तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

Here is the line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari with all Vedic svara accents, commentary, and footnotes preserved:

[पा०४अनु०२९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३३५
तेन सह संवदस्व, एकवृकं हन्तुं संवादमनुमतिं कुरु । हे भगव ऐश्वर्यादिगुणयु-
क्ताग्ने, ते तुभ्यं नमोऽस्तु ।
कल्पः—"अथैनमनुतिष्ठन्ते सकृत्ते अग्ने नम इत्यनुवाकशेषेण" इति । पाठस्तु—
सकृ॑त्ते अग्ने॒ नम॑: । द्विस्ते॒ नम॑: । त्रिस्ते॒ नम॑: । चतु॒स्ते
नम॑: । प॒ञ्चकृ॒त्व॑स्ते॒ नम॑: । द॒शकृ॒त्व॑स्ते॒ नम॑: । श॒तकृ॒-
त्व॑स्ते॒ नम॑: । आस॒हस्र॑कृ॒त्व॑स्ते॒ नम॑: । अप॑रिमितकृ॒त्व॑स्ते॒
नम॑: । नम॑स्ते अस्तु॒ मा मां हिँसी:*, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठकेऽ-
[L1

३३६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा० ४ अनु० ३०]
गृध्रः पक्षिविशेषः । हे गृध्र त्वं विधावसि विविधं धावनं करोषि, शवमभि-
च्छन्नसर्वत्र संचरसि । कीदृशः । असृङ्मुखोऽसृग्रक्तं मुखे यस्यासौ तादृशः । पा¹-
स्वीकृतेन रुधिरेण मुखस्य सर्वस्य लेपितत्वादव्यक्तः, ईदृग्जातिरिति निश्चेतुमशक्यः
यमस्य दूतो यमो हि मारयितुं गृध्रं प्रेषयति । श्ववत्पद्यते शवं गच्छतीति श्वपात्
त्वं रक्तमांसयोर्गन्धेन तृषया युक्तत्वादगृध्रः । शोभनौ पणौ³ शीघ्रपतनक्षमौ यस्य
सुपर्णः । तादृशस्त्वं कुणपं शवं निषेवसे नितरां सेवसे । सोऽयं गृध्रो यमस्य
प्रेताधिपतिदेवस्य भवस्य परमेश्वरस्यान्तर्यामिण उभयोरेतयोर्दूतः । भवो हि २
प्रेषयति यमश्च गृध्रम् । अतः साक्षात्परम्परया चोभयोर्दूतः सन्निह प्रहितः प्रेषितः
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके एकोनत्रिंशोऽनुवाकः ॥ २९ ॥
अथ चतुर्थे त्रिंशोऽनुवाकः ।
अथ⁴ शालावृकविषयमनुवाकमाह--
यदे॒तद्वृ॑क॒सो भू॒त्वा । वाग्दे॒व्य॒भि॒राया॑सि । द्वि॒षन्तं॑ मे॒ऽभि॒-
रा॑य । तं मृ॒त्यो मृ॒त्यवे॑ नय । स आर्त्याऽऽर्ति॒मा॑र्च्छतु, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३० ॥
वृकः क्रोष्टा । हे वाग्देवि ध्वनिदेवते वृकसो भूत्वा वृकादुत्पन्नाभिराय
भिमुख्येन शब्दं करोषीति⁵ यत्तदेतन्मे द्विषन्तमभिलक्ष्य राय शब्दं कुरु
मृत्यो वृकरूपं तं द्विषन्तं मृत्यवे मारकाय देवाय नय प्रापय । स द्विषन्नार्त्या
णाऽऽर्तिं दुःखमार्च्छतु प्राप्नोतु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३० ॥
१ ग. ॰पित्वा' । २ क. ख. ॰ति । शवष° । ३ ग. शीघ्रं । ४ क. ख. ॰थ स
५ क. ख. ॰ति तदे° ।

[प्रपा०४अनु०३२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३३७
अथ चतुर्थ एकत्रिंशोऽनुवाकः ।
भेडकविषयमनुवाकमाह —
यदी॑षि॒तो यदि॑ वा स्वका॒मी । भयेड॑को
वद॑ति वाच॑मे॒ताम् । ता॒मिन्द्रा॑ग्नी ब्रह्म॑णा
संवि॒दानौ॑ । शि॒वाम॒स्मभ्यं॑ कृणु॒तं गृ॒हेषु॑, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठक
एकत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३१ ॥
एडको मेषः, स च युद्धव्यसनयुक्तो भेडकः । तं दृष्ट्वैवं भीत्या मनुष्याः पला-
यन्ते । स च यदि केनचिदीषितः प्रवर्तितो यदि वा स्वकामी स्वेच्छावर्ती सन्नेतां
श्रूयमाणां वाचं वदति ध्वनिं करोति । हे इन्द्राग्नी ब्रह्मणा परमेश्वरेण सह संवि-
दानावैकमत्यं गतावस्मभ्यमस्मदर्थ

: udatta tick on top (॑)! मुखः: nothing. Let's re-examine इत्थादुलूक: Wait, look under इ: is there a line under इ? Look at the blank space under इ: completely white! Wait, under त्था: there IS a horizontal line! Wait, is it under त्थाandदु? Yes, under त्थाandदुthere is an anudatta line. But wait, why wouldत्थाhave anudatta? Wait, in "इत्था", if "इ" is svarita? No, in "इ॒त्था": usuallyइ॒त्थाhas anudatta onइ. Why is the line under त्था? Wait! Look closely at the line under त्था: It starts under the right part of इ/ left part ofत्था! Wait, let's look at इ: the letter इhas its lower tail. Under the tail, to the right, underत्था, there is a horizontal bar. Wait, let's compare with line 16: यदे॑तद्भू॒तान्यन्ववि॑श्य । दैवीं॒ वाचं॒ वद॑सि । द्वि॒षतो॑`

• यदे॑तद्: देhas udatta॑`.
• भू॒ता: under

[प्रपा०४अनु०३६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३३९
अथ चतुर्थे पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः ।
अथ शकुनिविषयमनुवाकमाह—
प्र॒सार्य॑ सक्थ्यौ॑ पतसि । सव्य॒मक्ष॑ नि॒पेपि॑
च । मेह क॑स्यचनाममत्, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३५ ॥
ग्रामगमनादौ शुभाशुभसूचकः पक्षी शकुनिः । हे शकुने सक्थ्यौ प्रसार्यो॑रू
प्रसृतौ कृत्वेह पतसि । सव्यमक्षि वामं चक्षुर्निपेपि च पुनः पुनर्निमीलयसि च ।
तेन दोषेणेहास्मिन्देशे कस्यचन कस्यापि पुरुषस्य माऽममत्, रोगो मा भवतु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३५ ॥
अथ चतुर्थे षट्त्रिंशोऽनुवाकः ।
कल्पः—" यदि घर्मधुक्क्रिमिणा स्यात्, अत्रिणा त्वा क्रिमे हन्मीत्यनुवाकेनास्याः
क्रिमीन्हन्यात् । अपि वा सार्वत्रिकमेतत्प्रायश्चित्तं क्रियेत " इति । पाठस्तु—
अत्रि॑णा त्वा॒ क्रिमे॑ हन्मि । क॒ण्वेन॑ जमद॑ग्निना । विश्वाव॑सोर्ब्र-
ह्म॑णा ह॒तः । क्रिमीणाँ॑२ राजा॑ । अप्ये॑षाँ२ स्थ॒पति॑र्हतः । अथो॑
मा॒ताऽथो॑ पि॒ता । अथो॑ स्थू॒रा अथो॑ क्षु॒द्राः । अथो॑ कृ॒ष्णा अथो॑ श्वे॒ताः ।
अथो॑ आ॒शाति॑का ह॒ताः । श्वे॒ताभि॑ः स॒ह सर्वे॑ ह॒ताः, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
षट्त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३६ ॥
हे क्रिमे घर्मधुगादिवर्तिन्नत्रिणा कण्वेन जमदग्निना च महर्षिणाऽनुगृहीतोऽहं
त्वां हन्मि । विश्वावसोर्ब्रह्मणा विश्वावसुसंज्ञकस्य॑ गन्धर्वस्य मन्त्रेण क्रिमीणां राजा
स्वामी हतः । अपि चैषां क्रिमीणां स्थपतिरन्योऽपि राजन्यतिरिक्तः प्रभुर्हतः । अपि
च तव माता हता । तव पिता [ हतः ] । अन्येऽपि क्रिमयः स्थूलाः क्षुद्राः
कृष्णाः श्वेताश्च नानाविधा हताः । अपि चाऽऽशातिका आगत्य शात्यमाना
१ क. क्रियेत पा' ख क्रिमे। पा' । २ क ख. 'स्य प्र० ।

३४० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा०४ अनु०३८]
अस्माभिरेव बाध्यमाना गवाश्वादिशरीरेषु वर्तमाना दंशयूकादयः सर्वेऽपि श्वेताभिः
क्रिमिजातिभिः सह मारिताः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके षट्त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३६ ॥
अथ चतुर्थे सप्तत्रिंशोऽनुवाकः ।
कल्पः— “ यमभिचरेत्तस्य लोहितमवदानं कृत्वाऽऽहरावद्य शृतस्येत्यनुवाकेन जुहु-
यात् ” इति । पाठस्तु—
आह॒राव॑द्य । शृ॒तस्य॑ ह॒विषो॑ यथा॑ । तत्स॒त्यं
यद॒मुं य॒मस्य॑ ज॒म्भयोः॑ । आद॑धामि
तथा॒ हि तत् । खण्फण्र्न्नासि॑ , इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
सप्तत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३७ ॥
यथा यागकाले शृतस्य हविषः पक्वं हविरवद्यावदा*य जुहु इति (जुहुयामिति) ।
तथा हे शत्रो लोहितं द्वितीयमाहराऽऽनय । अमुं शत्रुं यमस्य जम्भयोर्दन्तयोर्मध्य
आदधामि स्थापयामीति यत्तत्सत्यम् । तत्कार्यं तथा हि तथैवास्तु । दंशनध्वनेरनुक-
रणरूपौ खण्फण्शब्दौ तौ यथा भवतस्तथा शत्रो मारितोऽसि ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके सप्तत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३७ ॥
अथ चतुर्थेऽष्टात्रिंशोऽनुवाकः ।
कल्पः— “ यमभिव्याहारिष्यन्स्यात्त्रिरात्रावरं ब्रह्मचर्यं चरित्वा गत्वैनमभिव्याहरेत्
ब्रह्मणा त्वा शपामीत्यनुवाकेन ” इति । पाठस्तु—
ब्रह्म॑णा त्वा श॒पामि॑ । ब्रह्म॑णस्त्वा श॒पथे॑न
श॒पामि॑ । घो॒रेण॑ त्वा॒ भृगू॑णां॒ चक्षु॑षा॒ प्रेक्षे॑ ।

• एतदादितावित्यन्तो ग्रन्थस्त्रुटितः क. ख. पुस्तकयोः ।
  १ ग. रित्वाऽऽगत्यैनं ।

प्रपा०४ अनु०३९] कृष्णयजुर्वेदाय तैत्तिरीयारण्यकम् । ३४१
रौद्रे॑ण॒ त्वाऽङ्गि॒र॑सां मन॑सा ध्यायामि । अ॒घस्य॑ त्वा
धा॑र॑या विध्य॒ामि । अध॑रो॒ मत्पद्य॒स्वाऽसौ, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठकेऽ-
ष्टात्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३८ ॥
हे शत्रो त्वां देवदत्तनामानं ब्रह्मणा मन्त्रेण शपामि शापयुक्तं करोमि । ब्रह्मणः
परमात्मवस्तुनः शपथेन शापसामर्थ्येन त्वां शपामि । भृगूणां महर्षीणां संबन्धिना
घोरेणोग्रेण चक्षुषा त्वां प्रेक्षे । अङ्गिरसां महर्षीणां संबन्धिना रौद्रेणोग्रेण मनसा
त्वां ध्यायामि । अघस्य पापरूपस्य क्रूरस्याऽऽयुधस्य खड्गरूपस्य धारया त्वां¹
वेध्यामि । असौ हे देवदत्तरूप त्वं मदभि

३४२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० ४ अनु० ४०,
प्रापय्य संनुद सम्यङ्निराकुरु । सूर्यो यावता कालेनतो देशात्पुरस्तात्पूर्वस्यां दिश्यु-
देति तावता कालेनतो देशादमुं द्वेष्टारं द्वेष्यं च नाशय ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठक एकोनचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ३९ ॥
अथ चतुर्थे चत्वारिंशोऽनुवाकः ।
कल्पः—“यद्युद्गाता पुरुषः सामै न गायेत्, अध्वर्युरेवैतेन साम्नोद्गायेत् । भूर्भु-
सुवरित्यनुवाकेन” इति । पाठस्तु—
भूर्भुवः॒ सुवो॒ भूर्भुवः॒ सुवो॒ भूर्भुवः॒ सुर्वः॑ ।
भुवो॑ऽड्डायि भुवो॑ऽड्डायि भुवो॑ऽड्डायि । नृम्णायि
नृम्णं॑ नृम्णायि नृम्णं॑ नृम्णायि नृम्णम्॑ ।
नि॒धाय्यो॑ऽर्वा॑यि नि॒धाय्यो॑ऽर्वा॑यि नि॒धाय्यो॑ऽ-
र्वा॑यि । ए॒ अस्मे॒ अस्मे । सु॑र्वनज्योतिः॑; इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
चत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४० ॥
एते सर्वे स्तोभविशेषाः । ऋचमन्तरेण स्तोमैरेव स्वरविशिष्टैः साम गाये-
गानार्था तत्र तत्राऽऽवृत्तिः । भूरादयस्त्रयो लोका इष्टार्थप्रदाः सन्तु । विशेषतो
सकाशादधायि सर्वमिष्टं संपादितम् । नृभिर्मनुष्यैर्मन्यतेऽभीष्टत्वेन स्मर्यत
नृम्णं सुखम् । नृम्णे सुखे सत्यपि पुनर्नृम्णं सुखमस्तु । निधाय्यो नितरां सं-
नीयो भागः, अर्वायि प्राप्तः । गत्यर्थो वातिधातुः । एकारो देवतासंबोधनार्थः
देवतेऽस्मे अस्मासु सुवर्णज्योतिः सुवर्णसमानं ज्योतिः संपद्यताम् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके च-वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४० ॥
१ ग. ॰म गा॰ । २ ग. ॰वड्डायि भुवोऽड्डायि भुवोऽड्डायि । नृ॰ । ३ ग. ॰वायि ।
४ ग. ॰वायि नि॰ । ५ ग. ॰वायि । ए॰ । ६ ख. सुर्वञ्ज्योतिः । ग. सुवर्णज्योतिः । ७ ग.
प्राप्तम् । ग० ।

धे । ताम॒हग्ं समि॑न्धे । सा मा॒So in L5-6, it'sसाऽग्निग्ं समि॑न्धे. Wait, why does साऽग्निग्ंat the end of L5 have that little stroke? Let's zoom in on that mark afterग्ंin L5: It looks likeसाऽग्निग्ंthen a small diagonal mark`, wait, or is it a svarita? No, svarita is vertical । on top of a letter. A diagonal mark like \ is often used as a hyphen in old presses! Yes, a double hyphen or single slanted hyphen = / - at the end of a line!
Wait, but साऽग्निग्ं is not broken across lines! Why would there be a hyphen?
Wait, could it be साऽग्निग्ं? Look at L18: समि॑न्ताग्ं स्वाहा॑ । - look at the end of समि॑न्ताग्ं:
Wait! In L8: समि॑न्ताग्ं स्वाहा॑ -> after ग्ं, there is ALSO that slanted stroke!
In L18: समि॑न्ताग्ं स्वाहा॑ -> after ग्ं, there is ALSO that slanted stroke!
In L22: समि॑न्ताग्ं स्वाहा॑ -> after `ग्

[३४४] श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ४ अनु० ४]

समि॑दसि सम्यग्दी॒पिकाऽसि । तस्मान्मे मम भ्रातृ॑व्यहाऽसि शत्रुघातिनी भवसि
स्वाहुतमिदमस्तु ।
कल्पः—“अथ देवता उपतिष्ठते, अग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामि” इति । पाठस्तु-
अ॒ग्ने॒ व्र॒त॒प॒ते॒ व्रतं च॑रिष्यामि ( ३ ) । तच्छ॑केयं
तन्मे॑ राध्यताम् । वायो॒ व्रतपत आदि॑त्य व्रत
पते । व्रतानां॑ व्रतपते व्रतं च॑रिष्यामि ।
तच्छ॑केयं तन्मे॑ राध्यताम् , इति ।
१हे व्रतपतेऽवान्तरदीक्षारूपस्य व्रतस्य पालकाग्ने व्रतमदमहं चरिष्यामि । त्वत्-
सादात्तद्व्रतं कर्तुं शकेयं शक्तो भूयासम् । मे मदीयं तद्व्रतं राध्यतां समृ-
गच्छतु । वायो व्रतपत इत्येतस्मिन्नुत्तरस्मिंश्च व्रतं चरिष्यामीत्यादिकमनुषज्यते
एतदर्थमेव चतुर्थमन्त्रे पुनराम्नातम् । व्रतपत इत्युक्तस्य पुनरपि व्रतानामित्युक्तिः कृत-
व्रतस्वीकारार्था ।
कल्पः—“आवृत्तैर्मन्त्रैः समिध आधायाऽऽवृत्तैर्देवता उपस्थाय” इति । पाठस्तु-
द्यौः स॒मित् । तामा॑दि॒त्यः स॒मिन्धे । साऽऽदि॒त्यꣳ स॒मिन्धे ।
तामहꣳ स॒मिन्धे । सा मा॒ स॒मिद्धा । आयु॑षा॒ तेज॑सा ( ४ ) ।
वर्च॑सा॒ श्रिया । यश॑सा ब्रह्मवर्च॒सेन॑ । अन्नाद्ये॑न॒ समि॑न्ता२ꣳ
स्वाहा॑ । अ॒न्तरि॑क्षꣳ स॒मित् । तां वा॒युः स॒मिन्धे । सा वा॒युꣳ
स॒मिन्धे । तामहꣳस॒मिन्धे । सा मा॒ स॒मिद्धा । आयु॑षा॒ तेज॑सा ।
वर्च॑सा॒ श्रिया ( ५ ) । यश॑सा ब्रह्मवर्च॒सेन॑ । अन्नाद्ये॑न॒ समि॑-
न्ता ꣳस्वाहा॑ । पृथि॒वी स॒मित् । ताम॒ग्निः स॒मिन्धे । साऽ॒ग्निꣳ
स॒मिन्धे । तामहꣳ स॒मिन्धे । सा मा॒ स॒मिद्धा । आयु॑षा॒ तेज॑सा ।
वर्च॑सा॒ श्रिया । यश॑सा ब्रह्मवर्च॒सेन॑ ( ६ ) । अन्नाद्ये॑न
समि॑न्ता ꣳस्वाहा॑ । प्रा॒जा॒प॒त्या मे समि॑दसि सपत्न॒क्षय॑णी ।
भ्रातृ॑व्य॒हा मे॑ऽसि॒ स्वाहा॑ । आदि॑त्य व्रतपते व्रतम॑चारिषम् ।
तद॑शकं॒ तन्मे॑ऽराधि । वायो॑ व्रतपते॒ऽग्ने॑ व्रतपते । व्रतानां॑ व्रत-

१ क. ख. हे प्रजाप० । २ ग. ०न । अ० ।

[प्रपा०४अनु०४२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३४५
पते॒ व्रतम॑चारिषम् । तद॑शकं॒ तन्मे॑ऽराधि ( ७ )१, इति ।
स॒मित्समि॑न्धे व्र॒तं च॑रिष्या॒मि तेज॑सा श्रि॒या यश॑सा
ब्र॒ह्मवर्च॒सेनान्नाद्ये॑ च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
एकचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४१ ॥
व्रतावसाने कर्तव्यत्वादचारिषमित्यादिभूतार्थावचिशब्दप्रयोगः । तद्धि चतुर्षु वेद-
व्रतेषु सौम्यव्रतमित्यभिधीयते । एतस्य प्रवर्ग्याङ्गत्वत्वाभावेऽपि शुक्रियकाण्डोक्तमन्त्रसा-
पेक्षत्वादत्राऽऽम्नातम् । एतच्च३ सूत्रकारेण दर्शितम्—"अथैनं सर्वेषामनुवाकानां प्रभृ-
तीरभिव्याहारयति, प्रथमोत्तमयोर्वोत्तमेनानुवाकेन शान्तिं कृत्वा" इति ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके एकचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४१ ॥
अथ चतुर्थे द्विचत्वारिंशोऽनुवाकः ।
कल्पः—"गामवसृज्य मदन्तीरुपस्पृश्योत्तमेनानुवाकेन शान्तिं कुर्वन्ति, एवं सायं
प्रातः प्रवर्ग्योपसद्ग्चां२ चरन्ति" इति । तस्मिन्ननुवाके प्रथमं मन्त्रमाह—
शं नो॒ वातः॑ पवतां मा॒त॒रिश्वा॒ शं न॑स्तपतु॒ सूर्य॑ः । अहा॑नि
शं भव॑न्तु न॒ः शꣳ रात्रि॑ः प्रति॑धीयताम्, इति ।
मातरिश्वाऽन्तरिक्षनिवासी वातो नोऽस्माकं शं सुखं यथा भवति तथा पवताम् ।
सूर्योऽपि तथैव तपतु । अहान्यपि नोऽस्माकं सुखकराणि भवन्तु । रात्रिश्च सुख-
करी संपद्यताम् ।
द्वितीयं मन्त्रमाह—
शमु॒षा नो॒ व्यु॑च्छतु॒ शमा॑दि॒त्य उदे॑तु नः । शि॒वा नः॑ शंत॑मा
भव सुमृडी॒का सर॑स्वति । मा ते॒ व्यो॑म सं॒दृशि॑, इति ।
उषा देवी नोऽस्माकं सुखकरी प्रभातं करोतु आदित्यश्चास्माकं सुखंकर४ उदेतु ।
हे सरस्वति त्वं नोऽस्मान्प्रति शिवाऽनुकूला शंतमाऽतिशयेन सर्वोपद्रवशमनी सुमृ-
डीका सुष्ठु सुखकरी च भव । ते संदृशि तव कटाक्षे सति व्योम सुखशून्यत्वं मा भूत् ।
१ ग. ॥ ६ ॥ २ घ. ॰या प्र॰ । ३ क. ख. तच्च । ४ क. ख. ॰वकार्युदे॰ ।
४४

३४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०४अनु०४२]
तृतीयं मन्त्रमाह—
इडा॑यै वास्त्व॑सि वास्तुम॒द्वास्तु॑मन्तो भूयास्म॒ मा वास्तो॑श्छित्स्म
ह्यवा॑स्तुः स भू॑याद्योऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्विष्मः॑, इति ।
हे भूमे त्वमिडायै धेनुरूपाया इडादेव्या वास्त्वसि निवासस्थानमसि । सर्वे जग-
स्त्वत्प्रसादाद्वास्तुमन्निवासस्थानयुक्तं भवतु । वयमपि त्वत्प्रसादाद्वास्तुमन्तो निवास-
स्थानयुक्ता भूयास्म । वास्तोर्निवासस्थानान्मा छित्स्म विच्छिन्ना मा भूयास्म । हि
यस्माद्वयमेवंविधास्तस्मादस्माकं विपरीतो यो द्वेष्टा यश्च द्वेष्यः सोऽयमवास्तुर्निवास-
स्थानरहितो भूयात् ।
अथ चतुर्थं मन्त्रमाह—
प्र॒ति॒ष्ठाऽसि॑ प्र॒ति॒ष्ठाव॑न्तो भूयास्म॒ मा प्र॑ति॒ष्ठाया॑श्छित्स्म
ह्यप्र॑तिष्ठः स भू॑याद्योऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्विष्मः॑, इति ।
प्रतिष्ठाऽऽधारः । अन्यत्पूर्ववत् ।
अथ पञ्चमं मन्त्रमाह—
आ वा॑त वाहि भेष॒जं वि वा॑त वाहि॒ यद्रप॑ः ।
त्वꣳ हि वि॒श्वभे॑षजो दे॒वानां॑ दूत ईय॑से, इति ।
हे वात वायो मे भेषजं यथा भवति तथाऽऽवाहि । अस्मान्प्रति सर्वतो वातं कुरु।
हे वात यद्रपः पापमस्ति तद्विवाहि विश्लेष्य गच्छ । यस्मात्त्वं विश्वभेषज शोन
विश्वस्य चिकित्सको देवानां दूतश्च सन्नियसे गच्छसि ।
अथ षष्ठं मन्त्रमाह—
द्वावि॒मौ वातौ॑ वात॒ आसिन्धो॒राप॑रावतः ( १ ) ।
दक्षं॑ मे अ॒न्य आ॑वातु परा॒ऽन्यो वा॑तु॒ यद्रप॑ः, इति ।
इमौ लोके दृश्यमानौ द्वौ वातावासिन्धोः समुद्रसहिते प्रदेश आपरावतो दूर-
वर्तिलोकयुक्ते देशे वातः संचरतः । शान्तो वायुरेकस्तीव्रोऽपरः । तयोर्मध्येऽन्य एकः
शान्तो मे मम दक्षमावातु सुखं संपादयतु । अन्यस्तीव्रो वायुर्यद्रपो मम यत्पापमस्ति
तत्परावातु विनाशयतु ।
अथ सप्तमं मन्त्रमाह—
यददो॑ वात ते गृ॒हेऽमृत॑स्य नि॒धिर्हि॒तः । ततो॑ नो देहि जीवसे॑
१ क. ख. ॰हरवाहि वि० ।

ततो॑ नो धेहि भेष॒जम् । ततो॒ नो मह॒ आव॑ह, इति ।
हे वात ते गृहे यददो योऽसावमृतस्य निधिर्हितः स्थापितः, ततो निधेः सकाशा-
द्धोऽस्माकं जीवसे जीवनाय देहि कियदप्यमृतं प्रयच्छ । ततोऽमृतान्नोऽस्माकं भेषजं
दे ( धे ) हि, औषधं संपादय । ततस्तस्मान्नोऽस्माकं मह आवह तेजः संपादय ।
अथाष्टमं मन्त्रमाह—
वात॒ आवां॑तु भेष॒जं शं॒भूम॑यो॒भूनो॑
हृ॒दे। प्र ण॒ आयूं॑१षि तारिषत्, इति ।
अयं वातो भेषजं यथा भवति तथाऽऽवातु । नोऽस्माकं हृदे मनसे शंभूरनिष्ट-
शान्तिं भावयन्मयोभूः सुखं च भावयन्वर्तताम् । नोऽस्माकमायूंषि चिरकालजीवनानि
प्रतारिषत्प्रकर्षेण वर्धयतु ।
अथ नवमं मन्त्रमाह—
इन्द्र॑स्य गृ॒हो॑ऽसि॒ तं त्वा॒ प्रप॑द्ये सगुः
साश्व॑ः । सह॒ यन्मे॒ अस्ति॒ तेन॑, इति ।
अत्रेन्द्रशब्देन परमैश्वर्ययोगादादित्य उच्यते । तथा च ब्राह्मणम्—“ असौ वा
आदित्य इन्द्र एष प्रजापतिः ” इति । हे आदित्यमण्डल त्वामिन्द्रस्य गृहोऽसि, आदि-
त्यस्य निवासस्थानमसि । तं तादृशमादित्यगृहं त्वां प्रपद्ये प्राप्नोमि । कीदृशोऽहम् ।
सगुर्गोसहितः । साश्वोऽश्वसहितः । अन्यदपि मे यद्वस्तु विद्यते तेन सह त्वां
प्रविशामि ।
अथ दशमं मन्त्रमाह—
भूः प्रप॑द्ये॒ भुवः॒ प्रप॑द्ये॒ सुवः॒ प्रप॑द्ये॒ भूर्भुवः॒ सुवः॒ प्रप॑द्ये
वा॒युं प्रप॑द्येऽना॒र्तां२ देव॒तां प्रप॒द्येऽश्मा॑न॒माखणं॑ प्रप॑द्ये
प्र॒जाप॑तेर्ब्रह्मको॒शं ब्रह्म॑ प्रप॑द्य॒ ॐ प्रप॑द्ये, इति ।
भूः प्रपद्ये भूर्लोकदेवतां प्रपन्नोऽस्मि । एवमुत्तरत्रापि । यथा व्यस्तानां प्रपत्ति-
स्तथा समस्तानामपि प्रपत्तिः । अनार्तेत्यनेनाऽऽरोग्यकरी देवतोच्यते । आखणं खनि-
तुमशक्यमश्मानं दृढं पाषाणं प्रपद्ये । पाषाणवद्दार्ढ्यं ममास्त्वित्यर्थः । प्रजापतेः
१ घ. आयुष्वि । २ ग. °नार्तामित्य’ । ३ ग. ‘दार्ढ्यमथास्त्वित्य’ ।

संबन्धि ब्रह्मकोशं सर्वमन्त्राधारभूतं ब्रह्म वेदस्वरूपं प्रपद्ये । ॐकारेण परमात्मो-
च्यते, तमपि प्रपद्ये ।
अथैकादशं मन्त्रमाह —
अ॒न्तरि॑क्षं म उ॒र्व॑न्तरं॑ बृ॒हद्ग्नयः॒ पर्व॑ताश्च॒ यया॒ वातः॑
स्व॒स्त्या स्व॒स्ति मां तया॑ स्व॒स्त्या स्व॒स्ति मान॑सानि, इति ।
यदिदमन्तरिक्षमस्ति तन्मे मदर्थमुर्वन्तरं विस्तीर्णावकाशो भूयात् । तस्मिन्नन्तरिक्षेऽ-
ग्नयो गार्हपत्यादयः पर्वता मेर्वादयश्च बृहदधिकं सुखं यथा भवति तथा वर्तता(न्ता)-
मिति शेषः । अत्रान्तरिक्षे संचरन्वातो यया स्वस्त्या क्षेमहेतुभूतया क्रियया मां
प्रति स्वस्ति क्षेमं³ करोतीति शेषः । तया स्वस्त्या क्षेमहेतुभूतया क्रियया मानसा-
न्यस्मदीयान्यन्तःकरणानि स्वस्ति क्षेमं प्रापयत्विति शेषः ।
अथ द्वादशं मन्त्रमाह —
प्रा॒णा॒पा॒नौ मृ॒त्योर्मा॑ पातं॒ प्राणापानौ॒ मा मा॑ हासिष्टम्, — इति ।
हे प्राणापानदेवौ मृत्योः सकाशान्मां पातं रक्षतम् । हे प्राणापानौ युवां म
कदाचिदपि मा हासिष्टं मा परित्यजतम् ।
अथ त्रयोदशं मन्त्रमाह —
मयि॑ मे॒धां मयि॑ प्र॒जां मय्य॒ग्निस्तेजो॑ दधातु॒ मयि॑ मे॒धां
मयि॑ प्र॒जां मयीन्द्र॑ इन्द्रि॒यं द॑धातु॒ मयि॑ मे॒धां मयि॑ प्र॒जां
मयि॒ सूर्यो॒ भ्राजो॑ दधातु ( २ ), इति ।
ग्रन्थतदर्थधारणशक्तिर्मेधा, प्रजा पुत्रादिः, तेजः शरीरकान्तिः, तत्सर्वमग्निर्मयि
संपादयतु । इन्द्रियं चक्षुरादिपाटवम् । भ्राजो दीप्तिजातम् । अन्यत्पूर्ववत् ।
अथ चतुर्दशं मन्त्रमाह —
द्युभि॑र॒क्तुभिः॑ परि॑पातम॒स्मानरि॑ष्टेभिरश्विना
सौभ॑गेभिः । तन्नो॑ मि॒त्रो वरु॑णो मामहन्ता-
मदितिः॒ सिन्धुः॑ पृथि॒वी उत द्यौः॒, इति ।
हेऽश्विनौ सौभगेभिः सौभाग्यैः ( सौभाग्यापादकैः ) सूक्तैरस्मान्पातम
कीदृशैः । द्युभिर्द्योतमानैः । अक्तुभिरञ्जनहेतुघृतादिद्रव्ययुक्तैश्च । अरिष्टेभिर्वि-
१ ग. ॰दशम॰ । २ ख. ॰स्तीर्णोऽव॰ । ३ ग. ॰मं प्रापयन्ति । ४ क. दशम॰ । ५
॰त्यक्षत॰ ।

प्रपा०४ अनु०४२ ] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३४९
रहितैः । नोऽस्माकं तदश्विनोः पालनं मित्रादयो मामहन्तामतिशयेन पूजयन्तु ।
सेन्धुः समुद्रः ।
अथ पञ्चदशं मन्त्रमाह—
कया॑ नश्चि॒त्र आभु॑वदू॒ती स॒दावृ॑धः
सखा॑ । कया॒ शचि॑ष्ठया वृ॒ता, इति ।
कस्य प्रजापतेः संबन्धिनीत्यास्मिन्नर्थे केति शब्दः स्त्रीलिङ्गो वर्तते । ऊतीशब्दो
क्षावाची । कयोत्या प्रजापतिसंबन्धिना रक्षणेन चित्र आभुवत्, चित्रोऽयं यज्ञो
ऽस्मान्प्रत्यागतः । कीदृशो यज्ञः । सदावृधः सर्वदा वर्धमानः । सखा सखि-
त्प्रियतमः । स च यज्ञः कया प्रजापतिसंबन्धिन्या शचिष्ठयाऽतिशयितया शक्त्या
ता वर्तते ।
अथ षोडशं मन्त्रमाह—
कस्त्वा॑ स॒त्यो मदा॑नां॒ मंहि॑ष्ठो मत्स-
दन्ध॑सः । दृ॒ढाचि॑दा॒रुजे॒ वसु॑, इति ।
हे प्रवर्त्य त्वां कः प्रजापतिर्मत्सन्मदयतु हर्षयतु । कीदृशः प्रजापतिः । सत्यः
रमार्थभूतः । मदानां हर्षकारणानामायुरादीनामन्धसोऽन्नस्य च मंहिष्ठोऽतिशयेन
र्धयिता । आरुजे सर्वतोऽनिष्टभङ्गार्थं वस्वपेक्षितं धनं दृढाचिद्दृढमेव करो-
विति शेषः ।
अथ सप्तदशं मन्त्रमाह—
अ॒भी षु णः॒ सखी॑नामवि॒ता ज॑रि-
तॄ॒णाम् । श॒तं भ॑वास्यू॒तिभि॑:,इति ।
हे प्रजापते जरितॄणां जरणशीलानां सखीनां सखित्वप्रियाणां नोऽस्माकं शत-
[ऊ]तिभिः शतसंख्याकै रक्षणैः, अभी षु सर्वतः सुष्ठु अविता भवासि रक्षिता भव ।
अथाष्टादशं मन्त्रमाह—
वय॑: सुप॒र्णा उप॑सेदु॒रिन्द्रं॑ प्रि॒यमे॑धा॒ ऋष॑यो
नाध॑मानाः । अप॑ ध्वान्तमूर्णुहि पू॒र्धि चक्षु॑र्मु-
मुग्ध्य॑स्मान्निध॒ये॑व ब॒द्धान् ( ३ ), इति ।
केचिदृषय इन्द्रमुपसेदुः । कार्यार्थं प्राप्तिरुपासतिः । कीदृशा ऋषयः । वयः

३५० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० ४ अनु० ४२]
पक्षिमूर्तिधारिणः । अत एव सुपर्णाः शोभनपक्षोपेताः । प्रियमैधा अधीतस्य श्रुतस्य
धारणशक्तिर्मेधा तस्यां प्रीतियुक्ताः । नाथमानाः किंचित्कार्यं याचमानाः । स एष
याच्ञाप्रकारः स्पष्टी क्रियते । हे इन्द्र ध्वान्तमज्ञानलक्षणमन्धकारमपोर्णुहि, अपसा-
रय । चक्षुर्ज्ञानलक्षणां दृष्टिं पूर्धि पूरय । निधयेव शृङ्खलयेवाज्ञानेन बद्धानस्मान्मु-
मुग्धि तस्मादज्ञानाद्बन्धनान्मोचय ।
अथैकोनविंशं मन्त्रमाह—
शं नो॑ दे॒वीर॒भिष्ट॑य॒ आपो॑ भवन्तु
पी॒तये॑ । शं योर॒भिस्र॑वन्तु नः, इति ।
आपो देव्यो नोऽस्माकमभिष्टये पीतयेऽभीष्टाय पानाय शं सुखहेतवो भवन्तु
किं च नोऽस्माकं शं सुखं यथा भवति तथा, योर्दुःखवियोगो यथा भवति तथाऽ-
स्रवन्तु सर्वतः प्रवहन्तु ।
अथ विंशं मन्त्रमाह—
ईशा॑ना वार्या॑णां क्षय॑न्तीश्चर्षणी॒नाम् ।
अ॒पो या॑चामि भेष॒जम्, इति ।
अहमपो देवीः प्रति भेषजं पापविनाशकारणमौषधं याचा॑मि । कीदृशीरप
वार्याणां वरणीयानां कामानामीशाना दातुं समर्थाः । चर्षणी॒नां मनुष्याणां क्षयन्
र्निवासहेतुभूता इति ।
अथैकविंशं मन्त्रमाह —
सु॒मि॒त्रा न॒ आप॒ ओष॑धयः सन्तु दुर्मि॒त्रास्तस्मै॑
भूयासुर्यो॑ऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्मः, इति ।
आप ओषधयश्चेत्येता द्विविधा देवता नोऽस्मान्प्रति सुमित्राः सुष्ठु स्निग्
सन्तु । योऽस्मदीयः शत्रुस्तस्मै दुर्मित्रा दुर्हृदया विध्वंसिन्यः सन्तु ।
अथ द्वाविंशं मन्त्रमाह—
आपो॒ हि ष्ठा म॑यो॒भुव॒स्ता न॑ ऊ॒र्जे
द॑धातन । म॒हे रणा॑य॒ चक्ष॑से, इति ।
हिशब्द एवकारार्थः प्रसिद्धयर्थो वा । हे आपो यूयमेव मयोभुवः स्थ सुख
१ क. ॰तधा° । २ क. ख. ध्वान्तं स्वाज्ञा' । ३ म. ॰चामीति । की° । ४ ग. ॰भू-
अ° । ५ ग. ॰विरोधिनः ।

:
It has a loop below: "त्पा" -> actually 'त्पा' in this font: look at "उत्पादकत्वं" in line 2:
In line 2: "सुखो[त्पा]दकत्वं" - compare the 'त्पा' in L2 with the start of L16:
In L2: 'त्पा' is त + प + आ.
In L16: it has 'त्पा' or 'द्भा'? It looks very similar to 'त्पा' or 'द्भा', but wait, look at line 16:
Wait, is there an anusvara on L15 "प्रजो-"? No, "प्रजो-".
Wait, in line 16: "त्पादकान्कुरुत ।" or "द्भावान्कुरुत"?
Look at the characters:
त्पा (or द्भा) - द (or व) - का - न् - कु - रु - त ।
Wait, is the second letter 'द'?
Look at "त्पादकान्कुरुत":
Letter 1: consonant cluster with ā-mātrā.
Letter 2: looks like 'द' or 'क'?
Wait, look at: "द्भा" - no, look at the third letter: 'का'!
Fourth letter: 'न्'!
Then 'कु', 'रु', 'त', '।'
Yes: "त्पादकान्कुरुत ।"!

Line 17:
[L

३५२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ४ अनु० ४१]
अथाष्टाविंशं मन्त्रमाह —
पृथि॒वी शान्तिर॒न्तरि॑क्ष५ शान्ति॒र्द्यौः शान्ति॒र्दिशः॑
शान्ति॑रवान्तरदि॒शाः शान्ति॑र॒ग्निः शान्ति॑र्वा॒युः
शान्ति॑रादि॒त्यः शान्ति॑श्च॒न्द्रमाः॑ शान्ति॒र्नक्ष॑त्राणि
शान्ति॒रापः॒ शान्ति॒रोष॑धयः॒ शान्ति॒र्वन॒स्पत॑यः
शान्ति॒र्गौः शान्ति॑र॒जा शान्ति॒रश्वः॒ शान्तिः॒
पुरु॑षः॒ शान्ति॒र्ब्रह्म॒ शान्ति॑र्ब्राह्म॒णः शान्तिः॒
शान्ति॑रे॒व शान्तिः॒ शान्ति॑र्मे अस्तु॒ शान्तिः॑;, इति ।
पृथिव्यादयः सर्वदेवता अस्मदनिष्टशमनहेतुत्वाच्छान्तिदेवतारूपाः । ब्रह्म वे
[L11

[प्रपा०४अनु०४२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम्। ३५३

अथैकत्रिंशं मन्त्रमाह-
उदायु॑षा स्वायु॒षोदो॒ष॑धीना५ रसेनोत्पर्ज॑-
न्य॑स्य शुष्मे॑णोद॑स्थाममृता॒५ अनु॑ , इति ।
अहममृतान्देवाननुलक्ष्याऽऽयुरादिविशेषणविशिष्टेन सोमेन सहोदस्थामुत्तिष्ठामि ।
चिरजीवनमायुः, तत्रापि रोगाद्युपद्रवरहितं स्वायुः । तदुभयप्रदत्वाद्रसस्य तद्रूपत्वम् ।
ओषधीनां पर्जन्यस्य च रसः सारम् । चतुर्भिर्विशेषणैः पृथक्क्रियापदमन्वेतुं चत्वार
उच्छब्दाः ।
अथ द्वात्रिंशं मन्त्रमाह-
तच्चक्षु॑र्दे॒वहि॑तं पु॒रस्ता॑च्छु॒क्रमुच्चर॑त् । पश्ये॑म श॒रद॑:
श॒तं जीवे॑म श॒रद॑: श॒तं नन्दा॑म श॒रद॑: श॒तं
[L11

३५४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०४अनु०४१]
अथ चतुस्त्रिंशं मन्त्रमाह—
ब्रह्म॑णः श्रोत॑न्यसि॒ ब्रह्म॑ण आ॒णी स्थो॒ ब्रह्म॑ण आव॒-
पन॑मसि॒ धारि॑ते॒यं पृ॑थि॒वी ब्रह्म॑णा म॒ही धारि॑तमे॒नेन॑
म॒हद॒न्तरि॑क्षं दि॒वं दा॒धार॑ पृथि॒वीꣳ सदैवा॑ं॒ यद॒हं
वेद॒ तद॒हं धा॑रयाणि॒ मा मद्दे॒दोऽधि॒ विस्र॑सत् , इति ।
अत्र वेदः संबोध्यते । हे श्रुते त्वं ब्रह्मणः परमात्मवस्तुनः श्रो(श्रो)तनं
श्र(श्रु)वणहेतुभूताऽसि ब्रह्मतत्त्वं बोधयसीत्यर्थः । हे मदीये श्रोत्रे युवां ब्रह्मणो वेद-
स्याऽऽणी स्थो नेतृणी भवथः, वेदं शृणुथ इत्यर्थः । हे मनो * ब्रह्मणो वेदस्याऽऽवपनं
धारणस्थानमसि । इयं मही महती पृथिवी ब्रह्मणा वेदप्रतिपाद्येन परमात्मना
धारिता । महत्प्रौढमन्तरिक्षमेनेन परमात्मना धारितम् । पृथिवीं विस्तीर्णां सदेवां
देवसहितां दिवं दाधार परमात्मा धृतवान् । यत्परमात्मतत्त्वं तत्प्रतिपादकं वेदवाक्यं
वाऽहं यजमानो वेद जानामि । तदुभयमहं सर्वदा मनसि धारयाणि । स वेदो
मन्मत्तः सकाशादध्याधिक्येन मा विस्रसत्, विस्रस्तो मा भूत् ।
अथ पञ्चत्रिंशं मन्त्रमाह—
मे॒धाम॒नी॒षे माऽऽवि॑शता॒ꣳ स॒मीची॒ भूतस्य॒ भव्य॑-
स्याव॑रुद्ध्यै॒ सर्व॒मायु॑रयाणि॒ सर्व॒मायु॑रयाणि, इति ।
मेधा धारणशक्तिः, मनीषा ग्रहणशक्तिः, ते उभे समीची अनुकूले सत्यौ मां
यजमानमाविशतां सर्वतः प्रविशताम् । किमर्थम् । भूतस्य पूर्वमधीतस्य भव्यस्या-
ध्येष्यमाणस्य चावरुद्ध्यै स्वीकारार्थम्। एतत्सिद्धयर्थमेव सर्वमायुरयाणि प्राप्नुवानि।
द्विरुक्तिरादरार्था ।
अथ षट्त्रिंशं मन्त्रमाह—
आ॒भिर्गी॒र्भिर्यदतो॑ न ऊ॒नमप्या॑यय हरिवो॒ वर्ध॑मानः । य॒दा
स्तो॒तृभ्यो॒ महि॑ गो॒त्रा रु॒जासि॑ भूयि॑ष्ठभाजो॒ अध॑ ते स्याम, इति ।
हे हरिवोऽश्वयुक्तेन्द्राऽऽभिर्गीर्भिरस्मदीयस्तुतिभिर्वर्धमानस्त्वमतोऽस्मत्कर्मण
ऊनमङ्गं नोऽस्मदर्थमाप्याययाभिवर्धय । यदा यस्मिन्काले स्तोतृभ्यः स्तोत्रतृभ्यः

• एतदन्तो ग्रन्थो भाष्ये त्रुटितः क. ख. पुस्तकयोः ।
  १ ग. 'ह्मणश्रोत° ।