तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०४अनु०२०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३२७
कल्पः—“यदि भिद्येत विधुं दद्राणमिति संदध्यात्” इति । पाठस्तु—
विधुं॒ दद्रा॑ण॒ᳵ सम॑ने बहु॒नाम् । युवा॑न॒ᳵ सन्तं॑
प॒लि॒तो ज॑गार । दे॒वस्य॑ पश्य॒ काव्यं॑ महि॒-
त्वाऽद्या म॑मार॑ । स ह्यः समा॑न, इति ।
बहूनां कर्मणां समने समीचीनचेष्टारूपेऽनुष्ठाने दद्राणं भूयः प्रवर्तमानं विधुमनु-
ज्ञानस्य विधातारं महावीरं युवानं यौवनोपेतपुरुषवद्दृढमेव सन्तं पलितो वयोहीनस्-
तः शैथिल्यविशेषो जगार निगीर्णवान् । देवस्य जगद्विधातुः परमेश्वरस्य काव्य-
मभिज्ञानरूपं महित्वा महिमानं पश्य हे जनसमूहावलोकय । किं तन्माहात्म्यमिति
तदुच्यते । स महावीरो ह्यः पूर्वेद्युः समान सम्यक्चेष्टितवान् । अद्यास्मिन्दिने ममार
म्रोऽभूत्, ईदृशं खल्वीश्वरस्य माहात्म्यम् ।
कल्पः—“ततो यानि दृढार्थे संश्लेषणानि स्युस्तैरेनमाभिसंदध्यात्, यदन्यन्मासा-
माषेभ्यश्च । यद्वते चिदभिश्रिष इति । भिन्नं महावीरं विधुं दद्राणमिति मन्त्रेण संधाय
दृते चिदिति मन्त्रेण संश्लेषणसाधनैरुपलिम्पेत्” [इति] । पाठस्तु —
यद्दृ॒ते चि॑द॒भिश्रि॑षः । पु॒रा ज॒र्तृभ्य॑ आ॒तृदः॑ । संधा॑ता सं॒धिं
म॒घवा॑ पु॒रोव॑सुः (१) । निष्कर्त्ता॒ विह्र॑तं॒ पुन॑ः, इति ।
यन्महावीरस्वरूपं जर्तृभ्यः पुरा कपालॅर्जरणेभ्यः कपालानां चूर्णीभावेभ्यः पूर्वम-
भिश्रिष ऋतेऽभितः संश्लेषणसाधनानि द्रव्याणि विनाऽऽतृदस्तर्दनं भङ्गं प्राप्नोत् ।
महावीरस्य मघवेन्द्रः संधिं संधानं [ संधाता ] करिष्यति । कीदृशो
। पुरोवसुः पुरतोऽवस्थितानि वसूनि संश्लेषणसाधनानि द्रव्याणि यस्यासौ
सुः । इत्थं स इन्द्रो विहृ(हरू)तं विशेषेण भग्नं महावीरं पुनर्निष्कर्ता पुनरपि
रिष्यति ।
पुन॑रू॒र्जा सह र॒य्या ।
ल्पः—“यदि घर्ममतिपरीयुर्न वा प्रतिपरीयुः पुनरूर्जा सह रय्येत्येताभ्यामेनं
रीयुः” इति । त्रिः परिषिञ्चन्पर्येतीति यदुक्तं तत्राधिकपर्यावर्तने, त्रिः पुनः [प्रति]-
न्तीति विपरीतावर्तने यदुक्तं तदकरणेऽप्येतत्प्रायश्चित्तम् । तत्र मन्त्रेणोदितं
१ ग. संदध्यात् 'इ'. २ ग. ˚मेवं स˚ । ३ ग. ˚संदृद्यात् । ४ क. ˚म्पेत् । पा० ।
विहृतं । ६ क. ख. ˚लक्षर˚ । ७ क. ख. ˚नां भूतिभावस्य पू˚। ८ ग. मन्त्रयोर्गादिर्हं प्र० ।

, d-ga ligature: द्ग)! "पात्रस्योपर्यूद्गमने" (with दीर्घ ऊ: पात्रस्योपर्यूद्गमने).
Wait, look at "सत्ये-":
"सत्ये-" - wait, is it "सति" or "सत्ये-"?
"सत्ये-" with hyphen? At the beginning of line 5: "तत्प्रायश्चित्तम् ।"
Ah! "सत्येतत्प्रायश्चित्तम्" split as "सत्ये-" and "तत्प्रायश्चित्तम्"!
Yes, सति + एतत् = सत्येतत्! Split across lines: "सत्ये-" / "तत्प्रायश्चित्तम् ।". Perfect!

Line 5:
तत्प्रायश्चित्तम् । तत्र प्रथमामृचमाह—

Line 6:
मा नो॑ घ॒र्म व्यथि॑तो॒ विव्य॑थो नः॑ । मा न॒:

Line 7:
पर॒मध॑रं मा रजो॒ऽनैः॑ । मोष्व॑स्मा॒ᳵस्तम॑स्य॒न्त-

Line 8:
र्धाः॑ । मा रु॒द्रिया॑सो अ॒भिगु॑र्वृधानः॑, इति ।

Line 9:
नोऽस्मदीय हे घर्म हविर्द्रव्य त्वं व्यथितश्चलितो भूत्वा नोऽस्मान्मा विव्यथो

Line 1

[प्रपा०४अनु०२०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २२९

उ॒ग्रा श॒तापा॑ष्ठा॒ घ॒ विषा॒ परि॑ णो वृणक्तु, इति ।
हे मित्रावरुणौ नोऽस्मान्धर्मापराधरहितानिह कर्मणि, उपावतमुपेत्य रक्षतम् ।
हे सखाया सखिवदत्यन्तस्निग्धौ युवामिह कर्मणि नोऽस्मानन्वाधीयाथामनुक्रमेण
सर्वतो दीप्तान्कुरुतम् । आदित्यानां संबन्धिनो हेतिः पापिषु हिंसाकरणमायुधं नोऽ-
स्मान्परिवृणक्तु सर्वतो वर्जयतु । कीदृशी हेतिः । प्रसि॒तिः प्रकृष्टबन्धना । उ॒ग्रा तीक्ष्णा-
घाता । शतापाष्ठा बहुस्पर्शा, बहुभिरवयवैः प्रहर्तुं समर्थेत्यर्थः । विषा व्यापिनी ।
वैशब्दो यथोक्तविशेषणसमुच्चयार्थः ।
चतुर्थ्यादीनामष्टमान्तानां पञ्चानां प्रतीकानि दर्शयति—
इ॒मं मे॑ वरुण तत्त्वा॑ यामि । त्वं नो॑ अग्ने
स त्वं नो॑ अग्ने । त्वम॑ग्ने अयासि॑, [इति] ।
तत्राऽऽद्यं मन्त्रद्वयमिन्द्रं वो विश्वतस्परीन्द्रं नर इत्यत्र व्याख्यातम् । अनन्तरं तु
मन्त्रद्वयमायुष्टे आयुर्दा अग्न इत्यत्र व्याख्यातम् । अन्तिमो जुष्टो दमूना इत्यत्र
व्याख्यातः ।
उद्द्व॒यं तम॑स॒स्परि॑ । उदु॒ त्यं
चि॒त्रम् । वय॑ः सुप॒र्णाः ( ३ ) ।
पु॒रोव॑सु॒र्हीडि॑पाता५ सुप॒र्णाः ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥
कल्पः—"यदि घर्मेण चरँस्तत्त्वादित्योऽस्तमियादपरस्यां द्वारि दर्भेण हिरण्यं प्रबध्यो-
द्द्वयं तमसस्परीत्यादित्यमुपस्थायोदुत्यं चित्रमिति द्वाभ्यां गार्हपत्ये हुत्वा प्रव्रज्य श्वोभूते
त्रयः सुपर्णा इत्यादित्यमुपतिष्ठन्ते” इति । चतसृणामेतासामत्र प्रतीकान्याम्नातानि ।
उद्द्वयमिति मन्त्रः समास्त्वाऽग्न इत्यनुवाके व्याख्यातः । उदु त्यं चित्रमिति द्वयमुदु त्यं
जातवेदस इत्यनुवाके व्याख्यातम् । वयः सुपर्णा इति व्याख्यास्यते ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥

—————

१ ग. ˚ष्ठाऽद्य वि˚ । २ ग. ˚साधार˚ । ३ क. ख. ˚बन्धना । उ˚ । ४ ग. अवशब्दो ।
५ ग. चरंस्त्वादि˚ । ६ ग. ˚रीत्युप˚ । ७ ख. ग. ˚ष्ठन् इ˚ । ८ ग. ˚ति मन्त्रः स ईं पाहीत्यनु-
वाके व्याख्यातः । इ˚ ।
५२

३३० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०४अनु०२१]
अथ चतुर्थ एकविंशोऽनुवाकः ।
कल्पः—“दधिघर्मं भक्षयन्ति भूर्भुवः सुवरित्यनुवाकेन” इति । पाठस्तु—
भूर्भुव॒ः सुव॑ः । मयि॒ त्यदि॑न्द्रि॒यं म॒हत् । मयि॒ दक्षो॑
मयि॒ क्रतु॑ः । मयि॑ धाथि सु॒वीर्य॑म् । त्रिशु॑ग्घ॒र्मो वि॑भातु
मे । आकूत्यै॒ मन॑सा स॒ह । वि॒राजा॒ ज्योति॑षा स॒ह ।
य॒ज्ञेन॒ पय॑सा स॒ह । ब्रह्म॑णा॒ तेज॑सा स॒ह । क्ष॒त्रेण॒ यश॑सा
स॒ह । स॒त्येन॒ तप॑सा स॒ह । तस्य॑ दो॒हम॑शीमहि । तस्य॑
सु॒म्नम॑शीमहि । तस्य॑ भ॒क्षम॑शीमहि । तस्य॑ त॒ इन्द्रे॑ण
पी॒तस्य॒ मधु॑मतः । उप॑हूत॒स्योप॑हूतो भक्षयामि (१), इति ।

• इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
  एकविंशोऽनुवाकः ॥ २१ ॥
  भूरादिलोकदेवता अनुगृह्णन्त्विति शेषः । त्यत्प्रसिद्धं महदिन्द्रियसामर्थ्यं मयि
  धायि धीयतां स्थाप्यताम् । तथा दक्ष उत्साहः क्रतुरनुष्ठानं सुवीर्यं सर्वेषु कार्येषु
  शोभनं सामर्थ्यं तत्सर्वं मयि स्थाप्यताम् । त्रिशुगग्निविद्युदात्मना त्रेधाभिन्नदीप्तिर्घर्मो
  मदर्थमाकूत्यादिभिः सह विभातु विविधं दीप्यताम् । आकूतिः संकल्पः । मनः
  संकल्पसाधनम् । विराज्न्नम् । ज्योतिस्तेजः । यज्ञः क्रतुः । पयः क्षीरम् । ब्रह्म
  ब्राह्मणजातिः । तेजः शरीरकान्तिः । क्षत्रं क्षत्रियजातिः । यशः कीर्तिः । सत्यम-
  नृतवर्जितम् । तपः कृच्छ्रचान्द्रायणादिकम् । तस्य तैराकूत्यादिभिर्युक्तस्य घर्मस्य दोहं
  वृष्ट्यादिसमृद्धिं वयमशीमहि । तस्य सुम्नं तन्निमित्तं सुखं चाशीमहि । तस्य
  प्रवर्ग्यस्य प्रसादाद्भक्षं चाशीमहि व्याप्नुयाम । हे घर्म तस्य तादृशस्य ते तव रसमु-
  पहूतोऽनुज्ञातोऽहं भक्षयामि । कीदृशस्य तव । इन्द्रेण प्रथमं पीतस्य । मधुमतो
  माधुर्ययुक्तस्य । उपहूतस्यानुज्ञातस्य ॥
  इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
  रीयारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठक एकविंशोऽनुवाकः ॥ २१ ॥
  ———
• अस्मात्प्राग्ग. पुस्तके ‘ यश॑सा स॒ह षट् च॑ ’ इति प्रतीकग्रहणं वर्तते ।
  १ ग. °कः । यदि घ° ।

[प्रपा०४अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीय तैत्तिरीयारण्यकम् । ३३१
अथ चतुर्थे द्वाविंशोऽनुवाकः ।
कल्पः—“ व्याख्याता घोरास्तन्वोऽरण्येऽनुवाक्यो गण उत्तरौ चानुवाकौ ” इति ।
घोरतनूनां प्रतिपादकौ द्वावनुवाकौ, तत्रोक्तास्तन्व आधानप्रतिपादके सूत्रे व्याख्याताः ।
अरण्येऽनुवाक्या भवन्तीति हि तत्र सूत्रेऽभिहितम् । तथा द्वयोरनुवाकयोर्मरुद्रण उक्तः,
स च विकल्पितः । तस्य विनियोगो राजसूयप्रकरणे सूत्रकारेणाभिहितः—“ मारुतमे-
कविंशतिकपालं निर्वपति वैश्वदेवीमामिक्षां तस्यारण्येऽनुवाक्यैर्गणैः कपालानुपदधाति ”
इति । ब्राह्मणं चाऽऽम्नातम्—“ योऽरण्येऽनुवाक्यो गणस्तं मध्यत उपदधाति ” इति ।
तत्र घोरतनुप्रतिपादकं प्रथममनुवाकमाह—
यास्तॆ॑ अग्ने घो॒रास्त॒नुवः॑ । क्षु॒च्च तृ

३३२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा०४अनु०२
ताभि॑र॒मुं ग॑च्छ । योऽस्मान्द्वेष्टि॑ । यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्मः, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
त्रयोविंशोऽनुवाकः ॥ २३ ॥
क्लिगादीन्यनिरान्तानि तनुनामानि । अन्यत्पूर्ववत् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके त्रयोविंशोऽनुवाकः ॥ २३ ॥
अथ चतुर्थे चतुर्विंशोऽनुवाकः ।
मरुद्गणप्रतिपादकं प्रथममनुवाकमाह—
धु॒निश्च॑ ध्वान्॒तश्च॑ ध्व॒नश्च॑ ध्वनयँ॑श्च ।
नि॒लि॒म्पश्च॑ विलि॒म्पश्च॑ विक्षिपः॑, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
चतुर्विंशोऽनुवाकः ॥ २४ ॥
धुन्यादीनि सप्त पदानि गणगतानां मरुद्विशेषाणां नामधेयानि । एतद्रूपेण कप-
लान्यवत्ति॑ष्ठन्त इत्यर्थः ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके चतुर्विंशोऽनुवाकः ॥ २४ ॥
अथ चतुर्थे पञ्चविंशोऽनुवाकः ।
मरुद्गणप्रतिपादकमनुवाकान्तरमाह—
उ॒ग्रश्च॑ धु॒निश्च॑ ध्वान्॒तश्च॑ ध्व॒नश्च॑ ध्वन-
यँ॑श्च । सह॑स॒ह्वाꣳ॑श्च सह॑मा॒नश्च सह॑स्वा॒ꣳ॑श्च
स॒हीयाँ॑श्च । एत्य॑ प्रेत्य॑ विक्षिपः॑, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
पञ्चविंशोऽनुवाकः ॥ २५ ॥
१ ग. ॰तिष्ठामीत्य॰ ।

प्रपा० ४ अनु० २७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३३३
उग्रादीनि सहमानान्तानि सप्त पदानि गणगतानां मरुद्विशेषाणां नामधेयानि । सह-
मादीनि विक्षिपेत्यन्तानि षण्णा(पञ्चाना?)मानि विक्रल्पितानि । अनुवाकद्वयोक्तं गणद्वयं
पातोपधाने विकल्पितम् । उत्तरगणे च नामषट्कं पुनर्विकल्पितम् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके पञ्चविंशोऽनुवाकः ॥ २५ ॥
अथ चतुर्थे षड्विंशोऽनुवाकः ।
कल्पः—"यदि घर्मदुघं वा महावीरं वा स्तेनोऽपहरेद्गार्हपत्ये स्रुवाहुतिं जुहुयात्,
होरात्रे त्वोदीरयतामिति" [ इति ] । पाठस्तु—
अहो॑रा॒त्रे त्वोदी॑रयताम् । अर्ध॑

३३४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० ४ अनु० २८]
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
सप्तविंशोऽनुवाकः ॥ २७ ॥
भर्त्सनद्योतकाः खडादयस्त्रयोऽनुकरणशब्दाः । * हननच्छेदनभेदनवाचकानि
क्रियापदानि । इत्येतानि षड्विधानि वाचः क्रूराणि ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके सप्तविंशोऽनुवाकः ॥ २७ ॥
अथ चतुर्थेऽष्टाविंशोऽनुवाकः ।
कल्पः—“यदि घर्मेण चरन्त्स्वैकवृक उत्तिष्ठेद्विगा इन्द्र विचरन्त्स्पाशयस्वेत्येन-
मन्त्रयते” इति । पाठस्तु —
वि॒गा इ॑न्द्र॒ विच॒॑रन्त्स्पाशयस्व । स्व॒पन्त॑मिन्द्र प॒शुम॑न्त॑मिच्छ ।
व॒ज्रेणा॑मुं बोधय दुर्वि॒दत्र॑म् । स्व॒पतो॑ऽस्य॒ प्रह॑र॒ भोज॑नेभ्यः, इति ।
एकाकित्वेनारण्ये संचरन्वत्सान्मारयति योऽरण्यश्वा सोऽयमेकंवृकः, तद्बाधार्थं
प्रार्थ्यते । हे, इन्द्र विगा वत्सानेकंवृकाद्वियोज्य तद्रक्षार्थं विशेषेण चरन्स्पाशय
तमेकंवृकं बाधितं कुरु । हे, इन्द्र पशुमन्तं वत्सान्भक्षयितुमायातैः पशुभिर्युक्तं तं
वृकं स्वपन्तं निद्राणं गच्छ । गत्वा च दुर्विदत्रं दुर्बुद्धिशीलममुमेकंवृकं वज्रेण
युधेन बोधय । यथा + स्वपन्तं सुप्तं प्रहारेण बोधयन्ति, तथा वज्रप्रहारेण तं
बोधयेत्यस्यैवार्थः स्पष्टमुच्यते । स्वपन्तमेनमेकंवृकं भोजनेभ्यो वत्सभक्षणेभ्यो
रयितुं प्रहर मारयेत्यर्थः ।
कल्पः—“उभयत आदीप्त्योल्मुकमस्मै प्रत्यस्येत् । अग्ने अग्निना संवदस्व [इति]
इति । पाठस्तु—
अ॒ग्ने अ॒ग्निना॒ संव॑दस्व । मृ॒त्यो मृ॒त्युना॑
संव॑दस्व । नम॑स्ते अस्तु भगवः, इति ।
हेऽग्न उल्मुकस्य मूलभागवर्तिन्नग्नोल्र्मुकाग्रभागवर्तिना सह संवदस्व, ए-
हन्तुमैकमत्यं प्राप्नुहि । हे मृत्यो मूलभागस्थिताग्निप्रेरित मृत्युनाऽग्रभागस्थित-

• छेदनभेदनहननवाचकानीति युक्तं पठितुम् । + इदं पदमधिकम् ।
  १ क. ॰कसृक । २ क. ॰कसृकः । ३ क. ख. ॰नमन्त्रं प्रार्थयते । ४ क. ॰कंसृ-
  ५ क. ॰कसृकं । ६ क. ॰कसृकं । ७ क. ॰कसृकं । ८ ख. सुप्तप° । ९ क. ॰कसृकं ।

Here is the line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari with all Vedic svara accents, commentary, and footnotes preserved:

[पा०४अनु०२९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३३५
तेन सह संवदस्व, एकवृकं हन्तुं संवादमनुमतिं कुरु । हे भगव ऐश्वर्यादिगुणयु-
क्ताग्ने, ते तुभ्यं नमोऽस्तु ।
कल्पः—"अथैनमनुतिष्ठन्ते सकृत्ते अग्ने नम इत्यनुवाकशेषेण" इति । पाठस्तु—
सकृ॑त्ते अग्ने॒ नम॑: । द्विस्ते॒ नम॑: । त्रिस्ते॒ नम॑: । चतु॒स्ते
नम॑: । प॒ञ्चकृ॒त्व॑स्ते॒ नम॑: । द॒शकृ॒त्व॑स्ते॒ नम॑: । श॒तकृ॒-
त्व॑स्ते॒ नम॑: । आस॒हस्र॑कृ॒त्व॑स्ते॒ नम॑: । अप॑रिमितकृ॒त्व॑स्ते॒
नम॑: । नम॑स्ते अस्तु॒ मा मां हिँसी:*, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठकेऽ-
[L1

३३६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा० ४ अनु० ३०]
गृध्रः पक्षिविशेषः । हे गृध्र त्वं विधावसि विविधं धावनं करोषि, शवमभि-
च्छन्नसर्वत्र संचरसि । कीदृशः । असृङ्मुखोऽसृग्रक्तं मुखे यस्यासौ तादृशः । पा¹-
स्वीकृतेन रुधिरेण मुखस्य सर्वस्य लेपितत्वादव्यक्तः, ईदृग्जातिरिति निश्चेतुमशक्यः
यमस्य दूतो यमो हि मारयितुं गृध्रं प्रेषयति । श्ववत्पद्यते शवं गच्छतीति श्वपात्
त्वं रक्तमांसयोर्गन्धेन तृषया युक्तत्वादगृध्रः । शोभनौ पणौ³ शीघ्रपतनक्षमौ यस्य
सुपर्णः । तादृशस्त्वं कुणपं शवं निषेवसे नितरां सेवसे । सोऽयं गृध्रो यमस्य
प्रेताधिपतिदेवस्य भवस्य परमेश्वरस्यान्तर्यामिण उभयोरेतयोर्दूतः । भवो हि २
प्रेषयति यमश्च गृध्रम् । अतः साक्षात्परम्परया चोभयोर्दूतः सन्निह प्रहितः प्रेषितः
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके एकोनत्रिंशोऽनुवाकः ॥ २९ ॥
अथ चतुर्थे त्रिंशोऽनुवाकः ।
अथ⁴ शालावृकविषयमनुवाकमाह--
यदे॒तद्वृ॑क॒सो भू॒त्वा । वाग्दे॒व्य॒भि॒राया॑सि । द्वि॒षन्तं॑ मे॒ऽभि॒-
रा॑य । तं मृ॒त्यो मृ॒त्यवे॑ नय । स आर्त्याऽऽर्ति॒मा॑र्च्छतु, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३० ॥
वृकः क्रोष्टा । हे वाग्देवि ध्वनिदेवते वृकसो भूत्वा वृकादुत्पन्नाभिराय
भिमुख्येन शब्दं करोषीति⁵ यत्तदेतन्मे द्विषन्तमभिलक्ष्य राय शब्दं कुरु
मृत्यो वृकरूपं तं द्विषन्तं मृत्यवे मारकाय देवाय नय प्रापय । स द्विषन्नार्त्या
णाऽऽर्तिं दुःखमार्च्छतु प्राप्नोतु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३० ॥
१ ग. ॰पित्वा' । २ क. ख. ॰ति । शवष° । ३ ग. शीघ्रं । ४ क. ख. ॰थ स
५ क. ख. ॰ति तदे° ।

[प्रपा०४अनु०३२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३३७
अथ चतुर्थ एकत्रिंशोऽनुवाकः ।
भेडकविषयमनुवाकमाह —
यदी॑षि॒तो यदि॑ वा स्वका॒मी । भयेड॑को
वद॑ति वाच॑मे॒ताम् । ता॒मिन्द्रा॑ग्नी ब्रह्म॑णा
संवि॒दानौ॑ । शि॒वाम॒स्मभ्यं॑ कृणु॒तं गृ॒हेषु॑, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठक
एकत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३१ ॥
एडको मेषः, स च युद्धव्यसनयुक्तो भेडकः । तं दृष्ट्वैवं भीत्या मनुष्याः पला-
यन्ते । स च यदि केनचिदीषितः प्रवर्तितो यदि वा स्वकामी स्वेच्छावर्ती सन्नेतां
श्रूयमाणां वाचं वदति ध्वनिं करोति । हे इन्द्राग्नी ब्रह्मणा परमेश्वरेण सह संवि-
दानावैकमत्यं गतावस्मभ्यमस्मदर्थ

: udatta tick on top (॑)! मुखः: nothing. Let's re-examine इत्थादुलूक: Wait, look under इ: is there a line under इ? Look at the blank space under इ: completely white! Wait, under त्था: there IS a horizontal line! Wait, is it under त्थाandदु? Yes, under त्थाandदुthere is an anudatta line. But wait, why wouldत्थाhave anudatta? Wait, in "इत्था", if "इ" is svarita? No, in "इ॒त्था": usuallyइ॒त्थाhas anudatta onइ. Why is the line under त्था? Wait! Look closely at the line under त्था: It starts under the right part of इ/ left part ofत्था! Wait, let's look at इ: the letter इhas its lower tail. Under the tail, to the right, underत्था, there is a horizontal bar. Wait, let's compare with line 16: यदे॑तद्भू॒तान्यन्ववि॑श्य । दैवीं॒ वाचं॒ वद॑सि । द्वि॒षतो॑`

• यदे॑तद्: देhas udatta॑`.
• भू॒ता: under

[प्रपा०४अनु०३६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३३९
अथ चतुर्थे पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः ।
अथ शकुनिविषयमनुवाकमाह—
प्र॒सार्य॑ सक्थ्यौ॑ पतसि । सव्य॒मक्ष॑ नि॒पेपि॑
च । मेह क॑स्यचनाममत्, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३५ ॥
ग्रामगमनादौ शुभाशुभसूचकः पक्षी शकुनिः । हे शकुने सक्थ्यौ प्रसार्यो॑रू
प्रसृतौ कृत्वेह पतसि । सव्यमक्षि वामं चक्षुर्निपेपि च पुनः पुनर्निमीलयसि च ।
तेन दोषेणेहास्मिन्देशे कस्यचन कस्यापि पुरुषस्य माऽममत्, रोगो मा भवतु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३५ ॥
अथ चतुर्थे षट्त्रिंशोऽनुवाकः ।
कल्पः—" यदि घर्मधुक्क्रिमिणा स्यात्, अत्रिणा त्वा क्रिमे हन्मीत्यनुवाकेनास्याः
क्रिमीन्हन्यात् । अपि वा सार्वत्रिकमेतत्प्रायश्चित्तं क्रियेत " इति । पाठस्तु—
अत्रि॑णा त्वा॒ क्रिमे॑ हन्मि । क॒ण्वेन॑ जमद॑ग्निना । विश्वाव॑सोर्ब्र-
ह्म॑णा ह॒तः । क्रिमीणाँ॑२ राजा॑ । अप्ये॑षाँ२ स्थ॒पति॑र्हतः । अथो॑
मा॒ताऽथो॑ पि॒ता । अथो॑ स्थू॒रा अथो॑ क्षु॒द्राः । अथो॑ कृ॒ष्णा अथो॑ श्वे॒ताः ।
अथो॑ आ॒शाति॑का ह॒ताः । श्वे॒ताभि॑ः स॒ह सर्वे॑ ह॒ताः, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
षट्त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३६ ॥
हे क्रिमे घर्मधुगादिवर्तिन्नत्रिणा कण्वेन जमदग्निना च महर्षिणाऽनुगृहीतोऽहं
त्वां हन्मि । विश्वावसोर्ब्रह्मणा विश्वावसुसंज्ञकस्य॑ गन्धर्वस्य मन्त्रेण क्रिमीणां राजा
स्वामी हतः । अपि चैषां क्रिमीणां स्थपतिरन्योऽपि राजन्यतिरिक्तः प्रभुर्हतः । अपि
च तव माता हता । तव पिता [ हतः ] । अन्येऽपि क्रिमयः स्थूलाः क्षुद्राः
कृष्णाः श्वेताश्च नानाविधा हताः । अपि चाऽऽशातिका आगत्य शात्यमाना
१ क. क्रियेत पा' ख क्रिमे। पा' । २ क ख. 'स्य प्र० ।

३४० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा०४ अनु०३८]
अस्माभिरेव बाध्यमाना गवाश्वादिशरीरेषु वर्तमाना दंशयूकादयः सर्वेऽपि श्वेताभिः
क्रिमिजातिभिः सह मारिताः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके षट्त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३६ ॥
अथ चतुर्थे सप्तत्रिंशोऽनुवाकः ।
कल्पः— “ यमभिचरेत्तस्य लोहितमवदानं कृत्वाऽऽहरावद्य शृतस्येत्यनुवाकेन जुहु-
यात् ” इति । पाठस्तु—
आह॒राव॑द्य । शृ॒तस्य॑ ह॒विषो॑ यथा॑ । तत्स॒त्यं
यद॒मुं य॒मस्य॑ ज॒म्भयोः॑ । आद॑धामि
तथा॒ हि तत् । खण्फण्र्न्नासि॑ , इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
सप्तत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३७ ॥
यथा यागकाले शृतस्य हविषः पक्वं हविरवद्यावदा*य जुहु इति (जुहुयामिति) ।
तथा हे शत्रो लोहितं द्वितीयमाहराऽऽनय । अमुं शत्रुं यमस्य जम्भयोर्दन्तयोर्मध्य
आदधामि स्थापयामीति यत्तत्सत्यम् । तत्कार्यं तथा हि तथैवास्तु । दंशनध्वनेरनुक-
रणरूपौ खण्फण्शब्दौ तौ यथा भवतस्तथा शत्रो मारितोऽसि ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके सप्तत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३७ ॥
अथ चतुर्थेऽष्टात्रिंशोऽनुवाकः ।
कल्पः— “ यमभिव्याहारिष्यन्स्यात्त्रिरात्रावरं ब्रह्मचर्यं चरित्वा गत्वैनमभिव्याहरेत्
ब्रह्मणा त्वा शपामीत्यनुवाकेन ” इति । पाठस्तु—
ब्रह्म॑णा त्वा श॒पामि॑ । ब्रह्म॑णस्त्वा श॒पथे॑न
श॒पामि॑ । घो॒रेण॑ त्वा॒ भृगू॑णां॒ चक्षु॑षा॒ प्रेक्षे॑ ।

• एतदादितावित्यन्तो ग्रन्थस्त्रुटितः क. ख. पुस्तकयोः ।
  १ ग. रित्वाऽऽगत्यैनं ।

प्रपा०४ अनु०३९] कृष्णयजुर्वेदाय तैत्तिरीयारण्यकम् । ३४१
रौद्रे॑ण॒ त्वाऽङ्गि॒र॑सां मन॑सा ध्यायामि । अ॒घस्य॑ त्वा
धा॑र॑या विध्य॒ामि । अध॑रो॒ मत्पद्य॒स्वाऽसौ, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठकेऽ-
ष्टात्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३८ ॥
हे शत्रो त्वां देवदत्तनामानं ब्रह्मणा मन्त्रेण शपामि शापयुक्तं करोमि । ब्रह्मणः
परमात्मवस्तुनः शपथेन शापसामर्थ्येन त्वां शपामि । भृगूणां महर्षीणां संबन्धिना
घोरेणोग्रेण चक्षुषा त्वां प्रेक्षे । अङ्गिरसां महर्षीणां संबन्धिना रौद्रेणोग्रेण मनसा
त्वां ध्यायामि । अघस्य पापरूपस्य क्रूरस्याऽऽयुधस्य खड्गरूपस्य धारया त्वां¹
वेध्यामि । असौ हे देवदत्तरूप त्वं मदभि

३४२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० ४ अनु० ४०,
प्रापय्य संनुद सम्यङ्निराकुरु । सूर्यो यावता कालेनतो देशात्पुरस्तात्पूर्वस्यां दिश्यु-
देति तावता कालेनतो देशादमुं द्वेष्टारं द्वेष्यं च नाशय ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठक एकोनचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ३९ ॥
अथ चतुर्थे चत्वारिंशोऽनुवाकः ।
कल्पः—“यद्युद्गाता पुरुषः सामै न गायेत्, अध्वर्युरेवैतेन साम्नोद्गायेत् । भूर्भु-
सुवरित्यनुवाकेन” इति । पाठस्तु—
भूर्भुवः॒ सुवो॒ भूर्भुवः॒ सुवो॒ भूर्भुवः॒ सुर्वः॑ ।
भुवो॑ऽड्डायि भुवो॑ऽड्डायि भुवो॑ऽड्डायि । नृम्णायि
नृम्णं॑ नृम्णायि नृम्णं॑ नृम्णायि नृम्णम्॑ ।
नि॒धाय्यो॑ऽर्वा॑यि नि॒धाय्यो॑ऽर्वा॑यि नि॒धाय्यो॑ऽ-
र्वा॑यि । ए॒ अस्मे॒ अस्मे । सु॑र्वनज्योतिः॑; इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
चत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४० ॥
एते सर्वे स्तोभविशेषाः । ऋचमन्तरेण स्तोमैरेव स्वरविशिष्टैः साम गाये-
गानार्था तत्र तत्राऽऽवृत्तिः । भूरादयस्त्रयो लोका इष्टार्थप्रदाः सन्तु । विशेषतो
सकाशादधायि सर्वमिष्टं संपादितम् । नृभिर्मनुष्यैर्मन्यतेऽभीष्टत्वेन स्मर्यत
नृम्णं सुखम् । नृम्णे सुखे सत्यपि पुनर्नृम्णं सुखमस्तु । निधाय्यो नितरां सं-
नीयो भागः, अर्वायि प्राप्तः । गत्यर्थो वातिधातुः । एकारो देवतासंबोधनार्थः
देवतेऽस्मे अस्मासु सुवर्णज्योतिः सुवर्णसमानं ज्योतिः संपद्यताम् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके च-वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४० ॥
१ ग. ॰म गा॰ । २ ग. ॰वड्डायि भुवोऽड्डायि भुवोऽड्डायि । नृ॰ । ३ ग. ॰वायि ।
४ ग. ॰वायि नि॰ । ५ ग. ॰वायि । ए॰ । ६ ख. सुर्वञ्ज्योतिः । ग. सुवर्णज्योतिः । ७ ग.
प्राप्तम् । ग० ।

धे । ताम॒हग्ं समि॑न्धे । सा मा॒So in L5-6, it'sसाऽग्निग्ं समि॑न्धे. Wait, why does साऽग्निग्ंat the end of L5 have that little stroke? Let's zoom in on that mark afterग्ंin L5: It looks likeसाऽग्निग्ंthen a small diagonal mark`, wait, or is it a svarita? No, svarita is vertical । on top of a letter. A diagonal mark like \ is often used as a hyphen in old presses! Yes, a double hyphen or single slanted hyphen = / - at the end of a line!
Wait, but साऽग्निग्ं is not broken across lines! Why would there be a hyphen?
Wait, could it be साऽग्निग्ं? Look at L18: समि॑न्ताग्ं स्वाहा॑ । - look at the end of समि॑न्ताग्ं:
Wait! In L8: समि॑न्ताग्ं स्वाहा॑ -> after ग्ं, there is ALSO that slanted stroke!
In L18: समि॑न्ताग्ं स्वाहा॑ -> after ग्ं, there is ALSO that slanted stroke!
In L22: समि॑न्ताग्ं स्वाहा॑ -> after `ग्

[३४४] श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ४ अनु० ४]

समि॑दसि सम्यग्दी॒पिकाऽसि । तस्मान्मे मम भ्रातृ॑व्यहाऽसि शत्रुघातिनी भवसि
स्वाहुतमिदमस्तु ।
कल्पः—“अथ देवता उपतिष्ठते, अग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामि” इति । पाठस्तु-
अ॒ग्ने॒ व्र॒त॒प॒ते॒ व्रतं च॑रिष्यामि ( ३ ) । तच्छ॑केयं
तन्मे॑ राध्यताम् । वायो॒ व्रतपत आदि॑त्य व्रत
पते । व्रतानां॑ व्रतपते व्रतं च॑रिष्यामि ।
तच्छ॑केयं तन्मे॑ राध्यताम् , इति ।
१हे व्रतपतेऽवान्तरदीक्षारूपस्य व्रतस्य पालकाग्ने व्रतमदमहं चरिष्यामि । त्वत्-
सादात्तद्व्रतं कर्तुं शकेयं शक्तो भूयासम् । मे मदीयं तद्व्रतं राध्यतां समृ-
गच्छतु । वायो व्रतपत इत्येतस्मिन्नुत्तरस्मिंश्च व्रतं चरिष्यामीत्यादिकमनुषज्यते
एतदर्थमेव चतुर्थमन्त्रे पुनराम्नातम् । व्रतपत इत्युक्तस्य पुनरपि व्रतानामित्युक्तिः कृत-
व्रतस्वीकारार्था ।
कल्पः—“आवृत्तैर्मन्त्रैः समिध आधायाऽऽवृत्तैर्देवता उपस्थाय” इति । पाठस्तु-
द्यौः स॒मित् । तामा॑दि॒त्यः स॒मिन्धे । साऽऽदि॒त्यꣳ स॒मिन्धे ।
तामहꣳ स॒मिन्धे । सा मा॒ स॒मिद्धा । आयु॑षा॒ तेज॑सा ( ४ ) ।
वर्च॑सा॒ श्रिया । यश॑सा ब्रह्मवर्च॒सेन॑ । अन्नाद्ये॑न॒ समि॑न्ता२ꣳ
स्वाहा॑ । अ॒न्तरि॑क्षꣳ स॒मित् । तां वा॒युः स॒मिन्धे । सा वा॒युꣳ
स॒मिन्धे । तामहꣳस॒मिन्धे । सा मा॒ स॒मिद्धा । आयु॑षा॒ तेज॑सा ।
वर्च॑सा॒ श्रिया ( ५ ) । यश॑सा ब्रह्मवर्च॒सेन॑ । अन्नाद्ये॑न॒ समि॑-
न्ता ꣳस्वाहा॑ । पृथि॒वी स॒मित् । ताम॒ग्निः स॒मिन्धे । साऽ॒ग्निꣳ
स॒मिन्धे । तामहꣳ स॒मिन्धे । सा मा॒ स॒मिद्धा । आयु॑षा॒ तेज॑सा ।
वर्च॑सा॒ श्रिया । यश॑सा ब्रह्मवर्च॒सेन॑ ( ६ ) । अन्नाद्ये॑न
समि॑न्ता ꣳस्वाहा॑ । प्रा॒जा॒प॒त्या मे समि॑दसि सपत्न॒क्षय॑णी ।
भ्रातृ॑व्य॒हा मे॑ऽसि॒ स्वाहा॑ । आदि॑त्य व्रतपते व्रतम॑चारिषम् ।
तद॑शकं॒ तन्मे॑ऽराधि । वायो॑ व्रतपते॒ऽग्ने॑ व्रतपते । व्रतानां॑ व्रत-

१ क. ख. हे प्रजाप० । २ ग. ०न । अ० ।

[प्रपा०४अनु०४२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३४५
पते॒ व्रतम॑चारिषम् । तद॑शकं॒ तन्मे॑ऽराधि ( ७ )१, इति ।
स॒मित्समि॑न्धे व्र॒तं च॑रिष्या॒मि तेज॑सा श्रि॒या यश॑सा
ब्र॒ह्मवर्च॒सेनान्नाद्ये॑ च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
एकचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४१ ॥
व्रतावसाने कर्तव्यत्वादचारिषमित्यादिभूतार्थावचिशब्दप्रयोगः । तद्धि चतुर्षु वेद-
व्रतेषु सौम्यव्रतमित्यभिधीयते । एतस्य प्रवर्ग्याङ्गत्वत्वाभावेऽपि शुक्रियकाण्डोक्तमन्त्रसा-
पेक्षत्वादत्राऽऽम्नातम् । एतच्च३ सूत्रकारेण दर्शितम्—"अथैनं सर्वेषामनुवाकानां प्रभृ-
तीरभिव्याहारयति, प्रथमोत्तमयोर्वोत्तमेनानुवाकेन शान्तिं कृत्वा" इति ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके एकचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४१ ॥
अथ चतुर्थे द्विचत्वारिंशोऽनुवाकः ।
कल्पः—"गामवसृज्य मदन्तीरुपस्पृश्योत्तमेनानुवाकेन शान्तिं कुर्वन्ति, एवं सायं
प्रातः प्रवर्ग्योपसद्ग्चां२ चरन्ति" इति । तस्मिन्ननुवाके प्रथमं मन्त्रमाह—
शं नो॒ वातः॑ पवतां मा॒त॒रिश्वा॒ शं न॑स्तपतु॒ सूर्य॑ः । अहा॑नि
शं भव॑न्तु न॒ः शꣳ रात्रि॑ः प्रति॑धीयताम्, इति ।
मातरिश्वाऽन्तरिक्षनिवासी वातो नोऽस्माकं शं सुखं यथा भवति तथा पवताम् ।
सूर्योऽपि तथैव तपतु । अहान्यपि नोऽस्माकं सुखकराणि भवन्तु । रात्रिश्च सुख-
करी संपद्यताम् ।
द्वितीयं मन्त्रमाह—
शमु॒षा नो॒ व्यु॑च्छतु॒ शमा॑दि॒त्य उदे॑तु नः । शि॒वा नः॑ शंत॑मा
भव सुमृडी॒का सर॑स्वति । मा ते॒ व्यो॑म सं॒दृशि॑, इति ।
उषा देवी नोऽस्माकं सुखकरी प्रभातं करोतु आदित्यश्चास्माकं सुखंकर४ उदेतु ।
हे सरस्वति त्वं नोऽस्मान्प्रति शिवाऽनुकूला शंतमाऽतिशयेन सर्वोपद्रवशमनी सुमृ-
डीका सुष्ठु सुखकरी च भव । ते संदृशि तव कटाक्षे सति व्योम सुखशून्यत्वं मा भूत् ।
१ ग. ॥ ६ ॥ २ घ. ॰या प्र॰ । ३ क. ख. तच्च । ४ क. ख. ॰वकार्युदे॰ ।
४४

३४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०४अनु०४२]
तृतीयं मन्त्रमाह—
इडा॑यै वास्त्व॑सि वास्तुम॒द्वास्तु॑मन्तो भूयास्म॒ मा वास्तो॑श्छित्स्म
ह्यवा॑स्तुः स भू॑याद्योऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्विष्मः॑, इति ।
हे भूमे त्वमिडायै धेनुरूपाया इडादेव्या वास्त्वसि निवासस्थानमसि । सर्वे जग-
स्त्वत्प्रसादाद्वास्तुमन्निवासस्थानयुक्तं भवतु । वयमपि त्वत्प्रसादाद्वास्तुमन्तो निवास-
स्थानयुक्ता भूयास्म । वास्तोर्निवासस्थानान्मा छित्स्म विच्छिन्ना मा भूयास्म । हि
यस्माद्वयमेवंविधास्तस्मादस्माकं विपरीतो यो द्वेष्टा यश्च द्वेष्यः सोऽयमवास्तुर्निवास-
स्थानरहितो भूयात् ।
अथ चतुर्थं मन्त्रमाह—
प्र॒ति॒ष्ठाऽसि॑ प्र॒ति॒ष्ठाव॑न्तो भूयास्म॒ मा प्र॑ति॒ष्ठाया॑श्छित्स्म
ह्यप्र॑तिष्ठः स भू॑याद्योऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्विष्मः॑, इति ।
प्रतिष्ठाऽऽधारः । अन्यत्पूर्ववत् ।
अथ पञ्चमं मन्त्रमाह—
आ वा॑त वाहि भेष॒जं वि वा॑त वाहि॒ यद्रप॑ः ।
त्वꣳ हि वि॒श्वभे॑षजो दे॒वानां॑ दूत ईय॑से, इति ।
हे वात वायो मे भेषजं यथा भवति तथाऽऽवाहि । अस्मान्प्रति सर्वतो वातं कुरु।
हे वात यद्रपः पापमस्ति तद्विवाहि विश्लेष्य गच्छ । यस्मात्त्वं विश्वभेषज शोन
विश्वस्य चिकित्सको देवानां दूतश्च सन्नियसे गच्छसि ।
अथ षष्ठं मन्त्रमाह—
द्वावि॒मौ वातौ॑ वात॒ आसिन्धो॒राप॑रावतः ( १ ) ।
दक्षं॑ मे अ॒न्य आ॑वातु परा॒ऽन्यो वा॑तु॒ यद्रप॑ः, इति ।
इमौ लोके दृश्यमानौ द्वौ वातावासिन्धोः समुद्रसहिते प्रदेश आपरावतो दूर-
वर्तिलोकयुक्ते देशे वातः संचरतः । शान्तो वायुरेकस्तीव्रोऽपरः । तयोर्मध्येऽन्य एकः
शान्तो मे मम दक्षमावातु सुखं संपादयतु । अन्यस्तीव्रो वायुर्यद्रपो मम यत्पापमस्ति
तत्परावातु विनाशयतु ।
अथ सप्तमं मन्त्रमाह—
यददो॑ वात ते गृ॒हेऽमृत॑स्य नि॒धिर्हि॒तः । ततो॑ नो देहि जीवसे॑
१ क. ख. ॰हरवाहि वि० ।