तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

४२२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा०६अनु०४]
इ॒दं त॒ एकं॑ प॒र ऊ॒ त एकं॑ तृतीये॑न॒ ज्योति॑षा॒ संवि॑शस्व ।
संवे॑शनस्त॒नुवै॒ चारु॑रेधि प्रि॒यो दे॒वानां॑ परमे स॒धस्थे॑, इति ।
हे प्रेत ते तव संबन्धीदमेकमस्थि ऊ अपि च परः परस्तात्ते तव संबन्ध्येकपास्थि
हे प्रेतैतदस्थिरूपेण पूर्वद्वयापेक्षया तृतीयेन ज्योतिषा प्रकाशेन संविशस्व संयुक्तो¹
भव। तनुवै शरीरसिद्धयर्थं संवेशनः सर्वेषामस्थ्नां योजयिता चारुरेधि रमणीयो भव।
परमे सधस्थ उत्कृष्टे सहोपवेशनस्थाने देवानां प्रियो भव।
उत्ति॑ष्ठ॒ प्रेहि॑ प्रद्र॒वौक॑ः कृणुष्व प॒रमे व्यो॑मन् ।
य॒मेन॒ त्वं य॒म्या सं॑विदानोत्त॒मं नाक॒मधिरो॑हे॒मम् ।
कल्पः- "अथैतान्य

प्रपा०६अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४२३
· द्वितीयानुवाके व्याख्यातो मन्त्रः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये षष्ठप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥
अथ षष्ठे पञ्चमोऽनुवाकः ।
आया॑तु दे॒वः सु॒मना॑भिरू॒तिभि॑र्य॒मो ह॑ वे॒ह प्रय॑ताभिर॒क्ता ।
आसी॑दताꣳ सु॒प्रय॑ते ह ब॒र्हिष्यूर्जाय॑ जा॒त्यै मम॑ शत्रुह॒त्यै ।
पञ्चमेऽनुवाके यमयज्ञोऽभिधीयते । स च कल्पसूत्र एवमुपक्रान्तः—
“ यज्ञमयं स्वयं प्रोक्तं प्रवक्ष्ये बलिमुत्तमम् ।
मासि मासि तु कर्तव्योऽन्तकाय तु बलिस्तथा ” इति ।
तत्र मन्त्रविनियोग एवमभिहितः—“आयातु देवः सुमनाभिरूतिभिर्यमो ह वेह प्रय-
ताभिरक्ता । आसीदताꣳसुप्रयते ह बर्हिष्यूर्जाय जात्यै मम शत्रुहत्योमिति यममावा-
हयति” [इति]। तत्राऽऽवाहनार्थः प्रणवोऽध्याहृतः । मन्त्रे हशब्दः प्रसिद्धयर्थः, वाशब्दः
समुच्चये । प्रसिद्धो यमो देवः सुमनाभिः सौमनस्ययुक्तै(क्ताभि)रूतिभिरस्मदीय-
रक्षणैः सहित इह यमयज्ञाख्ये कर्मण्यायातु । तथा प्रयताभिर्नियताभिरूतिभिरक्ता
प्रसिद्धा यमी चाऽऽयातु । मम यजमानस्योर्जाय्यान्नसिद्धये जात्या उत्तमजातिसिद्धये
शत्रुहत्यै शत्रुवधाय च सुप्रयते सुष्ठुनियते बर्हिषि । ह प्रसिद्धौ । एतौ दंपती आसी-
दतामुपविशताम् ।
कल्पः—“ यमे इव यतमाने यदैतमिति च ” इति । आवाहयतीत्यनुवर्तते ।
ऋक्तु—
य॒मे इ॑व॒ यत॑माने॒ यदैतं॒ प्र वां॑ भरन्मानु॒षा दे॒वयन्तः॑ । आसी॑-
दतं॒ꣳ स्वम॑ लो॒कं वि॑दा॒ने स्वास॒स्थे भ॑वतम॒िन्दवे॑ नः , इति ।
इवशब्द् एवकारार्थः । यद्यदा यतमाने प्रयत्नं कुर्वाणे यमे इव यमो यमी चेत्येते
युवामैतस्मिन्कर्मण्यागच्छतम् । तदानीं देवयन्तो देवानात्मन इच्छन्तो मानुषा
मानवा वां युवां प्रभरन्प्रकर्षेण भरन्तु पोषयन्तु । स्वमु लोकं स्वोचितमेव स्थानं
विन्दाने जानत्यौ युवामासीदतमुपविशतम् । नोऽस्माकमिन्दव आह्लादाय स्वासस्थे
सुखनस्थाने भवतं तिष्ठतम् ।
१ क. ख. ॰हत्या इति । २ क. ख. ॰मस्मात्कर्म॑ ।

४२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ६ अनु० ५]
य॒माय॒ सोम॑ꣳ सु॒नुत य॒माय॑ जुहुता ह॒विः ।
य॒मꣳ ह॑ य॒ज्ञो ग॑च्छत्य॒ग्निदू॑तो॒ अरं॑कृतः ।
कल्पः—“मध्यमस्या(माया)मुत्तरवेद्यां यमाय हविर्निवेदयन्ते—यमाय सोम॑ꣳ सुनुत
यमाय जुहुता हविः । यमꣳह यज्ञो गच्छत्यग्निदूतो अरंकृतः” इति । हे ऋत्विजो
यमदेवार्थं सोमं सुनुत लतात्मकं सोममभिषुणुतः । तथा यमार्थं हविर्जुहुत । अग्निदूतो
यस्मिन्यज्ञे सोऽयमग्निदूतः । अग्नेर्दूतत्वमन्यत्राऽऽम्नातम्—“अग्निर्देवानां दूत आसीत्”
इति । अरंकृतो बहुभिर्द्रव्यैरलंकाररूपैर्युक्तः, तादृशो यज्ञो यमं ह यममेव [गच्छति]
गच्छतु । ( *ओंकारस्त्वध्याहृतः ) ।
य॒माय॑ घृ॒तव॑द्ध॒विर्जु॒होत॒ प्र च॑ तिष्ठत ।
स नो॑ दे॒वेष्वाय॑मद्दी॒र्घमायुः॒ प्रजी॑वसे ।
कल्पः—“ प्रतीच्यामुत्तरवेद्याम्—यमाय घृतवद्धविर्जुहोत प्र च तिष्ठत । स नो
देवेष्वायमद्दीर्घमायुः प्रजीवसे” इति । हे ऋत्विजो यमार्थं घृतयुक्तं हविर्जुहोत । यूयं
च प्रकर्षेण तिष्ठत । देवेषु मध्ये यो यमो देवः स प्रजीवसे प्रकृष्टजीवनार्थं नोऽ-
स्माकं दीर्घमायुरायमत्प्रयच्छतु ।
य॒माय॒ मधु॑मत्तमꣳ राज्ञे॑ ह॒व्यं जु॑होतन । इ॒दं नम॑
ऋष॑िभ्यः पूर्व॒जेभ्यः॒ पूर्वे॑भ्यः पथिकृद्भ्य॑ः (१) ।
कल्पः—“प्राच्यामुत्तरवेद्याम्—यमाय मधुमत्तमꣳ राज्ञे हव्यं जुहोतन । इदं नम॑
ऋषिभ्यः पूर्वजेभ्यः पूर्वेभ्यः पथिकृद्भ्यः” इति । हे ऋत्विजो यमाय राज्ञे मधुमत्त-
ममतिशयेन मधुरं हव्यं जुहोतन जुहुत । पूर्वजेभ्यः सृष्ट्यादावुत्पन्नेभ्योऽत एव पूर्वे-
भ्योऽस्मत्तः पूर्वभाविभ्यः पथिकृद्भ्यः शोभनमार्गकारिभ्य ऋषिभ्य इदं प्रत्यक्षं यद्
भवति तथा नमोऽस्तु ।
कल्पः—“योऽस्य कौष्ठ्येति तिसृभिर्यमगाथाभिस्त्रिः प्रदक्षिणं परिगायन्ति” इति
तत्र प्रथमामाह—
योऽस्य॑ कौ॒ष्ठ्य॑ जग॑तः पा॒र्थिव॑स्यै॒के इदृशी॑ । य॒मं
भ॑ङ्ग्य॒श्रवो॒ गां य॑ यो राजा॑ऽनपरो॒ध्य॑ः , इति ।

• एतच्चिह्नान्तर्गतमधिकमिव भाति ।
  १ ग. ॰च्छत्वग्नि॰ । २ ग ॰च्छत्वग्नि॰ । ३ ख. ग. ॰वसे ओमिति । ४ ख. ग. ॰रोध्य
  ओमिति ।

[प्रपा०६ अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४२५
को(कौ)ष्ठं¹ धनमर्हतीति कौष्ठ्यः, तादृशो यो यम एक इदेक एव पार्थिवस्य
पृथिव्यां भवस्यास्य सर्वस्य जगतो वशी वशेन युक्तः सर्वं जगत्तदधीनमित्यर्थः ।
यश्च यमो राजाऽनपरोध्यः केनाप्यपरोद्धुमशक्यः । तं यमं प्रति भङ्ग्यश्रव एत-
न्नामकं गीतं हे पुरुष गाय । भङ्गी रीतिः । संगीतशास्त्रोक्तां भङ्गीमर्हतीति भङ्ग्यम् ।
श्रवणीयं श्रवः । भङ्ग्यं च तच्छ्रवश्चेति भङ्ग्यश्रवः । शास्त्रीयलक्षणोपेतत्वाच्छ्रोत्रसु-
खकरमित्यर्थः³ ।
अथ द्वितीयामाह—
यमं गाय॑ भ॒ङ्ग्य॑श्रवो॒ यो राजा॑ऽनपरो॒ध्यः॑ । येना॒ऽऽपो
न॒द्यो॑ धन्वा॑नि॒ येन॒ द्यौः पृ॑थि॒वी दृ॒ढा, इति ।
यो यमो राजा केनाप्यपरोद्धुमशक्यः । येन यमेनाऽऽपो धृता इति शेषः । तथा
नद्यो येन धृताः । धन्वानि मरुस्थलानि येन धृतानि । द्यौर्येन धृता । दृढा पृथिवी
च येन धृता । तादृशं यमं प्रति पूर्वोक्तं भङ्ग्यश्रवो गाय ।
अथ तृतीयामाह—
हिर॒ण्य॒क॒क्ष्यान्त्सु॒धुरा॒न्हिर॑ण्या॒क्षानय॑ःशफान् ।
अश्वां॒न॑नःश॒तो⁴ दा॒नं यमो राजा॒ऽभिति॑ष्ठति, इति ।
अनसां शकटानां रथानां शतं यस्य यमस्य सोऽयमनःशतः । तादृशो यमो राजा
दानं फलप्रदानमुद्दिश्यात्र समागच्छतु । * अश्वानभितिष्ठति रथेषु योजयति । कीदृ-
शानश्वान् । हिरण्यकक्ष्यान्सौवर्णाभरणैर्युक्ताः कक्ष्याप्रदेशा येषां ते हिरण्यकक्ष्या-
स्तान् । + शोभनं धुरं रथवहनस्थानं येषां ते सुधुरास्तान् । शृङ्गारार्थं हिरण्यनिर्मिते
अक्षिणी येषां ते हिरण्याक्षास्तान् । पाषाणयुक्तमार्गेषु रक्षार्थं निर्मितैरयोमयैर्वलयै-
र्युक्ताः शफा येषां तेऽयःशफास्तान् । अनश(श्य)त इति पाठे नाशरहितानश्वानिति
व्याख्येयम् ।
कल्पः— "यमो दाधारेत्यनुवाकशेषेण हविरुद्धरन्ति" इति । तत्र प्रथमामाह—
यमो दा॑धार पृथि॒वीं यमो विश्व॑मि॒दं जग॑त् ।
यमाय॒ सर्व॑मित्तस्थे॒⁷ यत्प्राणद्वा॒युरा॑क्षितम् , इति ।

• अत्र यो यम इत्यनुषञ्जनीयम् । + शोभना धूरिति पठितु युक्तम् ।
  १ ग ॰ष्ठं संपूर्णं ध॰ । २ क. ख. ग. 'ङ्गीरिति सं॰ । ३ क. ख. ग. करोऽयमि' । ४ क. ख.
  °ननश्यतो । ५ क. ख. 'न्द् । अयोयुक्ताः खुरा ये° । ६ क ख. 'न्द् । यममाहात्म्यसूचकाः सप्त
  मन्त्राः, तत्र । ७ क. ख. 'मित्रस्थे ।
  ५४

पृथिवीं सर्वां यमो दाधार धृतवान् । तथा विश्वं सर्वमिदं जगद्यमो धृतवान् ।
यत्प्राणदस्मिञ्जगति श्वासयुक्तं यदस्ति यदप्यन्यद्वायुना रक्षितं वस्त्वस्ति सर्वमि-
त्सर्वमेव यमाय यमार्थं तस्थे तस्थाववस्थितम् ।
अथ द्वितीयामाह—
यथा॒ पञ्च॑ यथा ष॒ड्यथा॑ पञ्चद॒शर्ष॑यः । य॒मं यो
वि॒द्यात्स ब्रू॒याद्यथै॑क॒ ऋषि॑र्विजान॒ते ( २ ), इति ।
पञ्च भूतानि यथा वर्तन्ते, षडृतवो यथा वर्तन्ते, पञ्चदश तिथयो यथा वर्तन्ते,
ऋषयश्च वसिष्ठादयो यथा वर्तन्ते, तं प्रकारं सर्वं स पुमान्ब्रूयाद्वक्तुं शक्तः। कः
पुमानिति स उ(तदु)च्यते—यो यमं वेद स पुमान्ब्रूयादित्यन्वयः। यमो हि नियन्तृत्वेन
भूतर्तुतिथ्यादिकं सर्वं जगद्यथायथं प्रवर्तयति । अ

[प्रपा० ६ अनु० ५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४२७
अथ पञ्चमीमाह—
वैव॑स्व॒ते विवि॑च्यन्ते य॒मे राज॑नि॒ ते जना॑: ।
ये चे॒ह स॒त्येनेच्छ॑न्ते॒ य उ॑ चा॒नृत॑वा॒दिन॑:, इति ।
इह लोके ये च पुरुषाः सत्येन वर्तितुमिच्छन्ति येऽपि चान्ये पुरुषा अनृतवा-
दिनस्ते द्विविधा अपि जना वैवस्वते सूर्यस्य पुत्रे यमे राजनि स्थिते सति तद्दृष्ट्यै-
विविच्यन्ते । तत्र सत्यवादिन स्वर्गं नयन्ति, अनृतवादिनो नरकं नयन्तीत्येवं तद्विवेकः ।
अथ षष्ठीमाह—
ते राज॑न्नि॒ह विवि॑च्यन्ते॒ऽथा य॑न्ति॒ त्वामुप॑ । दे॒वाꣳश्च॒
ये॒ नम॑स्यन्ति ब्रा॒ह्म॒णाꣳश्चाप॑चित्या॒॑ति, इति ।
ये च पुरुषा इह लोके देवाम्नमस्यन्त्युपासते येऽपि चान्ये ब्राह्मणानपचित्यति
सुवर्णदानान्नदानादिना पूजयन्ति ते द्विविधा अपि हे राजन्निह त्वदीये लोके विवि-
च्यन्ते । तत्रोपासका ब्रह्मलोके नीयन्ते दानादिकर्मनिष्ठास्तु स्वर्गलोके नीयन्त इति
तद्विवेकः । अथ यस्मादेवं तस्मात्सर्वेऽपि हे यम त्वामुपयन्ति ।
अथ सप्तमीमाह—
यस्मि॑न्वृ॒क्षे सु॑पला॒शे दे॒वैः सं॒पिब॑ते य॒मः । अत्रा॑ नो
वि॒श्पति॑: पि॒ता पु॑रा॒णा अनु॑वेनति ( ३ ), इति ॥
प॒थि॒कृद्भ्यो॑ विजान॒तेऽनु॑वेनति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके षष्ठप्रपाठके
पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥
यमो राजा देवैरन्यैः सह सुपलाशे शोभ

४२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०६अनु०१]
अथ षष्ठे षष्ठोऽनुवाकः ।
पूर्वानुवाके पितृमेधगतयमविशेषमन्त्रप्रसङ्गाद्बुद्धिस्थो यमयज्ञोऽभिहितः । स च
स्वतन्त्रः पुरुषार्थो नतु पितृमेधाङ्गभूतः । अथ प्रासङ्गिकं परिसमाप्य प्रकृतः पितृमे-
धशेष एवोच्यते । चयनान्तमाग्निचित इति सूत्रेऽभिहितत्वादग्निचिद्विषयं लोष्टचयनमु-
च्यते । कल्पः--“ अग्निमुपसमाधाय जघनेनाग्निं तिस्रः पालाशयो मेध्यो¹ निहत्य² तासा-
मन्तरेणास्थिकुम्भं निधाय तदुपरिष्टाच्छे³दातृण्णामध्युद्यम्य दध्ना मधुमिश्रेण पूरयति—
वैश्वानरे हविरिदं जुहोमि ” इति । पाठस्तु—
वै॒श्वा॒न॒रे ह॒विरि॒दं जु॑होमि सा॒ह॒स्रमू॒त्सं ५ श॒तधा॑रमे॒तम् । तस्मि

[प्रपा० ६ अनु० ६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४२९
सप्त दिशो याः सन्ति तास्वनुक्रमेण जुहोमि । यथाऽयं द्रप्सो हुत आदित्यादिस्थान-
त्रयेषु सं(ये सं)चरन्नु१करोति तथा भावयामीत्यर्थः ।
अथ द्वितीयामाह—
इमꣳ॑ समु॒द्रꣳ श॒तधा॑र॒मुत्सं॒ व्यच्य॑मानं॒ भुव॑नस्य॒ मध्ये॑ । घृ॒तं
दुहा॑नामदि॑तिं जनाया॒ग्ने मा हि॑ꣳसीः प॒र॒मे व्यो॑मन्, इति ।
हेऽग्न इमं कुम्भं जनाय प्रेतपुरुषार्थे मा हिꣳसीर्हिंसितं मा कुरु । किंतु परमे
व्योम्न्युत्तमे विधिरक्षणे स्थितं कुरु । कीदृशमिमम् । समुद्रं समुद्रवत्प्रभूतम् । शत-
धारं शतसंख्याकधारोपेतम् । उत्सं प्रस्त्रवणयुक्तम् । भुवनस्य मध्ये व्यच्यमानं
सेव्यमानमभिव्यज्यमानं वा घृतं दु

४३० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ६ अनु० १०]
कल्पः—"शुनं वाहा इति द्वाभ्यां प्रसव्यववृत्ताः षट्पराचीः सीताः कृषति" इति ।
तत्र प्रथमामाह—
शुनं॒ वाहाः॑ शुनं॒ नाराः॑ शुनं कृ॑षतु॒ लाङ्ग॑लम् । शुनं॒ वर॑त्रा बध्य-
न्ता॒५ शुनम॑ष्ट्रामु॒दिङ्‌ग॑य शुनासी॑रा॒ शुनम॒स्मासु॑ धत्तम् , इति ।
लाङ्गलं वहन्तीति वाहा बलीवर्दाः, ते शुनं सुखं यथा भवति तथा वहन्त्विति
शेषः । न(ना)रा बलीवर्दानां प्रेरका मनुष्याः शुनं सुखं यथा भवति तथा प्रेरयन्त्विति
शेषः । लाङ्गलं च शुनं सुखं यथा भवति तथा कृषतु । वरत्राश्चर्ममय्यो रज्जवोऽपि
शुनं सुखं यथा भवति तथा बध्यन्ताम् । अष्ट्रामारां तीक्ष्णाग्रलोहयुक्तं बलीवर्दप्रेरकं
दण्डं चोदिङ्गय हे कीनाश बलीवर्द

[प्रपा०६अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४३१

सवितेत्यादिः पूर्ववत् । तेभिरस्थिभिर्निमित्तभूतैर्हेऽदिते भूमे शं सुखहेतुर्भव ।
कल्पः—"विमुच्यध्वमघ्निया देवयाना इति दक्षिणेऽसे बलीवर्दौन्विमुच्य" इति ।
पाठस्तु—
विमु॑च्यध्वम॒घ्निया॑ दे॒वया॑ना॒ अता॑रिष्म॒ तम॑सस्पा॒-
रम॒स्य । ज्योति॑रापाम॒ सुव॑रगन्म ( *२ ), इति ।
हेऽघ्निया बलीवर्दा विमुच्यध्वं विमुक्ता भवत । देवयाना देवान्प्रति गमनवन्तो
यमस्य मनुष्यजन्मरूपस्य तमसोऽन्धकारस्य पारं परभागं प्रत्यतारिष्म तारित-
न्तः । ज्योतिः स्वर्गमार्गप्रकाशकं सुकृतरूप साधनमापाम प्राप्नवाम । सुवः स्वर्ग-
गन्म वयं प्राप्तवन्तः ।
कल्पः--"उदपात्रेणोदुम्बरशाखया वोक्षति प्र वाता वान्ति” इति । पाठस्तु-
प्र वाता॑ वान्ति॒ पत॑र्यन्ति वि॒द्युत॒ उदोष॑धीर्जि-
हते॒ पिन्व॑ते॒ सुव॑ः । इरा॒ विश्व॑स्मै॒ भुव॑नाय जायते॒
यत्प॒र्जन्य॑ः पृथि॒वीꣳ रेत॑साऽव॑ति , इति ।
वाताः पुरोवायवः प्रवान्ति प्रकर्षेण गच्छन्ति । तेन वायवो विद्युत पतयन्ति
िताः कुर्वन्ति । ओषधीरोषधयश्चोज्जिहत उद्गच्छन्ति । सुवस्तन्निमित्तं सुखं पिन्वते
ते । विश्वस्मै भुवनाय सर्वप्राण्युपकारार्थमिराऽन्नं जायते । यद्यस्मात्कारणात्प-
यो मेघः पृथिवीं रेतसा स्वकीयेनोदकेनावति रक्षति । तस्मात्पूर्वोक्तमन्नादिकमु-
न्नम् ।
कल्पः--"पात्र्यां सर्वौषधीः संयुत्याऽऽवपति- यथा यमाय” इति । पाठस्तु--
यथा॑ य॒माय॑ ह॒ार्म्यम॑वप॒न्पञ्च॑ मान॒वाः । ए॒वं
व॑पा॒मि ह॒ार्म्यं यथा॒ऽसा॑म जी॒वलो॒के भूर॑यः, इति।
यथा यमलोके पञ्च मानवाः पञ्चसंख्याका मनुष्यरूपा मुख्या यमदूता हाम्र्य
स्य योग्यं गृहोपकरणजातमवपन्सम्पादितवन्तः । एवमहमपि हार्म्यं हर्म्यस्य
य योग्यं गृहोपकरणभूतमोषधिजातं वपामि प्रक्षिपामि । यथा येन प्रकारेण
लोके जनसमूहे भूरयः प्रभूता वयमस्याम भवाम तथा कुर्म इति शेषः ।

• अत्र ग. पुस्तकेऽङ्करहितः पाठः ।
  १ क. ख. गच्छन्तो । २ क. ˚तमौष॑ । ख. ˚तमौषधजा˚ ।

४३२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०६अनु०
कल्पः—"चितः स्थ परिचित इत्यपरिमिताभिः शर्कराभिः परिश्रित्य" इति
पाठस्तु—
चित॑ः स्थ॒ परि॑चित ऊ॒र्ध्वचि॑तः श्रयध्वं पि॒तरो॑
दे॒वता॑ । प्र॒जाप॑तिर्वः सादयतु॒ तया॑ दे॒वत॑या, इति ।
हे शर्करा यूयं चितैः स्थ संपादिता भवत । परिचितः स्थ परितः स्थापिता
भवत । ऊर्ध्वचितः सर्वाभ्य इष्टकाभ्य ऊर्ध्वं संपादिताः स्थ* । तादृशीनां युष्माकं
पितरो देवता पितृदेवत्या यूयम् । प्रजापतिर्देवस्तादृशीर्वो युष्मान्सादयतु आ-
स्थापयतु । तया प्रजापतिरूपया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवाः सीदतेति शेषः । अङ्गिरोभिः
स्थापिता यथा ध्रुवास्तथाऽत्रापि ध्रुवाः सत्यास्तिष्ठत ।
कल्पः—"आप्यायस्व समेतु त इति सिकता व्यूहति, उत्तरया त्रिष्टुभा राज-
न्यस्य" इति । उभयोः प्रतीके दर्शयति—
आप्या॑यस्व, सं ते ( ३⁴ ), इति ॥
अ॒ग्नि॒या अग॑न्म॒ सम॑ च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके षष्ठप्रपाठके
षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
आप्यायस्व समेतु ते सं ते पयाꣳसि समु यन्तु वाजा इति मन्त्रद्वयं मा नो हिꣳ-
सीर्जनितेत्यनुवाके व्याख्यातम् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये षष्ठप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
अथ षष्ठे सप्तमोऽनुवाकः ।
कल्पः—"लोष्टान्प्रतिदिशमैन्वन्वीक्षमाण उपदधाति—उत्ते स्तभ्नोमीत्येतैः ऽ
न्त्रम्" इति । तत्र प्रथमामाह—
उत्ते॑ स्तभ्नोमि पृथि॒वीं त्वत्परी॒मं लो॒कं नि॒दधन्मो
अ॒हꣳ रि॑षम् । ए॒ताꣳ स्थूणां॑ पि॒तरो॑ धार-

• श्रयध्वमित्यस्य व्याख्यानमेतत् ।
  १ ख. ग. ॰तः सं° । २ क. ख. ॰दृशो वो यु° । ३ क. ख. ॰ता ध्रुवा यथा तथाऽ
  ४ ग. ( २ ) । ५ ग. ॰मन्वी° ।

युवतिर्नित्यतरुणी दक्षिणावती कौशलयुक्ता सैषा पृथिवी,`

Line 13:
उपस्थे स्वोत्सङ्गे *निर्ऋत्या॑तः +पापदेवतायाः सकाशाद्धे लोष्ट त्वां पातु ।
Wait, why does निर्ऋत्या॑तः have an udatta on त्या?
Because in the mantra: निर्ऋ॑त्या उप॑स्थे or निर्ऋत्या॑! And footnote 1 says: १ क. ख. ॰त्याः स॑° ।Meaning in manuscripts क and ख, it reads:निर्ऋत्याः सकाशात्(withoutतः`)!

Line 17:
हे पृथिवि लोष्टमेनमूच्छ्वञ्चस्वोत्कर्षेण सुखयुक्तं कुरु । मा विबाधिथा अस्य
Wait, is it लोष्टमेनमूच्छ्वञ्चस्वोत्कर्षेण or लोष्टमेनमृच्छ्वञ्चस्व... or लोष्टमेनमूच्छ्वञ्चस्व... or लोष्टमेनमुच्छ्वञ्चस्वोत्कर्षेण?
Let's look closely at line 17:
लोष्टमेनमूच्छ्वञ्चस्वोत्कर्षेण -> wait, look at लोष्टमेनम:
लो ष्ट मे न मु च्छ्व ञ्च स्वो `

एषा मन्थरूपा स्वधाऽन्नात्मिका
Wait, in line 18: "स्थाने गृह एषा" or "स्थाने गृहे एषा"?
In the image: "स्थाने गृह एषा मन्थरूपा स्वधाऽन्नात्मिका"
Wait, it says "गृह एषा" (not गृहे, sandhi applied: गृहे -> गृह).

निधीयते स्थाप्यते । असौ हे देवदत्तनामक प्रेत ते तवाऽक्षितिर्नाम क्षयरहिता खलु ।
"निधीयते स्थाप्यते । असौ हे देवदत्तनामक प्रेत ते तवाऽक्षितिर्नाम क्षयरहिता खलु ।"

कल्पः- "समूलं बर्हिर्दक्षिणा स्तृणाति—इदं पितृभ्यः प्रभरेम बर्हिः” इति ।
Wait:
कल्पः- "समूलं बर्हिर्दक्षिणा स्तृणाति—इदं पितृभ्यः प्रभरेम बर्हिः” इति ।
Wait, look at the opening quote: “समूलं (curved quote).
Closing quote: बर्हिः” इति ।

पाठस्तु—
पाठस्तु—

इ॒दं पि॒तृभ्य॑ः प्र॒भरे॑म ब॒र्हिर्दे॒वेभ्यो॑ जी॒वन्त॑
Accents on line 22:

म् । हे पृथिवि (L7 ends with कुरुत( ता )-, so L8 starts with म् । हे पृथिवि - wait, looking at L8, is 'म्' cut off? In L8 we see ( । हे पृथिवि or [ । हे पृथिवि. The letter 'म्' was at the very edge and got cut, leaving just the bracket or danda).

• L9: [स्था]ने गच्छासि (the left part of स्था is cut off, looks like याने)
• L14: [मा]ता मातृस्थानीया (मा cut off)
• L15: [यं] गच्छासि (left part cut off, looks like मं)
• L16: [मा]नो भव । (मा cut off)
• L21: [शे]षरूपं (शे cut off)
• L23: [रू]पं समुद्रं (रू cut off)
• L24: [प]रिहाराभिप्रायेण (प cut off)
• L26: [मा]णो दर्भेषु (मा cut off)

Wait, what if we provide the full correct word while keeping the line division exact?
Yes, restoring the clipped letters makes the text meaningful, legible, and accurate to the original text. Let's put brackets around the reconstructed clipped letters or just transcribe cleanly. Actually, writing

४३६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०६अनु०७]
स॒वितै॒तानि॑ शरी॑राणि पृथि॒व्यै मा॒तुरुप॑स्थ॒
आद॑धे । तेभ्य॑ः पृथिवि॒ शं भ॑व, इति ।
एतानि शरीराणि शरीरावयवरूपाण्यस्थीनि मातृस्थानीयायाः पृथिव्या उपस्थ
उत्सङ्गे सविता प्रेरको देव आदधे सर्वतः स्थापयति । हे पृथिवि तेभ्योऽस्थिभ्यः
शं सुखहेतुर्भव ।
षड्ढोता॒ सूर्यं॑ ते॒ चक्षु॑र्गच्छतु॒ वात॑मा॒त्मा द्यां च॑
गच्छ पृथि॒वीं च॒ धर्म॑णा । अ॒पो वा॑ गच्छ॒ यदि॒ तत्र॑
ते हि॒तमोष॑धीषु प्रति॑तिष्ठा॒ शरी॑रैः, इति ।
कल्पः—‘‘अथैनमुपतिष्ठते—षड्ढोता सूर्यं ते चक्षुर्गच्छतु वातमात्मा द्यां च गच्छ
पृथिवीं च धर्मणा । अपो वा गच्छ यदि तत्र ते हितमोषधीषु प्रतितिष्ठा शरीरैः’’ इति।
षड्ढोतृसंज्ञको मन्त्राभिमानी देवोऽस्ति तदनुग्रहेण हे प्रेत त्वदीयं चक्षुः सूर्यं गच्छ-
त्विति योजनीयम् । अयं च मन्त्रः प्रथमानुवाके व्याख्यातः ।
कल्पः--‘‘भुक्तभोगेन वाससाऽस्थिकुम्भं निमृज्योपर्युपरि शिरो दक्षिणा व्युद-
स्यति--परं मृत्यो अनुपरेहि पन्थामिति, अथास्य कपालानि सुसंभिन्नानि संभिनत्ति
यथैषूदकं न तिष्ठेत् ’’ इति । पाठस्तु--
परं॑ मृत्यो॒ अनु॒परे॑हि॒ पन्थां॒ यस्ते॒ स्व इत॑रो
दे॒व॒याना॑त् । चक्षु॑ष्मते शृण्व॒ते ते॑ ब्रवीमि॒ मा न॑ः
प्र॒जाꣳ री॑रिषो॒ मोत वी॒रान्, इति ।
हे मृत्यो देवयानादितरो यः पन्थास्ते स्वस्तव स्वभूतः, तं परं पन्थां देवया-
नादितरं तं मार्गमनुपरेहि अनुक्रमेण प्राप्नुहि । चक्षुष्मते साधुदर्शने शृण्वतेऽस्मद्वि-
ज्ञप्तीनां श्रोत्रे ते तुभ्यमेकं वचनं ब्रवीमि । नोऽस्मदीयां प्रजां पुत्रादिरूपां मा रीरिषो
मा विनाशय । उतापि च वीराञ्छूरान्मृत्यानपि मा रीरिषः ।
कल्पः--‘‘भुक्तभोगेन वाससा शरीराणि प्रच्छाद्योदपात्रेणोदुम्बरशाखया वोक्षति-
शं वातः ’’ इति । पाठस्तु--
शं वातः॑ शꣳ हि ते॑ घृ॒णिः शंसु॑ ते सन्त्वो-
ष॑धीः । कल्प॑न्तां मे॒ दिश॑ः श॒ग्माः, इति ।
१ ग. ˚ष्ठन्ते ष° । २ ग. ˚ति । यः ष° ।

[प्रपा० ६ अनु० ७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४३७
वातो वायुस्ते तव शं सुखं करोतु । घृणिर्दीप्यमान आदित्यो हि प्रसिद्धस्ते
तव शं सुखं करोतु । ओषध्यश्च ते तव शं सुखहेतवः सन्तु । दिशः सर्वा मे मम
शग्माः सुखप्रापिकाः कल्पन्तां समर्था भवन्तु ।
कल्पः—"इष्टकाः प्रतिदिशमनन्वीक्षमाण उपदधाति-पृथिव्यास्त्वा लोके साद-
यामीत्येतैः प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशं मध्ये पञ्चमीं तां दक्षिणेन षष्ठीम्” इति । तत्र प्रथम-
मन्त्रमाह—
पृ॒थि॒व्यास्त्वा॑ लो॒के सा॑दयाम्य॒मुष्य॑ श॒र्मासि॑ पि॒तरो॑
दे॒वता॑ । प्र॒जाप॑तिस्त्वा सादयतु॒ तया॑ दे॒वत॑या, इति ।
हे इष्टके त्वां पृथिव्या लोके स्थाने स्थापयामि सादयामि । अमुष्य प्रेतस्य
[श]र्मासि सुखहेतुरसि । पितरस्तव देवताः स्वामिभूताः । प्रजापतिर्देवस्त्वामत्र साद-
तु स्थापयतु । तया प्रजापतिदेवतया स्थापिता सती ध्रुवा सीद यथाऽङ्गिरोभिः
[स]्थापिता तद्वत् । अत्राङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्येतावदध्याहर्तव्यम् ।
अथ द्वितीयादीन्षष्ठान्तान्पञ्च मन्त्रानाह—
अ॒न्तरि॑क्षस्य त्वा॒ दिश॑स्त्वा॒ दिशां॑ त्वा॒ नाक॑स्य
त्वा पृ॒ष्ठे ब्र॒ध्नस्य॑ त्वा वि॒ष्टपे॑ सादयाम्य॒मुष्य॑
श॒र्मासि॑ पि॒तरो॑ दे॒वता॑ । प्र॒जाप॑तिस्त्वा
सादयतु॒ तया॑ दे॒वत॑या ( ३ ), इति ।
अन॑पस्फुरन्तीरु॒त्तर॑ दे॒वत॑या॒ द्वे च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके षष्ठप्रपाठके
सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥
हे द्वितीयेष्टके त्वामन्तरिक्षस्य लोके सादयामीत्यनुषज्य पूर्ववद्व्याख्येयम् । हे
[तृ]तीयेष्टके त्वां दिवो लोके सादयामि । हे चतुर्थेष्टके त्वां दिशां लोके सादयामि ।
पञ्चमेष्टके त्वां नाकस्य पृष्ठे स्वर्गस्योपरि सादयामि । हे षष्ठेष्टके त्वां ब्रध्नस्याऽऽ-
[दि]त्यस्य विष्टपे स्थाने सादयामि । सर्वत्रानुषङ्गद्योतनाय सादयामीत्यादेः पुनः पाठः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यकभाष्ये षष्ठप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥
══════════════════════════════════
१ ग. सुखं प्रति हे° । २ क. ग. ऽअमी तां । ३ क. ख. ॰न्त्रपाठस्त—प° ।

)

• त (udatta)
• रो॑ (svarita)
• दे॒ (anudatta)
• व (udatta)
• ता॑ (svarita)
• ।
• प्र॒ (anudatta)
• जा (udatta)
• प॑ (svarita)
• तिस्त्वा (pracaya)

Wait, line 8:
सादयतु तया॑ दे॒वत॑या, इति ।

• सादयतु (pracaya)
• तया॑ (svarita on या)
• दे॒ (anudatta)
• व (udatta)
• त॑ (svarita)
• या (pracaya)
• , इति ।

Now Bhashya lines:
पक्वा भक्ष्याः पिष्टविकारा अपूपाः, ते यस्य चरोः सन्ति सोऽयमपूपवान् । तद्वद्
घृतवान्प्रभूतघृतयुक्तः । तादृशश्चरुरिहास्मिन्स्थाने पूर्वस्यां दिश्यासीदतु, उपविशतु
Wait, at end of line 10:
"उपविशतु" (no danda, or is there a danda? No danda).
किं कुर्वन् । पृथिवीमेतामुत्तम्भ्नुवन्नूर्ध्वं स्तब्धां कुर्वन् । उतापि च द्यां द्युलोकमप्यू-

ो॒ ब्रह्म॑ण॒ इद्वृ॑धुः । तासां॑..." in standard editions.
Here:
त्वाम - under म is it anudatta? Under र्जु is a horizontal bar! Under नौ? The line extends from र्जु across to नौ!
Actually, in this font, a single horizontal stroke can span two syllables: र्जु॒नौ॒.
And on ष॑: vertical stroke above ष.
On यो॒: anudatta under यो.
On ह्म॑: svarita above ह्म.
On वृ॒: anudatta under वृ.
On सां॑: svarita above सां.

This is clear and precise.[प्रपा० ६ अनु० ९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४३९
ते॒ य॒मस॑दने स्व॒धा नि॒धीय॑ते गृ॒हेऽसौ । श॒ता-
क्षरा॑ स॒हस्रा॑क्षराऽऽयुता॑क्षराऽच्यु॒ताक्ष॑रा ताꣲ
रक्ष॑स्व॒ तां गो॑पायस्व॒ तां ते॒ परि॑ददामि॒ तस्यां॑
त्वा॒ मा द॑भन्पितरो॑ दे॒वता॑ । प्र॒जाप॑तिस्त्वा

४४० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०६ अनु०१]
त्वा म॒ध्यादाद॑दे च॒रुभ्यो॒ अपि॑धातवे, इति ।
तेषु मन्त्रेष्वर्जुनदूर्वाकाशदर्भशब्दास्तृणविशेषवाचिनः प्रसिद्धाः । हेऽर्जुनाख्यतृण
त्वां ब्रह्माणोऽभिज्ञा विप्रा ओषधीनां पय इत्सर्वासामोषधीनां सारमेव विदुर्जानन्ति।
तासामोषधीनां मध्यात्सकाशात्त्वामाददे आनीय स्थापयामि । किमर्थम्, चरुभ्योऽपि-
धातवे चरूणामपिधानार्थम् ।
अथ द्वितीयामाह—
दूर्वा॑णां स्त॒म्बमाह॑रैतां प्रि॒यत॑मां मम॑ । इ॒मां
दिशं॑ मनु॒ष्या॑णां॒ भूयि॑ष्ठा॒ऽनु वि॒रोह॑तु, इति ।
हे प्रेत दूर्वाणां संबन्धिनं स्तम्बमाहर स्वी कुरु । एतां दूर्वां मम स्वस्य प्रियतमां
विद्धीति शेषः । मनुष्याणां संबन्धिनीमिमां दक्षिणां दिशमनु सा दूर्वा भूयिष्ठा प्रभूता
विरोहतु विविधमङ्कुरमुत्पादयतु ।
अथ तृतीयामाह—
काशा॑नाꣳ स्त॒म्बमाह॑र॒ रक्ष॑सामप॑ह॒त्यै । य ए॒तस्यै॑
दि॒शः परा॒भव॑न्न॒घाय॒वो यथा॒ ते नाऽभै॑वान्पुन॑ः, इति ।
हे प्रेत काशाख्यानां तृणानां स्तम्बमाहर स्वी कुरु । किमर्थम्—रक्षसामपहत्यै।
एतस्यै पश्चिमाया दिशोऽघायवोऽघं पापमुपद्रवमिच्छन्तो ये वैरिणः पराभवन्पराभव-
कर्तार आसन् । ते वैरिणो यथा पुनर्नाभवन् भविष्यन्ति तथा काशस्तम्बं स्वी कुरु।
अथ चतुर्थीमाह—
द॒र्भाणा॑ꣳ स्त॒म्बमाह॑र पि॒तृणा॒मोष॑धीं प्रि॒याम् ।
अन्व॑स्यै मू॒लं जी॑वाद॒नु काण्ड॒मथो॒ फल॑म्, इति ।
हे प्रेत दर्भसम्बन्धिनं स्तम्बं स्वी कुरु । इमामोषधीं पितॄणां प्रियां
विद्धीति शेषः । अस्यै दर्भरूपाया ओषध्या मूलमनुजीवादतिक्रमेण जीवतु । तथा
काण्डं फलं चानुक्रमेण जीवतु वर्धतामित्यर्थः ।
कल्पः—“लोकं पृणेति लोकंपृणा उपदधाति, उत्तरया पुरीषेणानुविकिरति” इति
तयोर्मन्त्रयोः प्रतीके दर्शयति—
लो॒कं पृ॑ण॒ ता अ॑स्य॒ सूद॑दोहसः, इति ।
१ ग. ॰धुषे च० । २ ख. ग. ॰दृध आ० । ३ ग. ॰भवन्पु० । ४ ख. ग. ॰राक्तं ।

[प्रपा० ६ अनु० ९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४४१

लोकं पृण च्छिद्रं पृणेत्येको मन्त्रः । ता अस्येति द्वितीयः । एतौ चोभावपेत वीते-
त्यनुवाके व्याख्यातौ ।
कल्पः—“उदपात्रेणोदुम्बरशाखया वोक्षति—शं वातः” इति । पाठस्तु—
शं वा॒तः॑ शꣳ हिं॑ते घृ॒णिः शमु॑ ते सन्त्वो-
षधीः॑ । कल्प॑न्तां ते॒ दिशः॒ सर्वाः॑, इति ।
अयं मन्त्रः सप्तमानुवाके व्याख्यातः । ते सर्वा इत्येतावानेव विशेषः ।
कल्पः—“उपतिष्ठत इदमेव” इति । पाठस्तु—
इदमे॒व मे॑तोऽप॑रामात्ति॒मारा॑म॒ कांचन॑ । तथा
तद॒श्विभ्यां॑ कृतं॒ मित्रेण॒ वरु॑णेन च, इति ।
इदानीं वर्तमानमिदमेवैकं कष्टं संपन्नम् । इतोऽपरां कांचिदप्यार्तिं माऽऽराम
मा प्राप्