तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० ४ अनु० १०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३०१

वा॒ज॑वतः पितु॒मत॑ः । अङ्गि॑रस्वतः स्वधावि॒नः॑ ।
अ॒शीमहि॑ त्वा॒ मा मा॑ हिग्ं॑सीः, इति ।
इदं प्रवर्ग्याख्यं हविरुत्तराग्नौ हुतम् । तच्च हविर्मधु स्वादुभूतम् । कुत्र हुतमिति
दुच्यते--इन्द्रतमेऽग्नावतिशयेन परमैश्वर्ययुक्ते जाठरे प्राणरूपेऽग्नौ । हे प्रवर्ग्य त्वं
¹नोऽस्माकं पिता पालकोऽसि, अतो मां मा हिंसीः। हे घर्म प्रवर्ग्य देव मधुमतो
माधुर्ययुक्तस्य वाजवतः शरीरव्याप्तित्वेन गतियुक्तस्य पितुमतोऽन्नसाधनत्वेनान्नयुक्त-
स्याङ्गि॑रस्वतोऽङ्गसौष्ठवहेतोः स्वधाविनोऽमृतयुक्तस्य ते तव सारमश्याम भक्षयेम² ।
त्वा स्वधाविन इत्युत्तरत्रान्वेत्यव्यम् । यस्मात्स्वधाविनोऽमृतत्वार्थिनो वयं त्वाम-³
महि तस्मान्मां मा हिंसीः ।
मधुशब्देन स्वादुत्वं विवक्षितमिति दर्शयति--
हुतग्ं हविर्मधु हविरित्याह । स्वदयत्येवैनम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४० )
अग्निशब्देन प्राणविवक्षां दर्शयति--
इन्द्रतमेऽग्नावित्याह ( ११ ) । प्राणो वा इन्द्र-
तमोऽग्निः । प्राण एवैनमिन्द्रतमेऽग्नौ जुहोति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४१ )
मा मा हिग्ंसीरिति प्रार्थनायाः क्षरणादिहिंसापरिहारार्थत्वं दर्शयति--
पिता नोऽसि मा मा हिग्ंसीरित्याहाहिग्ंसायै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४२ )
अश्यामेत्यस्य लिङ्प्रत्ययस्याऽऽशीरर्थविवक्षां दर्शयति--
अश्याम ते देव घर्म मधुमतो वाजवतः
पितुमत इत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४३ )
मा हिग्ंसीरित्यनेन देवताशरीरभक्षणप्रयुक्तहिंसानिवारणविवक्षां दर्शयति--
स्वधाविनोऽशीमहि त्वा मा मा हिग्ंसीरित्याहाहिग्ंसायै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४४ )
[उ]क्तमन्त्रसाध्यं भक्षणं विधत्ते--
तेजसा वा एते व्यृध्यन्ते । ये प्रवर्ग्येण चरन्ति ।
१. ख. ॰के मज्जाठ॰ । २ क. भक्षयाम । ३ क. ॰नोऽग्ने त्वा॰ । ४ ख. ग. ॰नाया अक्ष॰ ।