रूपमिति वक्ष्यते । ब्रह्म चैकवि-
धत्वेन श्रुतं निर्णीतं च । तस्माच्चतुर्मुखस्य मानुषस्य वा मुक्तिरेकविधैव । सालोक्यादि-
विशेषस्तु जन्यरूपत्वादुपासनातारतम्येन सातिशयो भविष्यति । मुक्तिस्तु न तादृशीति
सिद्धम् ” ।
यथोक्तैर्दशभिर्विचारैर्निर्णीतौ ज्ञानमोक्षौ साधनफलरूपौ ब्रह्मविदाप्नोति परमिति
वाक्येन सूत्रितौ । इदानीं तस्य सूत्रस्य संक्षिप्तव्याख्यानरूपां कांचिदृचमुदाहरति-
तदे॒षाऽभ्यु॑क्ता । स॒त्यं ज्ञान॒मन॑न्तं ब्रह्म॑ । यो
वेद॒ निहि॑तं॒ गुहा॑यां पर॒मे व्योमन् । सोऽश्नु॑ते॒
सर्वा॒न्कामा॒न्त्स॒ह । ब्रह्म॑णा विप॒श्चितेति॑, इति ।

• एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थावधृतेः । ब्र०सू० अ० ३ पा ४ अ ० १७ सू० ५२ ।
  १ क. ख ङ. 'पत्तौसि' । २ ग. च । ३ ग. घ मनुष्यस्य ।
  ७८

तत्तस्मिन्पूर्वसूत्रार्थे तदभिप्रायपरिज्ञानार्थमेषाऽनन्तरमेव वक्ष्यमाणा काचिदृगा-
क्ताऽभितः कथिता । सर्वोऽपि सूत्राभिप्रायस्तस्यां विस्पष्ट इत्यर्थः । ब्रह्मविदित्यु-
कीदृशं ब्रह्मेत्येवं बुभुत्सोदयात्सत्यादिभिश्चतुर्भिः पदैस्तत्स्वरूपमुच्यते । तानि च पदा-
समानाधिकरणत्वाद्विशेषणविशेष्यरूपाणि । यथा नीलं महत्सुगन्ध्युत्पलमित्यत्र विशे-
णविशेष्यभावस्तद्वत् । तत्र वेद्यतया विवक्षितत्वात्प्रधानं ब्रह्म विशेष्यं सत्यादिपदा-
च स्वार्थविपरीतेभ्यस्तद्ब्रह्म व्यावर्तयन्ति । ननु विवक्षितोत्पलविपरीतान्यन्यान्युत्पला-
विद्यन्ते रक्तमुत्पलं स्वल्पमुत्पलमीषद्गन्धमुत्पलमित्येवं दृष्टत्वात् । अतो विवक्षितस्यो-
लस्य तेभ्यो व्यावृत्तये नीलादिपदानि । अत्र त्वनृतं ब्रह्म जडं ब्रह्म परिच्छिन्नं ब्रह्मेत-
द्विपरीतानि ब्रह्माणि न सन्ति । यथाऽ

[प्रपा०८/अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५५५

देशकृतः कालकृतो वस्तुकृतश्चेति । तत्र “ आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः ” इति श्रुत्या
सर्वदेशसर्वकालसंबन्धावगमाद्देशकालपरिच्छेदौ न स्तः ।
“ ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्तात्पश्चाद्ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण ।
अधश्चोर्ध्वं च प्रसृतं ब्रह्मैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम्”॥
इति श्रुतौ सर्वदेशकालसंबन्धवत्सर्ववस्त्वात्मकत्वस्यापि श्रवणाद्ब्रह्मव्यतिरिक्तवस्त्व-
भावेन वस्तुपरिच्छेदोऽपि नास्ति । तदेवं सत्यादिशब्दैर्मिथ्यात्वजाड्यापरिच्छेदेभ्यो
यद्व्यावर्तितं तद्ब्रह्मेति वाक्यार्थः संपद्यते । ननु सत्यादिपदानामतद्व्यावृत्तिपरत्वाद्व्रह्म-
शब्दार्थस्योत्पलादिशब्दार्थवल्लोके प्रसिद्ध्यभावाद्वाक्यं शून्यपरं प्रसज्येत—
“ मृगतृष्णाम्भसि स्नातः खपुष्पकृतशेखरः ।
एष वन्ध्यासुतो याति शशशृङ्गधनुर्धरः ” ॥
इतिवाक्यार्थवदिति चेन्न । बृंहतेर्धातोरर्थानुगमेन ब्रह्मशब्दार्थस्य प्रसिद्धत्वात् ।
प्रकारान्तरेणापि प्रसिद्धिर्भगवद्भिर्दर्शिता —“सर्वस्याऽऽत्मत्वाच्च ब्रह्मास्तित्वप्रसिद्धिः ।
सर्वो ह्यात्मास्तित्वं प्रत्येति ” इति । ब्रह्मणश्चाऽऽत्मत्वादस्तित्वं प्रसिद्धम् । ब्रह्मण-
श्चाऽऽत्मत्वम् “ अयमात्मा ब्रह्म ” इत्यादिश्रुतिसिद्धम् । अतः शून्यार्थत्वाभावे
सति सत्यादिपदानां विशेषणत्वं लक्षणत्वं चोपपद्यते । अन्यथा किं विशेष्येत किं
वा लक्ष्येत । वस्तुतो ब्रह्मान्तराभावेऽप्यविद्यादशायामनृतजडपारिच्छिन्नैरूपाधिभिरुप-
हितत्वाकारेणानृतत्त्वादिधर्मविशिष्टानां त्रयाणां ब्रह्मान्तराणां सजातीयानां सद्भावा-
द्विवक्षितं ब्रह्म तेभ्यो ब्रह्मभ्यः सत्यादिपदैर्विशेष्यते* । लक्षणपक्षे तु विजातीये-
भ्योऽप्युपाधिभ्यो व्यावर्त्यते । यथा द्रष्टृदर्शनदृश्यादित्रिपुटीव्यवहाराद्व्यावृत्य भूमप-
दार्थो लक्ष्यते तद्वत् । तथा च च्छन्दोगा आमनन्ति—“यत्र नान्यत्पश्यति नान्य-
च्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा” इति । अन्योऽन्यत्पश्यतीत्येवमादिका त्रिपुटी
यस्मिन्पदार्थे नास्ति स पदार्थो भूमेत्यतद्व्यावृत्त्या सर्वव्यवहाररहितं वस्तु लक्ष्यते ।
एवमत्रापि सत्यादिपदैर्मिथ्यात्वादिव्यावृत्त्या तद्रहितं ब्रह्म लक्ष्यताम् । अत्र केवल-
विशेषणत्वपक्षे सत्यादिपदानि त्रीण्यपि परस्परनियामकत्वेन मिलित्वा ब्रह्मस्वरूपं प्रति-
पादयन्ति । तथा हि—बाधराहित्यवाची सत्यशब्दस्त्रिविधं सत्यमाचष्टे । प्रातिभासिकं
व्यावहारिकं पारमार्थिकं चेति त्रैविध्यम् । शुक्तिरजतादीनां यावत्प्रतिभासं बाधराहि-
त्यात्प्रातिभासिकं सत्यत्वम् । पृथिव्यादिभूतानां शरीरादिभौतिकानां च तत्त्वज्ञानो-
त्यात्पूर्वं लोकव्यवहारे बाधाभावाद्व्यावहारिकं सत्यत्वम् । वेदान्तोत्पादितज्ञानादूर्ध्व-
* व्यावर्तयत इत्यर्थः ।
१ घ. ˚स्ताद्ब्रह्म पश्चा˚ । २ घ. ˚वाक्यव˚ । ३ क. ङ. ˚णां स˚ । ४ ग. ˚र्विशिष्य˚ ।
५ ग. घ. ˚हारैर्बाधा˚ ।

५५६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०८अनु०

मपि बाधाभावाद्ब्रह्मणः पारमार्थिकं सत्यत्वम् । तत्राविशेषेण त्रिष्वपि प्र¹वर्त्तमानः सत्य-
शब्दो ज्ञानानन्तशब्दाभ्यां नियमितः सन्ब्रह्मण्येव पर्यवस्यति । न हि व्यावहारिकप्रा-
तिभासिकयोश्चिद्रूपत्वमपरिच्छिन्नत्वं वाऽस्ति । ज्ञानशब्दोऽपि चिद्वस्तुनि बुद्धिरूपे
ज्ञाने च प्र²वर्त्तमानः सत्यानन्तशब्दाभ्यां नियमितश्चिद्रूपे ब्रह्मण्येवावतिष्ठते³ । न सा
बुद्धिवृत्तिर्ब्रह्मवदत्यन्तमबाध्या त्रिविधपरिच्छेदरहिता वा । अनन्तशब्दश्च देशप-
च्छेदरहित आकाशे सर्वपरिच्छेदरहिते ब्रह्मणि च प्र⁴वर्त्तमानः सत्यज्ञानशब्दाभ्यां नि-
मितो ब्रह्मण्येवावतिष्ठते । न ह्याकाशस्य पारमार्थिकं सत्यत्वं स्फुरणत्वं वाऽस्ति
तदेवं परस्परं नियमितानि त्रीणि सत्यादिपदानि कूटस्थं चिद्रूपमद्वितीयं ब्रह्म प्रति-
दयन्ति । तदुक्तं पूर्वाचार्यैः—
“कौटस्थ्यमेव सत्यत्वं स्फुरणं ज्ञानमुच्यते ।
आनन्त्यमेकता चैवं बोध्यते ब्रह्म तैस्त्रिभिः” ॥ इति ।
तेष्वनन्तशब्द इतरव्यावृत्तिमुखेनैव ब्रह्म विशिनष्टि । सत्यज्ञानशब्दौ तु स्वार्थ-
कूटस्थत्वं स्फुरणं च *समर्पयन्तौ तद्विपरीतं मिथ्यात्वं जाड्यं चार्थान्निवारय-
विशेषणत्वं प्राप्नुतः । तदुक्तं वार्तिककृद्भिः—
“तत्रानन्तोऽन्तवद्वस्तुव्यावृत्त्यैव विशेषणम् ।
स्वार्थार्पणप्रणाड्या च परिशिष्टौ विशेषणम् ॥
शब्दात्प्रतीयते तावत्संग+