तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०८अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५५७

प्रसज्येतेति शङ्कनीयम् । मिथ्यात्वस्याऽसद्भावेव निवर्तितत्वात् । न हि कतकरजसो
निवृत्तौ पूर्वकालुष्यं पुनरागच्छति । नाप्यौषधे जीर्णे पुनरन्नमजीर्णं भवति । सत्यत्वमि-
थ्यात्वयोरुभयोरापि व्यावृत्तौ निर्धर्मकं ब्रह्मेति लक्षितं भवति । न च तादृशं नास्त्ये-
वेति शङ्कनीयं सदात्मरूपत्वानुपपत्तेः । सद्रूपत्वमात्मरूपत्वं च च्छन्दोगा आमनन्ति
“सदेव सोम्येदमग्र आसीत्” इति सद्वस्तु प्रक्रम्य—“तत् सत्यं स आत्मा” इति
श्रवणात् । अतो यदत्र सत्यशब्देन विवक्षितं तदेव सद्रूपमात्मरूपं चेत्यवगम्यते । न
हि तेजसस्तमस्त्वमिव सतोऽसत्ता संभवति । आत्मनोऽसत्त्वं भाष्यकारवचनमुदाहृत्य
पूर्वमेव निराकृतम् । किंच सत्यत्वमिथ्यात्वादिकल्पनाया अधिष्ठानत्वादपि ब्रह्मणो नास-
त्त्वम् । न हि निरधिष्ठानो भ्रमः संभवति । एतदेवाभिप्रेत्य च्छान्दोग्ये “तद्धैक आहुर-
सदेवेदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं तस्मादसतः सज्जायत” इति परकीयमतत्वेनासत्पक्ष-
मुपन्यस्य “कुतस्तु खलु सौम्यैवं स्यादिति होवाच कथमसतः सज्जायेत” इति तं पक्षं
दूषयित्वा “सत्त्वेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्” इति सत्पक्षं स्वकीयमतत्वे-
नोपसंहरति । युक्तश्चायमेव पक्षः । असतो जगदुपादानत्वे तु पृथिवी नास्त्यापो न
सन्तीति सर्वं जगदसदनुविद्धं प्रतीयेत न त्वेवं प्रतीयते । किं त्वस्ति पृथिवी सन्त्याप
इत्येवं सदनुविद्धमेव सर्वं प्रतीयते । तस्माज्जगत्कारणं ब्रह्म सद्रूपमेव । यथा छान्दोग्ये
ब्रह्मणः कारणत्वमुपजीव्य सत्त्वासत्त्वपक्षयोर्गुणदोषावपन्यस्तावेवमत्रापि ब्रह्मणः प्रत्य-
गात्मरूपत्वमुपजीव्य सत्त्वासत्त्वपक्षयोस्तावुपन्थासिष्येते—“असन्नेव स भवति । अस-
द्व्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुः” इति । कठाश्चाऽऽ-
मनन्ति—“अस्तीत्येवोपलब्धव्यः” इति तस्माद्वस्तुतः सत्यत्वधर्मरहितमपि ब्रह्म
तत्कल्पनाधिष्ठानत्वात्सद्रूपमेव । “परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थितिः” इतिन्या-
येन सत्यत्वमिथ्यात्वोभयराहित्यमयुक्तमिति चेत् । मैवम् । नपुंसकंव्यक्तिवत्तदुपपत्तेः ।
यथा परस्परविरुद्धस्त्रीत्वपुरुषत्वोभयरहिता सा व्यक्तिस्तद्वत् । प्रत्यक्षेण प्रमिताऽसौ
व्यक्तिरिति चेत्तर्हि ब्रह्मापि श्रुत्या प्रमीयताम् । श्रुतिस्तु सत्यं ब्रह्मेति सत्यशब्दवा-
च्यत्वं ब्रुवती सत्यत्वधर्ममङ्गी करोतीति चेन्न । “यतो वाचो निवर्तन्ते” इति वाच्य-
त्वप्रतिषेधश्रुतेः । सत्यशब्दस्तु * व्यावहारिकसत्यत्वधर्मवाचकत्या लोके व्युत्पन्नः
सन्ब्रह्मण्यरोपितं व्यावहारिकसत्यत्वधर्ममुपजीव्य तद्विरुद्धं मिथ्यात्वं निराकुर्वन्धर्मद्वय-
रहितं सन्मात्रं ब्रह्मतत्त्वं +लक्षयति । यथा पादतले लग्नकण्टकमन्येन कण्टकेनोद्धृत्य
कण्टकद्वयं परित्यज्य केवलं पादमवशेषयति तद्वत् । तस्मात्सत्यं ब्रह्मेत्येतल्लक्षणं निर्दो-

* व्यावहारिकश्चासौ सत्यत्वधर्मश्चेति समासः । + बोधयतीत्यर्थः ।
१ ग. ॰वृत्तः पू । २ ख. नास्तीति । ३ क. ख. घ. छ. ॰त्मत्वं छन्दो॰ । ४ ख. 'त्मा” इत्युपसंहारात् । ५ ग. घ. ॰ति तत्पक्षं । ६ क. ख. छ. ॰क्तत्वञ्च ।

षम् । ननु ज्ञानं ब्रह्मणि क्रिया प्रसज्येत । तथा हि । ज्ञायतेऽनेनेति व्युत्पत्तौ ब्रह्मणो
ज्ञानक्रियाकरणत्वं भावार्थव्युत्पत्तौ तु क्रियारूपत्वम् । न चोभयं युज्यते । “निष्कलं
निष्क्रियं शान्तम्” इति क्रिया प्रतिषिध्यते । तस्मादेतल्लक्षणं दुष्टमिति चेत् । मैवम्
सत्यशब्दवज्ज्ञानशब्दस्यापि लक्षणत्वात् । धात्वर्थस्तु बुद्धेर्वृत्तिः । तथा चोपदेशसाह-
स्त्र्यामभिहितम्—
“ आत्माभासस्तु तिङ्वाच्यो धात्वर्थश्च धियः क्रिया ।
उभयं त्वविवेकेन जानातीत्युच्यते मृषा ॥
चैतन्यप्रतिबिम्बेन व्यासो बोधोऽभिजायते ।
बुद्धेः शब्दादिनिर्भासस्तेन मोमुह्यते जगत् ” ॥ इति ।
चैतन्यप्रतिबिम्बयुक्तायां शब्दस्पर्शादिविषयावभासिकायां बुद्धौ व्युत्पन्नो ज्ञानशब्दो
ब्रह्मण्यरोपितेसर्वदृश्यभासकत्वधर्मे जडत्वनिवारणायोपजीव्य ततस्तेनापि धर्मेण विरहितं
नित्यचैतन्यं प्रत्यगात्मरूपं ब्रह्मतत्त्वमुपलक्षयति । तदेतत्सर्वं वार्तिककारैर्विस्पष्ट-
मभिहितम्—
“ बुद्धेः प्रत्ययकारित्वं तत्साक्षिण्युपचर्यते ।
आत्मचैतन्यसंदीप्तां वृत्तिं धीः कुरुते यतः ॥
चैतन्यालिङ्गिताः सर्वास्तप्तायोविस्फुलिङ्गवत् ।
धीवृत्तयो हि जायन्ते न क्वचिच्चिद्विवर्जिताः ॥
चैतन्यखचितान्दृष्ट्वा प्रत्ययान्बुद्धिकर्तृकान् ।
ज्ञानं क्रियत इत्यज्ञाः कूटस्थमिति मन्वते ॥
बुद्धयभावादवच्छिन्नं न ह्यन्यं यथा पुरा ।
बुद्ध्युत्पत्तावपि तथा निष्क्रियं ह्यनुभूयताम् ”॥ इति ।
“ न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते । यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृ-
त्स्रघन एवं वा अरेऽयमात्माऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव ” इत्यादिश्रुते-
त्यचैतन्यैकरसस्वभावावगमात्तादृशस्यैव निष्क्रियस्याऽऽत्मनो ज्ञानशब्देन लक्ष्यमाण-
ञ्ज्ञानं ब्रह्मेत्येतल्लक्षणमपि निर्दोषमेव । नन्वनन्तं ब्रह्मेतिलक्षणे त्रिविधपरिच्छेदानिं-
तद्भावविशिष्टं ब्रह्मेति प्राप्नुयात् । इह भूतले घटो नास्तीति निषेधेन यथा घटा-
वैशिष्ट्यं भूतळस्य प्रतीयते तद्वत् । तथा च नाखण्डैकरसत्वसिद्धिरिति चेन्मैवम् ।
परिच्छेदनिषेधेन ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य * वास्तवस्याभावस्यापि निषेधान्मायाकार्यमेव

• व्यावहारिकस्येत्यर्थः ।
  १ ग. ॰याकारं । २ ग. ॰प्तिंतं सं । ३ ख. इत्यज्ञः । ४ ख. मन्यते ।

[प्रपा० ८ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५५९

वमुपजीव्य परिच्छेदं व्यावर्त्य कतकरजोन्यायेनैनमप्यभावं व्यावृत्य सदेकरसमेव लक्ष्यते ।
तथा सति श्रुत्यन्तरे “ सदेव सोम्य ” इत्यवधारणमुपपद्यते । तस्मादनन्तं ब्रह्मेत्येतदपि
लक्षणमदुष्टमेव । तदेतदभिप्रेत्य वार्तिककार आह—
“कालाकाशादियोनित्वात्सर्वात्मत्वात्तथाऽऽत्मनः ।
वस्त्वन्तरस्य चाभावान्मुख्यानन्त्यं परात्मनः ॥
कल्पितेन परिच्छेदो न ह्यकल्पितवस्तुनः ।
कल्पितश्चेह कालादिर्वाचाऽऽरम्भणशास्त्रतः ”॥ इति ।
अनेनैव सत्यादिन्यायेन “विज्ञानमानन्दं ब्रह्म” “अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति”
“ पूर्णमदः पूर्णमिदम् ” इत्यादिश्रुतिषूक्ता आनन्दस्वयंज्योतिःपूर्णादिशब्दाः प्रत्येकं
लक्षणत्वेन योजनीयाः । तदर्थमानन्दादयो गुणा अत्रोपसंहर्तव्याः । ब्रह्मणि निवर्तनी-
यानां पुरुषभ्रान्तीनां बहुत्वेन लक्षणबाहुल्यम् । न त्वेतावता ब्रह्मणो बहुविधत्वमस्ति ।
निर्विशेषमेव सर्वैरपि लक्षणैः प्रतिपाद्यते । आनन्दाद्युपसंहारस्तृतीयाध्यायस्य तृती-
यपादे* चिन्तितः—
“अनाहार्या उताऽऽहार्या आनन्दाद्यास्तु नाऽऽहृतिः ।
वामनीसत्यकामादेरिवैतेषां व्यवस्थितेः ॥
विधीयमानधर्माणां व्यवस्था स्याद्यथाविधि ।
प्रतिपत्तिफलानां तु सर्वशाखासु संहतिः ॥
“आनन्दो ब्रह्म” “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म” इत्यानन्दसत्यत्वादयस्तैत्तिरीयके पर-
ब्रह्मविद्यायां पठ्यन्ते । ते “प्रज्ञानं ब्रह्म” इत्याद्यैतरेयकादिप्रोक्तासु परविद्यासु नोप-
संहर्तव्याः । वामनीत्वादिवद्व्यवस्थोपपत्तेः । “एष उ एव वामनीरेष उ एव
भामनीः” इति कामनेतृत्वभासकत्वादयो गुणा उपकोसलविद्यायाम म्नाताः । “सत्य-
कामः सत्यसंकल्पः” इति सत्यकामत्वादयो दहरविद्यायामाम्नाताः । तत्र यथा पर-
स्परं गुणानुपसंहार एवमानन्दादीनां व्यवस्थाऽस्त्विति प्राप्ते ब्रूमः— विषमो दृष्टान्तः ।
वामनीत्वादीनां ध्येयत्वेन विधीयमानत्वाद्यथाविधि व्यवस्था युक्ता । आनन्दादयस्तु
प्रतिपत्तिफला इति न विधीयन्ते । अतो व्यवस्थापकविध्यभावान्प्रतिपत्तिफलस्य सर्वत्र
समत्वाच्चाऽऽनन्दादय उपसंहर्तव्याः” ।

• आनन्दादयः प्रधानस्य । ब्र० सू० अ० ३ पा० ३ अ० ६ सू० १२ ।
  १ घ. ॰न्ते । ॰प्र° । २ क. ख. ङ. ॰भीत्यदि° । ३ ग. ॰ध ए° । ४ क. ग. घ.
  ॰कामान्दो° । ५ क. ख. ङ. ॰नीत्यादी° ।

ब्रह्मणो निर्विशेषत्वं तत्रैव द्वितीयेपादे * चिन्तितम्—
“ब्रह्म किं रूपि वाऽरूपि भवेन्नीरूपमेव वा।
द्विविधश्रुतिसद्भावाद्ब्रह्म स्यादुभयात्मकम्॥
नीरूपमेव वेदान्तैः प्रतिपाद्यमपूर्ववत्।
रूपं त्वनूद्यते ध्यातुमुभयत्वं विरुध्यते॥
“तदेतच्चतुष्पाद्ब्रह्म” इत्यादिश्रुतयो रूपवद्ब्रह्म प्रतिपादयन्ति। “अस्थूलमनण्
इत्यादिश्रुतयो नीरूपम्। तस्माद्वस्तुत उभयात्मकं ब्रह्मेति प्राप्ते ब्रूमः—नीरूपं
शास्त्रप्रतिपाद्यं मानान्तरासिद्धत्वात्। जगत्कर्तृत्वादिरूपयुक्तं तु ब्रह्म क्षित्यादिकं १
र्तृकं कार्यत्वादित्यनुमानेनावगन्तुं शक्यमत एवोपासनायामनूद्यते न तु तात्पर्येण २
पाद्यते। न चानुमानशास्त्रसिद्धयोरुभयोर्वास्तवत्वमेकस्मिन्वस्तुनि सरूपत्वनीरूपत्व-
विरुद्धत्वात्। तस्माद

[प्रपा०८अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५६१

बुभुत्सोर्बुद्धिर्बाह्यान्रूपरसादिविषयानपेक्ष्यान्नमयादिक्रमेणाव्याकृतपर्यन्तं प्रविश्य निष्प्र-
पञ्चब्रह्मतत्त्वं साक्षात्करोति । तस्माद्बुभुत्सुदृष्टिमपेक्ष्य परमे व्योमन्नवस्थितमित्युपचर्यते ।
यद्वा गुहायां परमे व्योमन्निति सामानाधिकरण्यादव्याकृतमेव गुहाशब्देनाप्यभिधीयते ।
सर्वस्य जगतस्तत्र निगूढत्वात् । अथवा हृदयपुण्डरीकस्य मध्ये स्वाङ्गुष्ठपरिमितो यः
प्रसिद्ध आकाशः स एवात्र परमं व्योमेत्युच्यते । जागरणव्यवहारहेतुं स्वप्नव्यवहारहेतुं
देहमध्यवर्त्याकाशं बाह्याकाशं चापेक्ष्य सर्वदुःखरहितयोः सुषुप्तिसमाध्योः स्थानत्वेन
हृदयाकाशस्योत्कृष्टत्वं युक्तम् । तस्मिन्नाकाशेऽवस्थिता बुद्धिर्गुहा तस्यां ज्ञातृज्ञेयज्ञानरूप-
त्रिपुटीव्यवहारस्य भ्रान्तिविवेकाभ्यां संपादितयोर्भोगमोक्षयोश्च निगूढत्वात्तया बुद्धयोप-
लभ्यत्वेन ब्रह्म तत्र निहितम् । तत्र हि प्रत्यग्ब्रह्मास्ति ।
एतच्च वार्तिके स्पष्टमुक्तम्—
“ज्ञातुर्हार्दगुहान्तःस्थं प्रतीचोऽन्यन्न लभ्यते ।
सत्यादिमदतो ब्रह्म प्रत्यगात्मैव तद्विदः ” ॥ इति ।
स्वरूपत्वेऽपि कामाविद्यादिभिरावृतत्वाद्वहिर्मुखैर्नोपलभ्यते । अन्तर्मुखैस्तु तदावरण-
बाधादुपलभ्यते । तदप्युक्तम्—
“बुद्धौ निगूढं तद्ब्रह्म कामाविद्याद्युपप्लवात् ।
प्रत्यग्धियोऽनुपश्यन्ति न तु बाह्यधियोऽपरे ॥
सत्याद्यर्थविरुद्धेभ्यः सम्यग्व्यावृत्तधीर्यतिः ।
धियः प्रत्यक्प्रविश्याथ सत्यात्मानं प्रपश्यति ” ॥ इति ।
ब्रह्मप्रतीचोरेकत्वे सति वेद्यवेदितृवेदनाभावेन वेदनमयुक्तमिति चेन्न । वेदनसर्वकाम-
प्राप्तिमुक्त्यादिव्यवहाराणामौपचारिकत्वात् । तदप्युक्तम् —
“ज्ञात्रेभेदात्तु तद्ब्रह्म ह्यनीप्सिततमं परम् ।
ज्ञातुरन्यस्य चाभावाद्यो वेदेत्युच्यते कथम् ॥
सत्यादिलक्ष्याऽज्ञानोत्थासत्याद्यर्थनिषेधधीः ।
एवं चाऽऽप्तमवाप्नोति केवलाज्ञानहानतः ॥
तद्ब्रह्मा॑तं विजानाति विमुक्तश्च विमुच्यते ।
निवर्तते निवृत्तं च त्रिवैः शपथयाम्यहम् ” ॥ इति ।
यथा ज्ञातृज्ञानज्ञेयभेदाभावेऽपि दशमस्त्वमसीतिवाक्येन स्वकीयं दशमत्वं बुध्यते
तथा स्वकीयं ब्रह्मत्वमवबुध्यताम् । अबुद्धे तु स्वकीये ब्रह्मत्वे ब्रह्मबोधमात्रेण स्वकीयो
१ ग. व. तत्त्व । २ क. ग. ङ. ॰नास्थे प्र° । ३ क. ख. ङ ॰र्थतः । धि° । ४ ग. घ. बीः । वर्तनमैवाऽऽप्तम॰प्रो° । ५ घ. एवं ज्ञानं । ६ ग. ॰ञ्ज्ञानं वि° । ७ ग. ॰कैर्यद्° ।
७१

loop: wait, that's not 'च्छि', that's:
'च्छा' with something?
Wait, "अभीष्टविषयेच्छया" -> in Sanskrit, it's "अभीष्टविषयेच्छया".
Why does it look like "च्छिच्छया"?
Wait, look at "च्छ": it's 'च' + 'छ'.
There is 'ये', then 'च्छि', then 'च्छ' with 'ा':
Wait, is it a typo in the original book? "अभीष्टविषयेच्छिच्छया" or is it "अभीष्टविषयेच्छया"?
Wait, look at the letters:

1. अ
2. भी
3. ष्ट
4. वि
5. ष
6. ये
7. च्छ (with top stroke)
8. च्छ
9. या
   Wait, let's look closer. Is the 7th letter 'च्छि'?
   Wait, no! It's: 'च्छ' with an 'इ' matra? No, look at the top curve: it goes to the left, like a short 'ि'.
   Wait, could it be "विषयेच्छया"? Let's look at another word with 'च्छ':
   Line 25: "चित्तवृत्त्या परिच्छिद्यमानो" - look at "च्छि" in "परिच्छिद्यमानो": it has the 'ि' matra coming from the left!
   In Line 26: "विषये" then "

[प्रपा० ८ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५६३

भूतानि मात्रामुपजीवन्ति” इति । ब्रह्मादिस्तम्बान्तेषु प्राणिषु वर्तमानाः सात्त्विकवृत्ति-
भिरवच्छिन्ना ब्रह्मानन्दस्य लेशरूपा ये विषयानन्दाः सन्ति तेऽत्र सर्वान्कामानित्यनया
श्रुत्या विवक्षिताः । काम्यन्त इति कामाः । सुखान्येव प्राणिभिः काम्यन्ते न दुःखानि
तेष्वानन्देषु वृत्तिकृतमवच्छेदं विद्यया बाधित्व तदवच्छेदराहितमानन्दैकरसं वस्तु ब्रह्म-
रूपेणावगत्य कृतं कृत्यं प्राप्तं प्रापणीयमित्येवं ब्रह्मवित्सर्वदा परितुष्यति । सोऽयं परि-
तोषो मूढाद्विशिष्यते । तदेवं सूत्रव्याख्यानरूपायां सत्यं ज्ञानमित्यादिकायामृचि ब्रह्मत-
द्वेदनप्राप्तयः कीदृश्य इत्याकाङ्क्षानिवृत्त्यर्थं त्रयमप्येतन्निरूपितम् । श्रौत इतिशब्द
ऋक्समाप्त्यर्थः । वेदो हि मन्त्रब्राह्मणभेदेन द्विविधः । तत्रेयं ब्रह्मवल्ली ब्राह्मणरूपा ।
ब्राह्मणं चाष्टधा भिन्नम् । तद्भेदास्तु वाजसनेयिभिराम्नायन्ते—“इतिहासः पुराणं
विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि” इति । १—भृगुर्वै
वारुणिरित्यादिरितिहासः। २–यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इत्यादिकं सर्गप्रतिसर्गादि-
प्रतिपादकं पुराणम् । ३—य एवमेता महासꣳहिता व्याख्याता वेदेत्यादय उपा-
स्तयो विद्याः । ४—रहस्यार्थोपदेशा उपनिषदः, अत एवानुशासनानूवाके पूर्वमेषा
वेदोपनिषदित्युक्तम् । ५--श्लोकास्तु तत्र तत्रोदाहरिष्यन्ते । ६--ब्रह्मविदित्या-
दिकं सूत्रम् । ७--सत्यं ज्ञानमित्यादिकमनुव्याख्यानम् । अनुक्रमेण सूत्रगतानां
पदानां तात्पर्यकथनात् । ८--तस्मिन्ननुव्याख्याने यो बुभुत्सितोऽर्थविशेषस्तस्य विस्पष्ट-
मा समन्तात्कथनं व्याख्यानम् । तदिदमत्र तावत्तस्माद्वा एतस्मादित्यारभ्यान्नात्पुरुष
इत्यन्तेन ग्रन्थेनाभिधीयते । अनुव्याख्यानगतमनन्तत्वमुपपादयितुं तस्मिन्ग्रन्थे सृष्टेः
प्रतिपाद्यमानत्वात् ।
तथा च वाक्यवृत्तिकारैरुक्तम्—
“ यदानन्त्यं प्रतिज्ञाय श्रुतिस्तत्सिद्धये जगौ ।
तत्कार्यत्वं प्रपञ्चस्य तद्ब्रह्मेत्यवधारय” ॥ इति ।
तामेतामानन्त्योपपादनोपयुक्तां सृष्टिं दर्शयति—
तस्मा॒द्वा ए॒तस्मा॑दा॒त्मन॑ आका॒शः संभू॑तः । आ॒का॒शाद्वा॒युः ।
वा॒योर॒ग्निः । अ॒ग्नेराप॑: । अ॒द्भ्यः पृ॑थि॒वी । पृ॒थि॒व्या
ओष॑धयः । ओष॑धी॒भ्योऽन्न॑म् । अन्ना॑त्पुरु॑षः, इति ।
तस्माद्वा इत्यादिना । व्यवहिते सूत्रवाक्ये ब्रह्मशब्देन परशब्देन चोपात्तं यद्वस्तु

१ ग. ॰तस्यावच्छेदस्य वि॰ । २ ग. घ. ॰धितत्वाद्॰ । ३ म. ॰दनयुं॰ । ४ ग. ॰नाद्वैतः । रेतसः पुरु॰ ।

तदत्र व्यवहितार्थवाचिना तस्मादित्यनेन तच्छब्देन परामृश्यते । संनिहितायां सू-
त्रव्याख्यानरूपायामृचि सत्यादिशब्देन निहितशब्देन च व्यवहृतं वस्तु संनिहितवाचि-
नैतस्मादित्येतच्छब्देन परामृश्यते । वैशब्दोऽवधारणार्थः । तस्मादेवैतस्मादित्यु-
क्त्यृचा सूत्रेण च प्रतिपादितमेकमेव वस्त्वित्युक्तं भवति । अथवा परोक्षवाचि-
तच्छब्देन शास्त्रगम्यो ब्रह्मत्वाकारोऽभिधीयते । वैशब्दस्तस्मिन्ब्रह्मणि सर्ववेदान्त-
सिद्धिप्रदर्शनार्थः । प्रत्यक्षवाचिनैतच्छब्देनापरोक्षानुभवगम्यः प्रत्यगात्मत्वाकारोऽ-
'धीयते तदेव विशेष्टयितुमात्मन इत्युच्यते । तस्मादेतस्मादितिपदद्वयसामानाधिक-
ण्येन प्रत्यग्ब्रह्मणोस्तादात्म्यमुच्यते । एतदेव पूर्वस्यामप्यूचि ब्रह्मणा विपश्चितेतिसा-
नाधिकरण्येनोदाहृतम् । सर्वप्राणिनां प्रत्यगात्म

[प्रपा०८ अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५६५

कारेण विवर्तते । तत्र नैयायिकादयो मृद्घटन्यायेन सर्वै परमाणुभिः पृथिव्यादिकं
जगदारभ्यत इत्याहुः । सांख्यास्तु क्षीरदधिन्यायेन सत्त्वरजस्तमोगुणात्मकं प्रधानमेव
महदहंकारादिजगदाकारेण परिणमत इति वर्णयन्ति । वेदान्तास्तु रज्जुसर्पन्यायेनं
सर्वजगतकल्पनाधिष्ठानभूतमखण्डैकरसं ब्रह्मैव स्वमायावशादाकाशादिजगदाकारेण
विवर्तत इत्याभिप्रायेण सृष्टिं प्रतिपादयन्ति । तेषु त्रिषु मतेष्वारम्भपरिणामवादौ शारी-
रकमीमांसायां निराकृतौ । का तर्हि महर्षिप्रणीतयोर्वाद्योर्गतिरिति चेन्मन्दबुद्ध्यनुग्र-
हार्थमवान्तरसृष्टिविषयौ तौ वादाविति ब्रूमः । यः पुमाल्लोकायतमतानुसारेण देहमात्मत्वे-
नाभिमन्यमानः स्वर्गनरकयोर्गन्तारं देहव्यतिरिक्तमात्मानमज्ञात्वा कर्माणि ज्योतिष्टोमा-
दीनि चाननुतिष्ठन्नुपास्यमीश्वरमज्ञात्वा तदुपासनेऽपि ब्रह्मलोकहेतौ न प्रवर्तते । तादृ-
शस्य जीवेश्वराविवेकाय प्रयतमानो गौतमादिर्महर्षिः परमाणुभ्यः पृथिव्याद्युत्पत्तिमुवाच ।
मूलकारणात्परब्रह्मण उत्पन्ना आकाशकालदिशः परमाणवश्च यदा व्यवस्थितास्तदा तत
आरभ्योत्तरकालीना सृष्टिर्गौतमाद्युक्तप्रकारेण व्यवतिष्ठताम् । किं नश्छिन्नं वेदान्ति-
नाम् । न चैतावता मायावादस्य हानिः शङ्कनीया । ब्रह्मादिस्तम्बान्तानां सर्वेषां
प्राणिनां विचित्रसंसारभ्रममुत्पादयन्त्या माययैव दृश्यस्य गौतमादिमतभ्रमस्योत्पादित-
त्वात् । अनेनैव न्यायेन वेदान्तैर्या सृष्टिरभिहिता सा भ्रान्तिर्भवेदिति चेत् । भवत्वेवं
³कृत्प्रायाः सृष्टेर्भ्रान्तित्वं बोधयितुमेव वेदान्तैः प्रवृत्तत्वात् । यथा मन्दाधिकारिणो
⁴देहव्यतिरिक्तं स्वर्गप्राप्तियोग्यं कर्त्रात्मानं बोधयितुं गौतमस्योद्योगस्तथा मध्यमाधि-
कारिणो ब्रह्मबोधयोग्यत्वाय कर्तृत्वरहितं साक्षिणं चिदात्मानमसङ्गं बोधयितुं कपिलम-
हर्षिः सांख्यशास्त्रं निर्ममे । तत्र परमाणुभ्यः प्राचीना चिदचिद्विवेकहेतुरवान्तरसृष्टिः
कियत्यपि वर्णिता । अखण्डैकरसे ब्रह्मणि मायया चिज्जडभेदाश्चिदात्मनां परस्परभेद-
सत्त्वादिगुणाश्चेत्येते पदार्थाः कल्पिताः । तत उत्तरकालीना सृष्टिः सांख्यैनाभिधीयताम् ।
एवमु

त्येवंविधा भावना" -> line 22 starts with "विधा भावना" so "त्येवं" was at end of 21: "...निष्पद्यतामि[त्येवं]विधा भावना"!
Line 22: "...मनोवृत्तिरूपाया भाव-" -> Line 23: "नाया अभावेऽपि" -> line 23 starts with "अभावेऽप्यचिन्त्यशक्तिरूपमायैव", so "नाया" was at end of 22: "...भाव[नाया] अभावेऽपि"!
Line 23: "...विक्रियत ई-" -> Line 24: "श्वराख्यः? इन्द्रियरहितस्यापि" -> wait, line 24 starts with "इन्द्रियरहितस्याप्यचिन्त्यशक्तिबलात्", so "ई[श्वरः ।]" was at end of 23: "विक्रियत ई[श्वरः ।]"!
Line 24: "...श्रूयते--“ अपाणिपादो ज-" -> Line 25: "वनो ग्रहीता" -> line 25 starts with "ग्रहीता", so "वनो" (from जवनो) was at end of 24: "ज[वनो]"!
Line 25: "...सर्वप्राणिक-" -> Line 26: "र्माणि पूर्वमपक्कानि" -> line 26 starts with "पूर्वमपक्कानि", so "र्माणि"

[प्रपा०८/अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५६७

तदेतच्छैवागमसारसंग्रहरूपायां तत्त्वप्रकाशिकायामुक्तम्—
“ संसारे खिन्नानां निखिलानां प्राणिनां प्रभुः कृपया ।
कुरुते महार्थसंहतिमेतेषामेव विश्रान्त्यै ।
कर्मविपाचनहेतोः पशुदयया पुनरपीह परमेशः ।
सृष्टिं विधाय तेषां कर्म विपाचयति देहभृताम् ” ॥ इति ।
अतः प्राणिकर्मपरिपाकवशात्परमेश्वरस्य सिसृक्षा स्रष्टव्यपदार्थसृष्टिगोचरसंकल्प-
रूपोपजायते । तदीयेच्छासंकल्पावनुसृत्य स्रष्टव्यपदार्थोऽपि तथैवोत्पद्यते । अत एव पर-
मात्मप्रकरणे—‘ सत्यकामः सत्यसंकल्पः ' इत्याम्नातम् । एवं सत्युत्तरोत्तरपदार्था-
न्यथा यथाऽसौ संकल्पयति तथा तथा ते सर्वेऽप्युत्पद्यन्ते । प्रथमं सृष्टेनाऽऽकाशेनो-
पहितान्मायाविशिष्टब्रह्मणो वायुः संभूतः । मायाब्रह्मणोः सर्वसाधारणकारणत्वा-
त्तदुपाधिभूतस्याऽऽकाशस्य वायुं प्रत्यसाधारणलक्षणां प्रत्यासत्तिमपेक्ष्याऽऽकाशाद्वायु-
रित्याम्नातम् । तस्य यो वायोर्गुणः स्पर्शः स चानुष्णाशीतरूपः । आकाशस्यावकाश-
प्रदानवद्वहनं वायोः कृत्यम् । कारणधर्माश्च तस्मिन्वायावनुगच्छन्ति । अस्ति वायुरि-
त्यभिधीयमानं सत्त्वं ब्रह्मधर्मः । वस्त्वन्तरेष्वदृष्टत्वेनाऽऽश्चर्यरूपो यो वायौ स्वभावः
सोऽयं मायाधर्मः । समुद्रतीरादौ प्रसरतो वायोर्यो घोषः सोऽयं शब्द आकाशधर्मः ।
एवं वायोरग्निरित्यादौ योजनीयम् । भास्वररूपमग्नेर्गुणः । प्रकाशनमग्नेः कार्यम् ।
तत्राप्यग्नेः सत्त्वं ब्रह्मधर्मः । इतरसर्ववस्तुविलक्षणत्वेनाऽऽश्चर्यकरत्वं मायाधर्मः । ज्वल-
तोऽग्नेर्योऽयं भुगुभुगुवितिशब्दः सोऽयमाकाशधर्मः । यस्तूष्णः स्पर्शः सोऽयं वायुधर्मः ।
तत्र शब्दस्पर्शयोराकाशवायुनिष्ठशब्दादिवैलक्षण्यं भासमानं यदस्ति तदप्याश्चर्यहेतु-
त्वान्मायाप्रयुक्तमेव । यथोक्तादग्नेरापः संभूताः । अपां मधुररसो विशेषगुणः ।
कारणधर्माश्च तत्रानुगच्छन्ति । आपः सन्ति । ताश्चेतरविलक्षणेन द्रवत्वेनाऽऽश्चर्य-
रूपाः । पाषाणबहुलनदीप्रवाहादौ बुलुबुलित्येवं शब्दः श्रूयते । स्पर्शः शीतलः । रूपं
सितम् । तादृशीभ्योऽद्भ्यः पृथिवी संभूता । गन्धस्तस्या विशेषगुणः । अस्ति
पृथिवी । सा च काठिन्येनेतरविलक्षणेनाऽऽश्चर्यरूपा । तस्यां च मूर्तद्रव्यसंयोगेन कटकटे-
त्येवं शब्दः श्रूयते । स्पर्शः कठिनः । रूपं नीलपीताद्यनेकविधम् । रसो मधुरादिलक्षणः ।
तत्सर्वं पञ्चभूतविवेके संगृह्योक्तम्—
“ शब्दस्पर्शौ रूपरसौ गन्धो भूतगुणा इमे ।
एकद्वित्रिचतुष्पञ्च गुणा व्योमादिषु क्रमात् ॥
प्रतिध्वनिर्वियच्छब्दो वायौ बीसीति शब्दनम् ।
अनुष्णाशीतसंस्पर्शो वह्नौ भुगुभुगुध्वनिः ॥

१ क. ॰नुसृत्य ।

उष्णः स्पर्शः प्रभा रूपं जले बुलुबुलुध्वनिः ।
शीतः स्पर्शः शुक्लरूपं रसो माधुर्यमीरितम् ॥
भूमौ कटकटाशब्दः स्पर्शः कठिन ईर्यते ।
नीलादिकं च भूरूपं मधुराम्लादिको रसः ॥
सुरभीतरगन्धौ द्वौ गुणाः सम्यग्विवेचिताः ” ॥ इति ।
इत्थमाकाशादिपृथिव्यन्तानां पञ्चभूतानां सृष्टिरुक्ता । ओषध्यन्नपुरुषा भौतिकाः
सृष्टिकथनेन गिरिनदीसमुद्रादिकृत्स्नभौतिकसृष्टिरुपलक्ष्यते । यद्यपि मिथुनजन्याः ।
दिदेहाः सर्वेऽप्यन्नमयास्तथाऽपि मनुष्यदेहस्य ज्ञानकर्माधिकारित्वेन प्राधान्यमिति
तेषु पुरुषसृष्टिरत्राभिहिता । तच्च प्राधान्यमैतरेयके स्पष्टं प्रतीयते—“ पुरुषे त्वेव
विस्तरामात्मा स हि प्रज्ञानेन संपन्नतमो विज्ञातं वदति विज्ञातं पश्यति वेद श्व-
स्तनं वेद लोकालोकौ मर्त्येनामृतमीप्सत्येवं संपन्नोऽथेतरेषां पशू

[प्रपा०८ अनु०२] ॰ ॰ ॰ कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५६९
तुच्छाऽनिर्वचनीया च वास्तवी चेत्यसौ त्रिधा ।
ज्ञेया माया त्रिभिर्बोधैः श्रौतयौक्तिकलौकिकैः ॥
अस्य सत्त्वमसत्त्वं च जगतो दर्शयत्यसौ ।
प्रसारणाच्च संकोचाद्यथा चित्रपटस्तथा ॥
अस्वतन्त्रा हि माया स्यादप्रतीतेर्विना चितिम् ।
स्वतन्त्राऽपि तथैव स्यादसङ्गस्यान्यथाकृतेः ॥
कूटस्थासङ्गमात्मानं जगत्त्वेन करोति सा ।
चिदाभासस्वरूपेण जीवेशावपि निर्ममे ॥
कूटस्थमनुपद्रुत्य करोति जगदादिकम् ।
दुर्घटैकविधायिन्यां मायायां का चमत्कृतिः ॥
द्रवत्वमुदके वह्नावौष्ण्यं काठिन्यमश्मनि ।
मायायां दुर्घटत्वं च स्वतः सिध्यति नान्यतः ॥
न वेत्ति मायिनं लोको यावत्तावच्चमत्कृतिम् ।
धत्ते मनसि पश्चात्तु मायैषेत्युपशाम्यति ॥
प्रसरन्ति हि चोद्यानि जगद्वस्तुत्ववादिषु ।
न चोदनीयं मायायां तस्यां चोद्यैकरूपतः ॥
चोद्येऽपि यदि चोद्यं स्यात्त्वच्चोद्ये चोद्यते मया ।
परिहार्यं ततश्चोद्यं न पुनः प्रतिचोद्यताम् ॥
विस्मयैकशरीराया मायायाश्चोद्यरूपतः ।
अन्वेष्यः परिहारोऽस्या बुद्धिमद्भिः प्रयत्नतः ॥
मायात्वमेव निश्चयमिति चेत्तर्हि निश्चिनु ।
लोकप्रसिद्धमायाया लक्षणं यत्तदीक्ष्यताम् ॥
न निरूपयितुं शक्या विस्पष्टं भासते च या ।
सा मायेतीन्द्रजालादौ लोकाः संप्रतिपेदिरे ॥
स्पष्टं भाति जगच्चेदमशक्यं तन्निरूपणम् ।
मायामयं जगत्तस्मादीक्षस्वापक्षपातः ॥
निरूपयितुमारब्धे निखिलैरपि पण्डितैः ।
अज्ञानं पुरतस्तेषां भाति कक्ष्यासु कासुचित् ॥
देहेन्द्रियादयो भावा वीर्येणोत्पादिताः कथम् ।
कथं वा तत्र चैतन्यमित्युक्ते ते किमुत्तरम् ॥
१ क ङ 'यैवेत्यु' । २ ख. तस्याश्चोद्यै' ।
७२

स्मिंश्चान्यो मायया संनिरुद्धः ” इति
Wait, look at line 18 after संनिरुद्धः ”:
There is a mark before or over इति:
It looks like ३ superscript followed by इति!
Wait, footnote 3 says: ३ क. ख. ङ. तदन्तं ।
"तदन्तम्" means "ending with that" (i.e., in manuscripts क, ख, ङ, the text ends at 'तस्य', and has 'तदन्तं', or the quotation ends there).

Line 19:
सृष्टिप्रयोजने मतभेदा माण्डूक्यशाखायामाम्नायन्ते—

Line 20:
“ विभूतिप्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः ।

Line 21:
स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥

Line 22:
इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टिर्विनिश्चिता ।

Line 23:
कालात्प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥

Line 24:
भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे ।

Line 25:
देवस्यैष स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहा ” ॥ इति ।

Line 26:
यः प्रसव

[प्रपा०८अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५७१
नानि तद्वदिति पञ्चमं मतम् । यथा कृषिवाणिज्यादिकं स्वभोगार्थं क्रियते तद्वदिति
षष्ठं मतम् । यथाऽक्षद्यूतादिकं क्रीडार्थं तद्वदिति सप्तमं मतम् । यथा ब्रह्मतत्त्वस्य
सच्चिदानन्दैकरसत्वं स्वभावस्तथा मायाविशिष्टस्य सृष्टिस्थितिसंहाराः स्वभावभूता अतो
निःस्पृहस्य प्रयोजनविशेषो न कल्पनीय इत्यष्टमं मतम् । एतदेव सिद्धान्तरहस्यम् ।
ननु कर्माण्येव स्वस्वफलदानाय प्राणिदेहानुत्पादयन्ति किमनेनेश्वरेणेति चेन्न । ईश्वर
एव फलदातेति तृतीयाध्यायस्य द्वितीयपादे* चिन्तितत्वात् ।
“ कर्मैव फलदं यद्वा कर्माराधित ईश्वरः ।
अपूर्वावान्तरद्वारा कर्मणः फलदातृता ॥
अचेतनात्फलासूतेः शास्त्रियात्पूजितेश्वरात् ।
कालान्तरे फलोत्पत्तेर्नापूर्वपरिकल्पना ॥
अंन्वक्षविनाशिनोऽपि कर्मणोऽपूर्वव्यवधानेन कालान्तरभाविफलप्रदत्वसंभवादीश्वरक-
ल्पने गौरवमिति प्राप्ते ब्रूमः—अचेतनस्य कर्मणोऽपूर्वस्य तारतम्येन प्रतिनियतफलं
दातुं न सामर्थ्यमस्ति । लोके सेवादिक्रियायामचेतनायां तद्दर्शनात्ततः सेवितराजव-
त्पूजितेश्वरात्फलसिद्धिरभ्युपेया । न च कल्पनागौरवं शास्त्रसिद्धत्वेनेश्वरस्याकल्पनी-
यत्वात् । “ एष ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषते । एष उ
एवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषते ” इति श्रुतिरीश्वरस्यैव धर्माधर्मयोः फल-
दातृत्वं तत्कारयितृत्वं चाभिदधाति । सति चेश्वरस्य प्रामाणिकत्वे तत्रैव प्रत्युताश्रुत-
स्यापूर्वस्य कल्पने गौरवं भवेत् । तस्मात्कर्मभिराराधित ईश्वरः फलदाता ” ।
तस्येश्वरस्योभयविधकारणत्वं प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादे + चिन्तितम्—
“ निमित्तमेव ब्रह्म स्यादुपादानं च वेक्षणात् ।
कुलालवन्निमित्तं तन्नोपादानं मृदादिवत् ॥
बहु स्यामित्युपादानभावोऽपि श्रुत ईक्षितुः ।
एकबुद्ध्या सर्वधीश्च तस्माद्ब्रह्मोभयात्मकम् ॥
जगत्कारणत्वप्रतिपादकानि सर्वाणि वाक्यानि विषयः । तत्र किं ब्रह्म निमित्त-
कारणमेवोतोपादानकारणमपीति संदेहे निमित्तकारणमेवेति तावत्प्राप्तम् । कुतः ।
तदैक्षतेति सृज्यकार्यविषयपर्यालोचनश्रवणात् । पर्यालोचनं च निमित्तकारणमेवेति प्राप्ते
ब्रूमः—“तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय” इतीक्षितुरेव प्रकर्षेणोत्पत्त्या बहुभावः श्रूयते । तत

• फलमत उपपत्तेः—ब्र० सू० अ० ३ पा० २ अ० ८ सू १८ । + प्रकृतिश्च प्रति-
  ज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्—ब्र० सू० अ० १ पा० ४ अ० ७ सू० २३ ।
  १ ल. अनुक्षणवि० ।

५७२ is on the left.
On the right: [प्र१०८अनु०२]?
Wait, look at १०८: १, ०, ८?
No, look at the characters:
[
प्र
५? No, १०? No, ८?
Wait, [प्र १०८अनु०२]? Could it be Prapathaka 8, Anuvaka 2, but what is before 8?
Wait! Prapathaka 8 is Taittiriya Upanishad, Brahmavalli.
Is Brahmavalli Prapathaka 8?
Yes, in Taittiriya Aranyaka:
Prapathaka 7 = Shikshavalli
Prapathaka 8 = Brahmavalli (Anandavalli)
Prapathaka 9 = Bhriguvalli
Prapathaka 10 = Narayaniyavalli (Mahanarayana Upanishad).
Now look at the characters inside the bracket:
[ प्र १० ८ अनु ०२ ]?
Wait, is that १० or ।?
Look at: प्र then a circle with a dot? Or १०?
Wait, it is [प्र१०।८।अनु०२]?
Wait, why १०।८? No, in some editions:
"प्रपाठक ८, अनुवाक २" -

[प्रपा०८अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५७३

तत्रैव पुनरपि परमाण्वादिकारणानां श्रौतत्वनिराकरणेन स एव *समर्थितः—
“अण्वादेरपि हेतुत्वं श्रुतं ब्रह्मण एव वा ।
वटधानादिदृष्टान्तादण्वादेरपि तच्छ्रुतम् ॥
शून्यान्वादिष्वेकबुद्ध्या सर्वबुद्धिर्न युज्यते ।
स्युर्ब्रह्मण्यपि धानाद्यास्ततो ब्रह्मैव कारणम् ।
दृष्टान्तो विषयः । तत्र किं ब्रह्मण इव परमाणुशून्यादीनामपि कचिज्जगत्कारणत्वं
श्रुतमस्ति । अथवा सर्वत्र ब्रह्मण एव कारणत्वं प्रतिनियतमिति संशयः । अण्वादे-
रपि कारणत्वं श्रुतम् । कुतः । वटधानादिदृष्टान्तश्रवणात् । तथा हि—छान्दोग्ये
षष्ठाध्याये श्वेतकेतुं प्रत्युपदिशन्नुद्दालकः सूक्ष्मतत्त्वे स्थूलस्य जगतोऽन्तर्भावं प्रतिपा-
दयितुं महावृक्षगर्भितानि वटबीजानि दृष्टान्तत्वेनोदाजहार । अतस्तत्सदृशाः परमा-
णवो दार्ष्टान्तिकत्वेन श्रुता भवन्ति । शून्यस्य च—“असद्वा इदमग्र आसीत् ” इति
साक्षादेव कारणत्वं श्रुतम् । “स्वभावमेके कवयो वदन्ति कालं तथाऽन्ये” इति
स्वभावकालपक्षौ श्रुतौ । तस्मात्परमावादीनामपि श्रौतं कारणत्वमिति प्राप्ते
ब्रूमः—एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं शून्यादिमतेषु नोपपद्यते । शून्यादिभिरजन्यस्य ब्रह्मणः
शून्यादिज्ञानेनाज्ञातत्वात् । धानादिदृष्टान्तस्तु ब्रह्मणोऽपीन्द्रियागम्यतया सूक्ष्मत्वादुप-
पद्यते । असच्छब्दस्य नामरूपराहित्याभिप्रायश्चतुर्थाधिकरणे वर्णितः। स्वभावकालपक्षौ
पूर्वपक्षत्वेन श्रुत्योपन्यस्तौ । तस्माद्ब्रह्मैव श्रुत्यभिहितं जगत्कारणं न परमाण्वादीति
सिद्धम्” ।
तस्यैतस्य समन्वयस्य स्मृतिविरोधतर्कविरोधी द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादे त्रयो-
दशाधिकरणैः परिहृतौ । तत्र संग्रहकारः +प्रथमाधिकरणमारचयति—
“सांख्यस्मृत्याऽस्ति संकोचो न वा वेदसमन्वये ।
धर्मे वेदः सावकाशः संकोच्योऽनवकाशया ॥
प्रत्यक्षश्रुतिमूलाभिर्मन्वादिस्मृतिभिः स्मृतिः ।
अमूला कापिली बाध्या न संकोचोऽनया ततः ॥
अस्मिन्पादे सर्वेष्वधिकरणेषु पूर्वाध्यायोक्तः समन्वयो विषयः । तत्रास्मिन्नधिकरणे
वेदैकस्य समन्वयस्य सांख्यस्मृत्याऽभिसंकोचोऽस्ति न वेति संशयः । संकोचोऽस्तीति
तावत्प्राप्तम् । कुतः सांङ्ख्यस्मृतेरनवकाशत्वेन प्रबलत्वात् । सांख्यस्मृतिर्हि वस्तु-

• एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याता - ब्र० सू अ० १ पा० ४ अ० ८ सू० २८ । + स्मृत्यन-
  वकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात्-ब्र०सू०अ० २ पा० १ अ० १ सू० १ ।
  १ क. ग. ङ. .'ति सिद्धान्तस्त्यै' ।

तत्त्वनिरूपणायैव प्रवृत्ता न त्वनुष्ठेयं धर्मं कंचिदपि प्रतिपादयितुम् । यदि तस्मिन्
वस्तुन्यसौ बाध्यत तदा निरवकाशा स्यात् । वेदस्तु धर्मब्रह्मणी प्रतिपादयन्ब्रह्मणी-
स्मिन्बाध्यमानोऽपि धर्मे सावकाशः । तस्मादनवकाशया स्मृत्या सावकाशस्य वे-
संकोचो युक्त इति प्राप्ते ब्रूमः—सांख्यस्मृत्या वेदस्य संकोचो न युक्तः । कु-
मन्वादिस्मृतिभिर्ब्रह्मकारणवादिनीभिर्बाधितत्वात् । प्रबला हि मन्वादिस्मृतयः । !
क्षवेदमूलत्वात् । नै तु तथा कापिली स्मृतिः । नहि प्रधानकारणवादिन्या
भूतं कंचन वेदमुपलभामहे । दृश्यमानवेदवाक्यानां ब्रह्मपरत्वस्य पूर्वमेव निर्णीतत्व-
तस्मान्न सांख्यस्मृत्या वेदस्य संकोचो युक्तः ” ।

• द्वितीयाधिकरणमारचयति—
  “ योगस्मृत्याऽस्ति संकोचो न वा योगो हि वैदिकः ।
  तत्त्वज्ञानोपयुक्तश्च ततः संकु

प्रपा०८अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५७५
मृद्धटादौ समत्वेऽपि दृष्टं वृश्चिककेशयोः ।
स्वकारणेन वैषम्यं तर्काभासो न बाधकः ॥
अचेतनं जगच्चेतनाद्ब्रह्मणो न जायते विलक्षणत्वात् । यद्येन विलक्षणं तत्तस्मान्न
जायते । यथा गोर्महिषीत्यनेन तर्केण समन्वयो बाध्यत इति प्राप्ते ब्रूमः—ये ये कार्य-
कारणे ते ते सलक्षणे इत्यस्या व्याप्तेर्वृश्चिककेशयोर्व्यभिचारो दृश्यते । अचेतनाद्गोमया-
द्वृश्चिकस्य चेतनस्योत्पत्तेश्चेतनाच्च पुरुषादचेतनानां केशानामुत्पद्यमानत्वात् । अतो
वेदनिरपेक्षः शुष्कतर्को न कुत्रापि प्रतितिष्ठति ।
यदुक्तमाचार्यैः—
“ यत्नेनानुमितोऽप्यर्थः कुशलैरनुमातृभिः ।
अभियुक्ततरैरन्यैरन्यथैवोपपाद्यते ” ॥ इति ।
तस्मादाभासत्वाद्वैलक्षण्यहेतुर्न बाधकः ” ।

• चतुर्थाधिकरणमारचयति—
  “ बाधोऽस्ति परमाण्वादिमतैर्नो वा यतः पटः ।
  न्यूनतन्तुभिरारब्धो दृष्टोऽतो बाध्यते मतैः ॥
  शिष्टेष्टाऽपि स्मृतिस्त्यक्ता शिष्टत्यक्तं मतं किमु ।
  न तैर्बाधो विवर्ते तु न्यूनत्वनियमो नहि ॥
  सांख्ययोगस्मृतिभ्यां तदीयतर्केण च बाधो माऽस्तु नाम । कणादबुद्धादिस्मृ-
  तिभिस्तदीयतर्केण च समन्वयो बाध्यताम् । कणादो हि परमर्षिः परमाणूनां जग-
  त्कारणत्वं स्मरति स्म, तर्कं च तस्मिन्नर्थे प्रोवाच । विमतं द्व्यणुकादिकं स्वन्यूनपरिमा-
  णाऽऽरब्धम् । कार्यद्रव्यत्वात् । यथा तन्तुभिः पट इति । बुद्धश्च भगवतो विष्णो-
  ऽवतारः , स चाभावं जगद्धेतुं स्मरति स्म, तर्कं च तदनुकूलमाह । विमतं भावरूपं
  जगदभावपुरःसरं भावरूपत्वाद्यथा सुषुप्तिपुरःसरः स्वप्नप्रपञ्च इति । तस्मात्तैः प्रबलैः
  कणादादिमतैर्बाध इति प्राप्ते ब्रूमः—यदा वैदिकशिरोमणिभिः पुराणकर्तृभिस्तत्र तत्र
  प्रसङ्गादुदाहृता प्रकृतिपुरुषादिप्रतिपादिका सांख्ययोगस्मृतिर्जगत्कारणविषये दौर्ब-
  ल्येन परित्यक्ता तदा निखिलैः शिष्टैरुपेक्षितानां कणादादिमतानां दौर्बल्यमिति किमु
  वक्तव्यम् । न खलु ब्राह्मपाद्मादिषु पुराणेषु कचिदपि प्रसङ्गाद्व्यणुकादिप्रक्रियोदाहृता ।
  प्रत्युत “ हैतुकाम्बँकवृत्तींश्च वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत् ” इति बहुशो निन्दोपलभ्यते ।
  यस्तु न्यूनारभ्यत्वनियम उक्तो नासौ विवर्तवादेऽस्ति । दूरस्थपर्वताग्रस्थितैर्महद्भिर्वृक्षै-

• एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः—ब्र०सू०अ० २ पा० १ अ० ४ सू० १२ ।
  १ ख. ॰त्पत्तिः । अचेत० । २ ख. ॰ते स तैः । ३ व. ॰न्बलदृष्टं । ४ ख. ॰म्यानि॰ ।

रेत्यल्पदूर्वाभ्रमस्य जन्यमानत्वात् । यदप्यभावपुरःसरत्वानुमानं तत्रापि साध्यवि-
दृष्टान्तः । सुषुप्तेरवस्थात्वेनावस्थावत आत्मनः सद्रूपस्याङ्गीकरणीयत्वे सति स्वा-
भावपुरःसरत्वात् । तस्मादेतैर्मतैर्नास्ति बाधः ” ।
*पञ्चमाधिकरणमारचयति —
“ अद्वैतं बाध्यते नो वा भोक्तृभोग्यविभेदतः ।
प्रत्यक्षादिप्रमासिद्धो भेदोऽसावन्यबाधकः ॥
तरङ्गफेनभेदेऽपि समुद्राभेद इष्यते ।
भोक्तृभोग्यविभेदेऽपि ब्रह्माद्वैतं न बाध्यते ” ॥ इति ।
समन्वयेनावगम्यमानमद्वैतं प्रत्यक्षादिप्रसिद्धेन भोक्तृभोग्यविभेदेन बाध्यत इति चे-
न । तरङ्गादिरूपेण भेदस्य समुद्ररूपेणाभेदस्य च दृष्टत्वेन भेदाभेदयोर्विरोधाभाव-
भेदाभेदविरोधव्यवहारस्याऽऽकारभेदेनापि रहितेऽत्यन्तमेकस्मिन्नपि वस्तुनि सावद्य-
त्वात् । तस्माद्ब्रह्माकारेणाद्वैतं भोक्तृभोग्याकारेण द्वैतमित्याकारभेदान्द्व्यवस्थासिद्धौ
कोऽपि बाधः ” ।
+षष्ठाधिकरणमारचयति—
“ भेदाभेदौ तात्त्विकौ स्तो यदि वा व्यावहारिकौ ।
समुद्रादाविव तयोर्बाधाभावेन तात्त्विकौ ॥
बाधितौ श्रुतियुक्तिभ्यां तावतो व्यावहारिकौ ।
कार्यस्य कारणाभेदादद्वैतं ब्रह्म तात्त्विकम् ॥
स्पष्टौ संशयपूर्वपक्षौ । “नेह नानाऽस्ति किंचन” इति श्रुतिर्भेदं बाधते । यु-
परस्परोपमर्दात्मकयोर्भेदाभेदयोरेकत्रासंभवादेकस्मिंश्चन्द्रमसि द्वित्वासंभवात् । २-
पूर्वाधिकरण आकारभेदाद्भेद इति तदप्यसत् । अद्वैते वस्तुन्याकारभेदस्यासं प्रतिप-
समुद्रादौ तु दृष्टत्वादभ्युपगम्यते । नहि दृष्टेऽनुपपन्नं नामेति न्यायात् । अ-
ब्रह्माकारजगदाकारौ दृष्टाविति चेन्न । ब्रह्मणः शास्त्रैकसमधिगम्यत्वात् । तस्माच्छ-
युक्तिभ्यां बाधितत्वान्व्यावहारिकौ भेदाभेदौ । किं तर्हि वस्त्विति चेदद्वैतमेवेति ब्रू-
कार्यस्य कारणान्यतिरेकेण कारणमात्रस्य वस्तुत्वात् । तथा च श्रुतिर्मृत्तिकादिदृष्टा-
कारणस्यैव सत्यत्वं प्रतिपादयति—“ यथा ³सौम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं वि-
स्याद्वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमेवं ⁴सौम्य स आदेशो भवति” ।

• भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत्स्याल्लोकवत्—ब्र० सू० अ० २ पा० १ अ० ५ सू० १३
  तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः—ब्र० सू० अ० २ पा० १ अ० ६ सू० १४ ।
  : १ ख. 'रत्नत्वद्व' । २ ख. 'दू ङ्किकुराव म' । ३ क. ग. ङ. सौम्ये॑ । ४ ग. सो-