तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

केचिद्यजमाना घृतमुपासते घृतद्रव्योपलक्षितं हविर्यज्ञमनुतिष्ठन्ति । येभ्यो
Wait, line 23: "एकेऽन्ये केचिद्यजमाना..." - just "एकेऽन्ये केचिद्यजमाना".

Line 24:
येषामर्थे मधु प्रधावति 'असौ वा आदित्यो देवमधु' इत्यादिका मधुविद्या प्रवर्तते

Line 25:
यदथर्वाङ्गिरसो मधोः कूल्या इत्यादिमधुप्राप्तिफलको ४ ब्रह्मयज्ञो येषामर्थे प्रवर्तते
Wait, let's check footnote 4: "४ ख. ग. ब्राह्मणश्व ।" (referring to ब्रह्मयज्ञो)

Line 26:
ताꣳश्चित्सर्वानप्ययं प्रेतोऽपिगच्छतादेव सर्वथा प्राप्नोत्वेव । सोमयाजिनां दर्शपूर्ण-
Wait, "प्रेतोऽपिगच्छतादेव" -> प्रेतोऽपि गच्छतादेव (written joined as प्रेतोऽपिगच्छतादेव).

Line 27:
मासादिद्याजिनां ब्रह्मयज्ञमधुविद्याद्यनुष्ठातृणां यः पुण्यलोकः सोऽयमस्य भवत्वित्यर्थः
Wait, "दर्शपूर्णमासादिद्याजिनां" or "

[प्रपा० ६ अनु० ३] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४१७
अथाष्टमीमाह—
ये युध्य॑न्ते प्रध॑नेषु शूरा॑सो॒ ये त॑नु॒त्यज॑ः । ये वा॑
स॒हस्र॑दक्षिणा॒स्ताꣳश्चि॑दे॒वापि॑ गच्छतात् , इति ।
ये क्षत्रियाः प्रधनेषु प्रकृष्टधननिमित्तेषु संग्रामेषु युध्यन्ते युद्धं कुर्वन्ति । तत्रापि
ये शूरासः शूरा भटास्तनुत्यजो युद्धाभिमुख्येन शरीरं त्यजन्ति । अथवा ये पुरुषाः
सहस्रदक्षिणा विश्वजिदादिक्रतुषु सहस्रदक्षिणायुक्ताः । तांश्चिदित्यादि पूर्ववत् । युद्धा-
भिमुख्येन मृतस्योत्तमलोकः स्मर्यते—
“ द्वाविमौ पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ ।
परिव्राड्योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखे हतः ” इति ।
“ धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ” इति च ।
अथ नवमीमाह

४१८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् [प्रपा०६अनु०३]
र्वाञ्जहाम परित्यजाम । शिवान्सुखहेतून्वाजानातिविशेषान्नविशेषान्वाऽभिलक्ष्य
वयमुत्तरेमोत्तीर्णा भवाम ।
यद्द्वै दे॒वस्य॑ सवि॒तुः प॒वित्र॑ग्ं स॒हस्र॑धारं॒ वित॑तमन्तरि॑क्षे ।
येना॑पु॒नादिन्द्र॑म॒नार्त॒मार्त्यै॒ तेना॒हं माग्ं सर्व॑त॒नुं पु॑नामि ।
कल्पः—"जघनेन कर्षूः पर्णशाखे निहत्याबलेन शुल्बेन बद्ध्वा विनिःसर्पन्ति—
यद्वै देवस्य सवितुः पवित्रग्ं सहस्रधारं विततमन्तरिक्षे । येनापुनादिन्द्रमनार्तमार्त्यै
तेनाहं माग्ं सर्वतनुं पुनामि” इति । सवितुः प्रेरकस्य सूर्यस्य देवस्य संबन्धि पवित्रं
शुद्धिकारणं यद्वै यदेव शुल्बं सहस्रधारं बहुसंधिकमन्तरिक्षे विततं प्रसृतं येन सूर्य-
रूपेण शुल्बेन पुराऽऽर्त्या आर्तेः सकाशादिन्द्रमनार्तमपुनादार्तो यथा न भवति तथा शोधि-
तवान् । तेन शुल्बेनाहं प्रेतस्य ज्ञातिं मां मद्रूपं सर्वतनुं कृत्स्नशरीरं पुनामि
शोधयामि ।
या रा॒ष्ट्रात्प॒न्नाद॒पय॑न्ति॒ शाखा॑ अ॒भिमृ॑ता नृ॒पतिं॑-
मिच्छ॑मानाः । धातु॒स्ताः सर्वाः॒ पव॑नेन पू॒ताः
प्र॒जया॒ऽस्मान्र॒य्या वर्च॑सा सग्ंसृ॑जाथ ।
कल्पः—"जघन्यो व्युदस्यति— या राष्ट्रात्पन्नादपयन्ति शाखा अभिमृता नृपतिमि-
च्छमानाः । धातुस्ताः सर्वाः पवनेन पूताः प्रजयाऽस्मान्रय्या वर्चसा सग्ंसृजाथ” इति।
शुल्बस्याधस्ताद्ये ज्ञातयो निर्गच्छन्ति तेषां मध्ये पश्चान्निर्गच्छन्दहनकर्ता पुरुषः शाखा-
द्वयमनेन मन्त्रेण व्युदस्येत् । अभिमृता अनुक्रमेण पूर्वे मृताः पुरुषा नृपतिमिच्छमाना
मनुष्याणां पालकं स्वामिनमिच्छन्तः पन्नात्प्राप्ताद्राष्ट्राद्याः शाखा अपयन्त्यपसारयन्ति
ताः सर्वाः शाखा धातुः संबन्धिना पवनेन शुद्धिहेतुना पूताः शोधिताः । तादृश्यो
हे शाखा अस्मान्प्रजादिभिः सग्ंसृजाथ संयोजयत ।
कल्पः—"उद्वयं तमसस्परीत्यादित्यमुपस्थाय” इति । पाठस्तु—
उद्व॒यं तम॑स॒स्परि॒पश्य॑न्तो॒ ज्योति॒रुत्त॑रम् । दे॒वं
दे॒व॒त्रा सूर्य॒मग्न्म॒ ज्योति॑रुत्त॒मम् , इति ।
वयं तमस उत्तरं ज्योतिस्तमसो विनाशकत्वेनोत्कृष्टं सूर्यसंबद्धं ज्योतिरूपं
पश्यन्त उत्कर्षेण सर्वतोऽवलोकयन्तो देवत्रा देवेषु मध्ये सूर्ये देवमुत्तमं ज्योतिरूपं
गन्म प्राप्ताः स्मः ।

[प्रपा०६अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४१९
धा॒ता पु॑नातु सवि॒ता पु॑नातु , । अ॒ग्नेस्ते-
ज॑सा॒ सूर्य॑स्य॒ वर्च॑सा ( ३ ) ॥
घे॒द्युत्त॑रे॒माष्टौ च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके षष्ठप्रपाठके
तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥
कल्पः—“ अन्वेक्षमाणा अपोऽवगाहन्ते—धाता पुनातु सविता पुनातु ” इति ।
अग्नेस्तेजसा सूर्यस्य वर्चसेति मन्त्रशेषः । धाता जगतः स्रष्टा प्रजापतिरग्निसंबन्धेन
तेजसा पुनातु शोधयतु । सविता प्रेरको देवः सूर्यसंबन्धिना तेजसा पुनातु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यकभाष्ये षष्ठप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥
अथ षष्ठे चतुर्थोऽनुवाकः ।
कल्पः—“ अपरेद्य

४२० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०६ अनु०४]
अथ तृतीयामाह-
शीतिके॑ शीतिकावति ह्लादु॑के ह्लादुकावति
म॒ण्डूक्या॑सु॒ संग॑मये॒मꣳ स्व॑ग्निꣳ श॑म॒य॑, इति ।
शीतेन जलेन युक्ता भूमिः शीतिका, ह्लादकारिणा क्षीरेण युक्ता भूमिर्ह्लादुका । हे
शीतिके भूमे शीतिकावति शीतिकाभूमियुक्ते स्थानें, हे ह्लादुके ह्लादुकावति ह्लादु-
कायक्ते स्थानविशेषे मण्डूक्यासु मण्डूकप्लवनयोग्यास्वप्सु संगमयेमं प्रेतदेहं प्रापय ।
अग्निं च सुष्ठु शमय ।
अथ चतुर्थीमाह-
शं ते॑ धन्व॒न्या॒ आपः॒ शमु॑ ते सन्त्वनू॒क्या॑ः । शं
ते॑ समु॒द्रिया॒ आपः॒ शमु॑ ते सन्तु॒ वर्ष्या॑ः, इति ।
धन्वनि मरुदेशे भवा धन्वन्त्यास्तादृश्य आपो हे प्रेतदेह ते तव शं सन्तु सुख-
हेतवो भवन्तु । अनूपदेशे भवा अनूक्यया आपः [ते] शं (शमु) सन्तु सुखहेतव एव
भवन्तु । तथा समुद्रे भवाः समुद्रिया वर्षे भवा वर्ष्यास्ताः सर्वा अपि ते सुखहेतवो
भवन्तु ।
अथ पञ्चमीमाह-
शं ते॒ स्रव॑न्तीस्त॒नुवे॒ शमु॑ ते सन्तु॒ कूप्या॑ः । शं ते॑
नी॒हारो॑ वर्षतु॒ शमु॒ पृ॑ष्वाऽव॑शीयताम् (१), इति ।
स्रवन्तीर्नदीगता आपो हे प्रेत ते तनुवे शं सुखहेतवो भवन्तु । कूपे भवाः कूप्याः
ताश्च ते सुखहेतवो भवन्तु । नीहारो हिमरूपस्ते सुखार्थं वर्षतु वृष्टिवत्स्रवतु ।
पृष्वा जलबिन्दुः शमु सुखार्थमेवावशीयतामधः पततु ।
कल्पः-“ अत एवाङ्गारान्दक्षिणां निर्वर्त्य तिस्रः स्रुवाहुतीर्जुहोति--अवसृजेति
प्रतिमन्त्रम् ” इति । तत्र प्रथमामाह-
अव॑सृज॒ पुन॑रग्ने पि॒तृभ्यो॒ यस्त आहु॑त॒श्चर॑ति स्व॒धाभि॑ः ।
आयु॒र्वसा॑न॒ उप॑यातु॒ शेषꣳ॒ संग॑च्छतां त॒नुवा॑ जातवेदः, इति ।
हेऽग्ने यः प्रेतः पुमानाहुतश्चितौ मन्त्रेण समर्पितः सन्स्वधाभिः स्वधाकारसमाप्ति-
तैरूदकादिभिः सह चरति । तं प्रेतं पितृभ्यः पितृप्राप्त्यर्थं पुनरवसृज भूयः प्रेरय ।
१ ख. ग. 'ने मण्डूक्यासु मण्डूकप्लवनयोग्यास्वप्सु संगमय प्रापय । हे । २ क. ख. देहं ।
३ ग. पृष्ठाऽव° । ४ म. पृष्ठा । ५ ख. ग. °णान्निर्व° ।

).
तृ॒ has anudātta (horizontal underbar).
भिः॒ - wait, under भि or भिः? Under तृ and under भिः?
In पि॒तृभिः॒: underbar under पि, and underbar under तृ. Is there one under भि? No, wait, look at line 4:
पि॒तृभिः॒ - there is an underbar under पि, and an underbar under भिः!
Wait, in Vedic accentuation of Taittiriya:
पि॒तृभिः॑ : पि॒ is anudātta, तृ is svarita? No, in Taittiriya, sarvanudatta preceding an udatta:
पि॒तृभिः॑: in RV it is पि॒तृभिः॑. But in TA:
Look at the mark: under पि is an underbar पि॒.
Under तृ? There is NO underbar under तृ, wait, or is there?
Wait! Look at पि॒तृभिः॒:
The underbar is under पि: पि॒.
Then under तृ: nothing!
Then under भिः: there is an underbar: भिः॒? Wait, or an udātta above भिः?
Look at स्व॒धाभिः॑:
Under स्व is an underbar स्व॒.
Above भिः is a vertical bar: भिः॑.
Now look at `पि॒तृभि

४२२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा०६अनु०४]
इ॒दं त॒ एकं॑ प॒र ऊ॒ त एकं॑ तृतीये॑न॒ ज्योति॑षा॒ संवि॑शस्व ।
संवे॑शनस्त॒नुवै॒ चारु॑रेधि प्रि॒यो दे॒वानां॑ परमे स॒धस्थे॑, इति ।
हे प्रेत ते तव संबन्धीदमेकमस्थि ऊ अपि च परः परस्तात्ते तव संबन्ध्येकपास्थि
हे प्रेतैतदस्थिरूपेण पूर्वद्वयापेक्षया तृतीयेन ज्योतिषा प्रकाशेन संविशस्व संयुक्तो¹
भव। तनुवै शरीरसिद्धयर्थं संवेशनः सर्वेषामस्थ्नां योजयिता चारुरेधि रमणीयो भव।
परमे सधस्थ उत्कृष्टे सहोपवेशनस्थाने देवानां प्रियो भव।
उत्ति॑ष्ठ॒ प्रेहि॑ प्रद्र॒वौक॑ः कृणुष्व प॒रमे व्यो॑मन् ।
य॒मेन॒ त्वं य॒म्या सं॑विदानोत्त॒मं नाक॒मधिरो॑हे॒मम् ।
कल्पः- "अथैतान्य

प्रपा०६अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४२३
· द्वितीयानुवाके व्याख्यातो मन्त्रः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये षष्ठप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥
अथ षष्ठे पञ्चमोऽनुवाकः ।
आया॑तु दे॒वः सु॒मना॑भिरू॒तिभि॑र्य॒मो ह॑ वे॒ह प्रय॑ताभिर॒क्ता ।
आसी॑दताꣳ सु॒प्रय॑ते ह ब॒र्हिष्यूर्जाय॑ जा॒त्यै मम॑ शत्रुह॒त्यै ।
पञ्चमेऽनुवाके यमयज्ञोऽभिधीयते । स च कल्पसूत्र एवमुपक्रान्तः—
“ यज्ञमयं स्वयं प्रोक्तं प्रवक्ष्ये बलिमुत्तमम् ।
मासि मासि तु कर्तव्योऽन्तकाय तु बलिस्तथा ” इति ।
तत्र मन्त्रविनियोग एवमभिहितः—“आयातु देवः सुमनाभिरूतिभिर्यमो ह वेह प्रय-
ताभिरक्ता । आसीदताꣳसुप्रयते ह बर्हिष्यूर्जाय जात्यै मम शत्रुहत्योमिति यममावा-
हयति” [इति]। तत्राऽऽवाहनार्थः प्रणवोऽध्याहृतः । मन्त्रे हशब्दः प्रसिद्धयर्थः, वाशब्दः
समुच्चये । प्रसिद्धो यमो देवः सुमनाभिः सौमनस्ययुक्तै(क्ताभि)रूतिभिरस्मदीय-
रक्षणैः सहित इह यमयज्ञाख्ये कर्मण्यायातु । तथा प्रयताभिर्नियताभिरूतिभिरक्ता
प्रसिद्धा यमी चाऽऽयातु । मम यजमानस्योर्जाय्यान्नसिद्धये जात्या उत्तमजातिसिद्धये
शत्रुहत्यै शत्रुवधाय च सुप्रयते सुष्ठुनियते बर्हिषि । ह प्रसिद्धौ । एतौ दंपती आसी-
दतामुपविशताम् ।
कल्पः—“ यमे इव यतमाने यदैतमिति च ” इति । आवाहयतीत्यनुवर्तते ।
ऋक्तु—
य॒मे इ॑व॒ यत॑माने॒ यदैतं॒ प्र वां॑ भरन्मानु॒षा दे॒वयन्तः॑ । आसी॑-
दतं॒ꣳ स्वम॑ लो॒कं वि॑दा॒ने स्वास॒स्थे भ॑वतम॒िन्दवे॑ नः , इति ।
इवशब्द् एवकारार्थः । यद्यदा यतमाने प्रयत्नं कुर्वाणे यमे इव यमो यमी चेत्येते
युवामैतस्मिन्कर्मण्यागच्छतम् । तदानीं देवयन्तो देवानात्मन इच्छन्तो मानुषा
मानवा वां युवां प्रभरन्प्रकर्षेण भरन्तु पोषयन्तु । स्वमु लोकं स्वोचितमेव स्थानं
विन्दाने जानत्यौ युवामासीदतमुपविशतम् । नोऽस्माकमिन्दव आह्लादाय स्वासस्थे
सुखनस्थाने भवतं तिष्ठतम् ।
१ क. ख. ॰हत्या इति । २ क. ख. ॰मस्मात्कर्म॑ ।

४२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ६ अनु० ५]
य॒माय॒ सोम॑ꣳ सु॒नुत य॒माय॑ जुहुता ह॒विः ।
य॒मꣳ ह॑ य॒ज्ञो ग॑च्छत्य॒ग्निदू॑तो॒ अरं॑कृतः ।
कल्पः—“मध्यमस्या(माया)मुत्तरवेद्यां यमाय हविर्निवेदयन्ते—यमाय सोम॑ꣳ सुनुत
यमाय जुहुता हविः । यमꣳह यज्ञो गच्छत्यग्निदूतो अरंकृतः” इति । हे ऋत्विजो
यमदेवार्थं सोमं सुनुत लतात्मकं सोममभिषुणुतः । तथा यमार्थं हविर्जुहुत । अग्निदूतो
यस्मिन्यज्ञे सोऽयमग्निदूतः । अग्नेर्दूतत्वमन्यत्राऽऽम्नातम्—“अग्निर्देवानां दूत आसीत्”
इति । अरंकृतो बहुभिर्द्रव्यैरलंकाररूपैर्युक्तः, तादृशो यज्ञो यमं ह यममेव [गच्छति]
गच्छतु । ( *ओंकारस्त्वध्याहृतः ) ।
य॒माय॑ घृ॒तव॑द्ध॒विर्जु॒होत॒ प्र च॑ तिष्ठत ।
स नो॑ दे॒वेष्वाय॑मद्दी॒र्घमायुः॒ प्रजी॑वसे ।
कल्पः—“ प्रतीच्यामुत्तरवेद्याम्—यमाय घृतवद्धविर्जुहोत प्र च तिष्ठत । स नो
देवेष्वायमद्दीर्घमायुः प्रजीवसे” इति । हे ऋत्विजो यमार्थं घृतयुक्तं हविर्जुहोत । यूयं
च प्रकर्षेण तिष्ठत । देवेषु मध्ये यो यमो देवः स प्रजीवसे प्रकृष्टजीवनार्थं नोऽ-
स्माकं दीर्घमायुरायमत्प्रयच्छतु ।
य॒माय॒ मधु॑मत्तमꣳ राज्ञे॑ ह॒व्यं जु॑होतन । इ॒दं नम॑
ऋष॑िभ्यः पूर्व॒जेभ्यः॒ पूर्वे॑भ्यः पथिकृद्भ्य॑ः (१) ।
कल्पः—“प्राच्यामुत्तरवेद्याम्—यमाय मधुमत्तमꣳ राज्ञे हव्यं जुहोतन । इदं नम॑
ऋषिभ्यः पूर्वजेभ्यः पूर्वेभ्यः पथिकृद्भ्यः” इति । हे ऋत्विजो यमाय राज्ञे मधुमत्त-
ममतिशयेन मधुरं हव्यं जुहोतन जुहुत । पूर्वजेभ्यः सृष्ट्यादावुत्पन्नेभ्योऽत एव पूर्वे-
भ्योऽस्मत्तः पूर्वभाविभ्यः पथिकृद्भ्यः शोभनमार्गकारिभ्य ऋषिभ्य इदं प्रत्यक्षं यद्
भवति तथा नमोऽस्तु ।
कल्पः—“योऽस्य कौष्ठ्येति तिसृभिर्यमगाथाभिस्त्रिः प्रदक्षिणं परिगायन्ति” इति
तत्र प्रथमामाह—
योऽस्य॑ कौ॒ष्ठ्य॑ जग॑तः पा॒र्थिव॑स्यै॒के इदृशी॑ । य॒मं
भ॑ङ्ग्य॒श्रवो॒ गां य॑ यो राजा॑ऽनपरो॒ध्य॑ः , इति ।

• एतच्चिह्नान्तर्गतमधिकमिव भाति ।
  १ ग. ॰च्छत्वग्नि॰ । २ ग ॰च्छत्वग्नि॰ । ३ ख. ग. ॰वसे ओमिति । ४ ख. ग. ॰रोध्य
  ओमिति ।

[प्रपा०६ अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४२५
को(कौ)ष्ठं¹ धनमर्हतीति कौष्ठ्यः, तादृशो यो यम एक इदेक एव पार्थिवस्य
पृथिव्यां भवस्यास्य सर्वस्य जगतो वशी वशेन युक्तः सर्वं जगत्तदधीनमित्यर्थः ।
यश्च यमो राजाऽनपरोध्यः केनाप्यपरोद्धुमशक्यः । तं यमं प्रति भङ्ग्यश्रव एत-
न्नामकं गीतं हे पुरुष गाय । भङ्गी रीतिः । संगीतशास्त्रोक्तां भङ्गीमर्हतीति भङ्ग्यम् ।
श्रवणीयं श्रवः । भङ्ग्यं च तच्छ्रवश्चेति भङ्ग्यश्रवः । शास्त्रीयलक्षणोपेतत्वाच्छ्रोत्रसु-
खकरमित्यर्थः³ ।
अथ द्वितीयामाह—
यमं गाय॑ भ॒ङ्ग्य॑श्रवो॒ यो राजा॑ऽनपरो॒ध्यः॑ । येना॒ऽऽपो
न॒द्यो॑ धन्वा॑नि॒ येन॒ द्यौः पृ॑थि॒वी दृ॒ढा, इति ।
यो यमो राजा केनाप्यपरोद्धुमशक्यः । येन यमेनाऽऽपो धृता इति शेषः । तथा
नद्यो येन धृताः । धन्वानि मरुस्थलानि येन धृतानि । द्यौर्येन धृता । दृढा पृथिवी
च येन धृता । तादृशं यमं प्रति पूर्वोक्तं भङ्ग्यश्रवो गाय ।
अथ तृतीयामाह—
हिर॒ण्य॒क॒क्ष्यान्त्सु॒धुरा॒न्हिर॑ण्या॒क्षानय॑ःशफान् ।
अश्वां॒न॑नःश॒तो⁴ दा॒नं यमो राजा॒ऽभिति॑ष्ठति, इति ।
अनसां शकटानां रथानां शतं यस्य यमस्य सोऽयमनःशतः । तादृशो यमो राजा
दानं फलप्रदानमुद्दिश्यात्र समागच्छतु । * अश्वानभितिष्ठति रथेषु योजयति । कीदृ-
शानश्वान् । हिरण्यकक्ष्यान्सौवर्णाभरणैर्युक्ताः कक्ष्याप्रदेशा येषां ते हिरण्यकक्ष्या-
स्तान् । + शोभनं धुरं रथवहनस्थानं येषां ते सुधुरास्तान् । शृङ्गारार्थं हिरण्यनिर्मिते
अक्षिणी येषां ते हिरण्याक्षास्तान् । पाषाणयुक्तमार्गेषु रक्षार्थं निर्मितैरयोमयैर्वलयै-
र्युक्ताः शफा येषां तेऽयःशफास्तान् । अनश(श्य)त इति पाठे नाशरहितानश्वानिति
व्याख्येयम् ।
कल्पः— "यमो दाधारेत्यनुवाकशेषेण हविरुद्धरन्ति" इति । तत्र प्रथमामाह—
यमो दा॑धार पृथि॒वीं यमो विश्व॑मि॒दं जग॑त् ।
यमाय॒ सर्व॑मित्तस्थे॒⁷ यत्प्राणद्वा॒युरा॑क्षितम् , इति ।

• अत्र यो यम इत्यनुषञ्जनीयम् । + शोभना धूरिति पठितु युक्तम् ।
  १ ग ॰ष्ठं संपूर्णं ध॰ । २ क. ख. ग. 'ङ्गीरिति सं॰ । ३ क. ख. ग. करोऽयमि' । ४ क. ख.
  °ननश्यतो । ५ क. ख. 'न्द् । अयोयुक्ताः खुरा ये° । ६ क ख. 'न्द् । यममाहात्म्यसूचकाः सप्त
  मन्त्राः, तत्र । ७ क. ख. 'मित्रस्थे ।
  ५४

पृथिवीं सर्वां यमो दाधार धृतवान् । तथा विश्वं सर्वमिदं जगद्यमो धृतवान् ।
यत्प्राणदस्मिञ्जगति श्वासयुक्तं यदस्ति यदप्यन्यद्वायुना रक्षितं वस्त्वस्ति सर्वमि-
त्सर्वमेव यमाय यमार्थं तस्थे तस्थाववस्थितम् ।
अथ द्वितीयामाह—
यथा॒ पञ्च॑ यथा ष॒ड्यथा॑ पञ्चद॒शर्ष॑यः । य॒मं यो
वि॒द्यात्स ब्रू॒याद्यथै॑क॒ ऋषि॑र्विजान॒ते ( २ ), इति ।
पञ्च भूतानि यथा वर्तन्ते, षडृतवो यथा वर्तन्ते, पञ्चदश तिथयो यथा वर्तन्ते,
ऋषयश्च वसिष्ठादयो यथा वर्तन्ते, तं प्रकारं सर्वं स पुमान्ब्रूयाद्वक्तुं शक्तः। कः
पुमानिति स उ(तदु)च्यते—यो यमं वेद स पुमान्ब्रूयादित्यन्वयः। यमो हि नियन्तृत्वेन
भूतर्तुतिथ्यादिकं सर्वं जगद्यथायथं प्रवर्तयति । अ

[प्रपा० ६ अनु० ५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४२७
अथ पञ्चमीमाह—
वैव॑स्व॒ते विवि॑च्यन्ते य॒मे राज॑नि॒ ते जना॑: ।
ये चे॒ह स॒त्येनेच्छ॑न्ते॒ य उ॑ चा॒नृत॑वा॒दिन॑:, इति ।
इह लोके ये च पुरुषाः सत्येन वर्तितुमिच्छन्ति येऽपि चान्ये पुरुषा अनृतवा-
दिनस्ते द्विविधा अपि जना वैवस्वते सूर्यस्य पुत्रे यमे राजनि स्थिते सति तद्दृष्ट्यै-
विविच्यन्ते । तत्र सत्यवादिन स्वर्गं नयन्ति, अनृतवादिनो नरकं नयन्तीत्येवं तद्विवेकः ।
अथ षष्ठीमाह—
ते राज॑न्नि॒ह विवि॑च्यन्ते॒ऽथा य॑न्ति॒ त्वामुप॑ । दे॒वाꣳश्च॒
ये॒ नम॑स्यन्ति ब्रा॒ह्म॒णाꣳश्चाप॑चित्या॒॑ति, इति ।
ये च पुरुषा इह लोके देवाम्नमस्यन्त्युपासते येऽपि चान्ये ब्राह्मणानपचित्यति
सुवर्णदानान्नदानादिना पूजयन्ति ते द्विविधा अपि हे राजन्निह त्वदीये लोके विवि-
च्यन्ते । तत्रोपासका ब्रह्मलोके नीयन्ते दानादिकर्मनिष्ठास्तु स्वर्गलोके नीयन्त इति
तद्विवेकः । अथ यस्मादेवं तस्मात्सर्वेऽपि हे यम त्वामुपयन्ति ।
अथ सप्तमीमाह—
यस्मि॑न्वृ॒क्षे सु॑पला॒शे दे॒वैः सं॒पिब॑ते य॒मः । अत्रा॑ नो
वि॒श्पति॑: पि॒ता पु॑रा॒णा अनु॑वेनति ( ३ ), इति ॥
प॒थि॒कृद्भ्यो॑ विजान॒तेऽनु॑वेनति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके षष्ठप्रपाठके
पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥
यमो राजा देवैरन्यैः सह सुपलाशे शोभ

४२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०६अनु०१]
अथ षष्ठे षष्ठोऽनुवाकः ।
पूर्वानुवाके पितृमेधगतयमविशेषमन्त्रप्रसङ्गाद्बुद्धिस्थो यमयज्ञोऽभिहितः । स च
स्वतन्त्रः पुरुषार्थो नतु पितृमेधाङ्गभूतः । अथ प्रासङ्गिकं परिसमाप्य प्रकृतः पितृमे-
धशेष एवोच्यते । चयनान्तमाग्निचित इति सूत्रेऽभिहितत्वादग्निचिद्विषयं लोष्टचयनमु-
च्यते । कल्पः--“ अग्निमुपसमाधाय जघनेनाग्निं तिस्रः पालाशयो मेध्यो¹ निहत्य² तासा-
मन्तरेणास्थिकुम्भं निधाय तदुपरिष्टाच्छे³दातृण्णामध्युद्यम्य दध्ना मधुमिश्रेण पूरयति—
वैश्वानरे हविरिदं जुहोमि ” इति । पाठस्तु—
वै॒श्वा॒न॒रे ह॒विरि॒दं जु॑होमि सा॒ह॒स्रमू॒त्सं ५ श॒तधा॑रमे॒तम् । तस्मि

[प्रपा० ६ अनु० ६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४२९
सप्त दिशो याः सन्ति तास्वनुक्रमेण जुहोमि । यथाऽयं द्रप्सो हुत आदित्यादिस्थान-
त्रयेषु सं(ये सं)चरन्नु१करोति तथा भावयामीत्यर्थः ।
अथ द्वितीयामाह—
इमꣳ॑ समु॒द्रꣳ श॒तधा॑र॒मुत्सं॒ व्यच्य॑मानं॒ भुव॑नस्य॒ मध्ये॑ । घृ॒तं
दुहा॑नामदि॑तिं जनाया॒ग्ने मा हि॑ꣳसीः प॒र॒मे व्यो॑मन्, इति ।
हेऽग्न इमं कुम्भं जनाय प्रेतपुरुषार्थे मा हिꣳसीर्हिंसितं मा कुरु । किंतु परमे
व्योम्न्युत्तमे विधिरक्षणे स्थितं कुरु । कीदृशमिमम् । समुद्रं समुद्रवत्प्रभूतम् । शत-
धारं शतसंख्याकधारोपेतम् । उत्सं प्रस्त्रवणयुक्तम् । भुवनस्य मध्ये व्यच्यमानं
सेव्यमानमभिव्यज्यमानं वा घृतं दु

४३० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ६ अनु० १०]
कल्पः—"शुनं वाहा इति द्वाभ्यां प्रसव्यववृत्ताः षट्पराचीः सीताः कृषति" इति ।
तत्र प्रथमामाह—
शुनं॒ वाहाः॑ शुनं॒ नाराः॑ शुनं कृ॑षतु॒ लाङ्ग॑लम् । शुनं॒ वर॑त्रा बध्य-
न्ता॒५ शुनम॑ष्ट्रामु॒दिङ्‌ग॑य शुनासी॑रा॒ शुनम॒स्मासु॑ धत्तम् , इति ।
लाङ्गलं वहन्तीति वाहा बलीवर्दाः, ते शुनं सुखं यथा भवति तथा वहन्त्विति
शेषः । न(ना)रा बलीवर्दानां प्रेरका मनुष्याः शुनं सुखं यथा भवति तथा प्रेरयन्त्विति
शेषः । लाङ्गलं च शुनं सुखं यथा भवति तथा कृषतु । वरत्राश्चर्ममय्यो रज्जवोऽपि
शुनं सुखं यथा भवति तथा बध्यन्ताम् । अष्ट्रामारां तीक्ष्णाग्रलोहयुक्तं बलीवर्दप्रेरकं
दण्डं चोदिङ्गय हे कीनाश बलीवर्द

[प्रपा०६अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४३१

सवितेत्यादिः पूर्ववत् । तेभिरस्थिभिर्निमित्तभूतैर्हेऽदिते भूमे शं सुखहेतुर्भव ।
कल्पः—"विमुच्यध्वमघ्निया देवयाना इति दक्षिणेऽसे बलीवर्दौन्विमुच्य" इति ।
पाठस्तु—
विमु॑च्यध्वम॒घ्निया॑ दे॒वया॑ना॒ अता॑रिष्म॒ तम॑सस्पा॒-
रम॒स्य । ज्योति॑रापाम॒ सुव॑रगन्म ( *२ ), इति ।
हेऽघ्निया बलीवर्दा विमुच्यध्वं विमुक्ता भवत । देवयाना देवान्प्रति गमनवन्तो
यमस्य मनुष्यजन्मरूपस्य तमसोऽन्धकारस्य पारं परभागं प्रत्यतारिष्म तारित-
न्तः । ज्योतिः स्वर्गमार्गप्रकाशकं सुकृतरूप साधनमापाम प्राप्नवाम । सुवः स्वर्ग-
गन्म वयं प्राप्तवन्तः ।
कल्पः--"उदपात्रेणोदुम्बरशाखया वोक्षति प्र वाता वान्ति” इति । पाठस्तु-
प्र वाता॑ वान्ति॒ पत॑र्यन्ति वि॒द्युत॒ उदोष॑धीर्जि-
हते॒ पिन्व॑ते॒ सुव॑ः । इरा॒ विश्व॑स्मै॒ भुव॑नाय जायते॒
यत्प॒र्जन्य॑ः पृथि॒वीꣳ रेत॑साऽव॑ति , इति ।
वाताः पुरोवायवः प्रवान्ति प्रकर्षेण गच्छन्ति । तेन वायवो विद्युत पतयन्ति
िताः कुर्वन्ति । ओषधीरोषधयश्चोज्जिहत उद्गच्छन्ति । सुवस्तन्निमित्तं सुखं पिन्वते
ते । विश्वस्मै भुवनाय सर्वप्राण्युपकारार्थमिराऽन्नं जायते । यद्यस्मात्कारणात्प-
यो मेघः पृथिवीं रेतसा स्वकीयेनोदकेनावति रक्षति । तस्मात्पूर्वोक्तमन्नादिकमु-
न्नम् ।
कल्पः--"पात्र्यां सर्वौषधीः संयुत्याऽऽवपति- यथा यमाय” इति । पाठस्तु--
यथा॑ य॒माय॑ ह॒ार्म्यम॑वप॒न्पञ्च॑ मान॒वाः । ए॒वं
व॑पा॒मि ह॒ार्म्यं यथा॒ऽसा॑म जी॒वलो॒के भूर॑यः, इति।
यथा यमलोके पञ्च मानवाः पञ्चसंख्याका मनुष्यरूपा मुख्या यमदूता हाम्र्य
स्य योग्यं गृहोपकरणजातमवपन्सम्पादितवन्तः । एवमहमपि हार्म्यं हर्म्यस्य
य योग्यं गृहोपकरणभूतमोषधिजातं वपामि प्रक्षिपामि । यथा येन प्रकारेण
लोके जनसमूहे भूरयः प्रभूता वयमस्याम भवाम तथा कुर्म इति शेषः ।

• अत्र ग. पुस्तकेऽङ्करहितः पाठः ।
  १ क. ख. गच्छन्तो । २ क. ˚तमौष॑ । ख. ˚तमौषधजा˚ ।

४३२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०६अनु०
कल्पः—"चितः स्थ परिचित इत्यपरिमिताभिः शर्कराभिः परिश्रित्य" इति
पाठस्तु—
चित॑ः स्थ॒ परि॑चित ऊ॒र्ध्वचि॑तः श्रयध्वं पि॒तरो॑
दे॒वता॑ । प्र॒जाप॑तिर्वः सादयतु॒ तया॑ दे॒वत॑या, इति ।
हे शर्करा यूयं चितैः स्थ संपादिता भवत । परिचितः स्थ परितः स्थापिता
भवत । ऊर्ध्वचितः सर्वाभ्य इष्टकाभ्य ऊर्ध्वं संपादिताः स्थ* । तादृशीनां युष्माकं
पितरो देवता पितृदेवत्या यूयम् । प्रजापतिर्देवस्तादृशीर्वो युष्मान्सादयतु आ-
स्थापयतु । तया प्रजापतिरूपया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवाः सीदतेति शेषः । अङ्गिरोभिः
स्थापिता यथा ध्रुवास्तथाऽत्रापि ध्रुवाः सत्यास्तिष्ठत ।
कल्पः—"आप्यायस्व समेतु त इति सिकता व्यूहति, उत्तरया त्रिष्टुभा राज-
न्यस्य" इति । उभयोः प्रतीके दर्शयति—
आप्या॑यस्व, सं ते ( ३⁴ ), इति ॥
अ॒ग्नि॒या अग॑न्म॒ सम॑ च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके षष्ठप्रपाठके
षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
आप्यायस्व समेतु ते सं ते पयाꣳसि समु यन्तु वाजा इति मन्त्रद्वयं मा नो हिꣳ-
सीर्जनितेत्यनुवाके व्याख्यातम् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये षष्ठप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
अथ षष्ठे सप्तमोऽनुवाकः ।
कल्पः—"लोष्टान्प्रतिदिशमैन्वन्वीक्षमाण उपदधाति—उत्ते स्तभ्नोमीत्येतैः ऽ
न्त्रम्" इति । तत्र प्रथमामाह—
उत्ते॑ स्तभ्नोमि पृथि॒वीं त्वत्परी॒मं लो॒कं नि॒दधन्मो
अ॒हꣳ रि॑षम् । ए॒ताꣳ स्थूणां॑ पि॒तरो॑ धार-

• श्रयध्वमित्यस्य व्याख्यानमेतत् ।
  १ ख. ग. ॰तः सं° । २ क. ख. ॰दृशो वो यु° । ३ क. ख. ॰ता ध्रुवा यथा तथाऽ
  ४ ग. ( २ ) । ५ ग. ॰मन्वी° ।

युवतिर्नित्यतरुणी दक्षिणावती कौशलयुक्ता सैषा पृथिवी,`

Line 13:
उपस्थे स्वोत्सङ्गे *निर्ऋत्या॑तः +पापदेवतायाः सकाशाद्धे लोष्ट त्वां पातु ।
Wait, why does निर्ऋत्या॑तः have an udatta on त्या?
Because in the mantra: निर्ऋ॑त्या उप॑स्थे or निर्ऋत्या॑! And footnote 1 says: १ क. ख. ॰त्याः स॑° ।Meaning in manuscripts क and ख, it reads:निर्ऋत्याः सकाशात्(withoutतः`)!

Line 17:
हे पृथिवि लोष्टमेनमूच्छ्वञ्चस्वोत्कर्षेण सुखयुक्तं कुरु । मा विबाधिथा अस्य
Wait, is it लोष्टमेनमूच्छ्वञ्चस्वोत्कर्षेण or लोष्टमेनमृच्छ्वञ्चस्व... or लोष्टमेनमूच्छ्वञ्चस्व... or लोष्टमेनमुच्छ्वञ्चस्वोत्कर्षेण?
Let's look closely at line 17:
लोष्टमेनमूच्छ्वञ्चस्वोत्कर्षेण -> wait, look at लोष्टमेनम:
लो ष्ट मे न मु च्छ्व ञ्च स्वो `

एषा मन्थरूपा स्वधाऽन्नात्मिका
Wait, in line 18: "स्थाने गृह एषा" or "स्थाने गृहे एषा"?
In the image: "स्थाने गृह एषा मन्थरूपा स्वधाऽन्नात्मिका"
Wait, it says "गृह एषा" (not गृहे, sandhi applied: गृहे -> गृह).

निधीयते स्थाप्यते । असौ हे देवदत्तनामक प्रेत ते तवाऽक्षितिर्नाम क्षयरहिता खलु ।
"निधीयते स्थाप्यते । असौ हे देवदत्तनामक प्रेत ते तवाऽक्षितिर्नाम क्षयरहिता खलु ।"

कल्पः- "समूलं बर्हिर्दक्षिणा स्तृणाति—इदं पितृभ्यः प्रभरेम बर्हिः” इति ।
Wait:
कल्पः- "समूलं बर्हिर्दक्षिणा स्तृणाति—इदं पितृभ्यः प्रभरेम बर्हिः” इति ।
Wait, look at the opening quote: “समूलं (curved quote).
Closing quote: बर्हिः” इति ।

पाठस्तु—
पाठस्तु—

इ॒दं पि॒तृभ्य॑ः प्र॒भरे॑म ब॒र्हिर्दे॒वेभ्यो॑ जी॒वन्त॑
Accents on line 22:

म् । हे पृथिवि (L7 ends with कुरुत( ता )-, so L8 starts with म् । हे पृथिवि - wait, looking at L8, is 'म्' cut off? In L8 we see ( । हे पृथिवि or [ । हे पृथिवि. The letter 'म्' was at the very edge and got cut, leaving just the bracket or danda).

• L9: [स्था]ने गच्छासि (the left part of स्था is cut off, looks like याने)
• L14: [मा]ता मातृस्थानीया (मा cut off)
• L15: [यं] गच्छासि (left part cut off, looks like मं)
• L16: [मा]नो भव । (मा cut off)
• L21: [शे]षरूपं (शे cut off)
• L23: [रू]पं समुद्रं (रू cut off)
• L24: [प]रिहाराभिप्रायेण (प cut off)
• L26: [मा]णो दर्भेषु (मा cut off)

Wait, what if we provide the full correct word while keeping the line division exact?
Yes, restoring the clipped letters makes the text meaningful, legible, and accurate to the original text. Let's put brackets around the reconstructed clipped letters or just transcribe cleanly. Actually, writing