तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

१२२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० २अनु० ३]
अथ द्वितीये तृतीयोऽनुवाकः ।
द्वितीये संध्यावन्दनमुक्तम् । तृतीयादिषु चतुर्ष्वनुवाकेषु पापक्षयार्थं कूष्माण्डहो-
माङ्गभूता मन्त्रा उच्यन्ते । तत्र तृतीयानुवाकेगतास्वृक्षु प्रथमामाह—
यद्दे॑वा दे॒वहे॑ळनं॒ देवा॑सश्चकृ॒मा व॒यम् । आ॒दि॒-
त्यास्तस्मा॑न्मा मुञ्च॒तर्ते॒स्यर्तेन॒ मामि॑त, इति ।
देवासो देवनशीला आदित्या अदितेः पुत्रा हे देवा देवहेडनं देवानां क्रोधका-
रणं यत्कर्म वयं चकृम, तस्मादपराधाद्यूयं मुञ्चत । अपि चर्तस्य यज्ञस्य संब-
न्धिना ऋतेन सत्येन होमेन मां यूयमित प्राप्नुत ।
अथ द्वितीयामाह—
दे॒वा जी॒वन॒काम्या॒ यद्वा॒चाऽनृ॑तमू॒दिम॑ ।
तस्मा॑न्न इ॒ह मु॑ञ्चत॒ विश्वे॑ देवाः स॒जोष॑सः, इति ।
हे देवा वयं जीवनकाम्या जीवनमात्मन इच्छन्तो यदनृतं वाचोदिम राजसे-
वादौ तत्प्रियार्थमनृतमुक्तवन्तः, सजोषसः परस्परमस्माभिश्च समानप्रीतियुक्ता हे
विश्वे देवा इहास्मिन्कर्मण्यनुष्ठिते सति तस्मात्पापान्नोऽस्मान्मुञ्चत ।
अथ तृतीयामाह---
ऋ॒तेनं॑ द्यावापृथिवी ऋ॒तेन॒ त्वꣳ सर॑स्वति ।
कृ॒तान्नः॒ पाशे॒न॑सो॒ यत्किंचाऽनृ॑तमू॒दिम॑, इति ।
हे द्यावापृथिव्यावृतेन यज्ञेन विगुणेन यत्पापं प्राप्तं तथा॑ हे सरस्वति, ऋतेन
यत्पापं प्राप्तं त्वं द्यावापृथिव्यौ चेत्येता यूयं कृतात्तस्मादेनसो नोऽस्मान्पाहि पाले-
त्यर्थः । किंच यत्किंचिदनृतमूदिम वयमुक्तवन्तस्तस्मादप्येनसः पात ।
अथ चतुर्थीमाह—
इन्द्रा॒ग्नी मि॒त्रावरु॑णौ॒ सोमो॑ धा॒ता बृह॒स्पतिः॑ ।
ते नो॑ मुञ्च॒न्त्वेन॑सो॒ यद॒न्यकृ॑तमा॒रिम॑, इति ।
यत्पापमन्यकृतमन्येन यज्ञव्यतिरिक्तेन निमित्तेन कृतमारिम वयं प्राप्ताः, तस्मादे-
नसस्त इन्द्रादयो बृहस्पत्यन्ता देवा नोऽस्मान्मुञ्चन्तु ।
१ क. कूष्माग्ड° । २ क. ख. ॰कस्थास्वृ॰ । ३ ख. ॰हेडनं । ग. ॰हेलनं । ४ क. ख.
॰यार्थी अनु॰ । ५ ग. ॰थिरी ऋतेन सत्यवचनेन य॰ । ६ क. ख. यथा । ७ ग. ॰तं त्वमनृतत-
मानर्तेन या॰ । ८ ग ॰ह्येतौ यू॰ । ९ ग. ॰हि यूयं पा॰ ।

curves to the left!
Wait, does it curve to the left or to the right?
It curves to the left!
Wait, could it be गुरुदेवादि निन्दाश्रवणम् where न् and ि are swapped?
Wait, what if it's गुरुदेवादिर्निन्दाश्रवणम्?
Wait, look at र्नि: in Devanagari, र्नि has a repha on the right, not a curve to the left.
Wait! What if the typesetter set:
गुरुदेवादि + निन्दाश्रवणम्, but by mistake picked न् + दा + नि (without stem)?
Actually, why don't we look at line 20:
प्रमुञ्चतु । यानि दुष्कृता३ यान्यप्यन्यानि पापानि चक्रुम तेभ्योऽपि प्रमुञ्चतु ।

Let's check line 21:
अथ सप्तमीमाह—

Line 22:
येन॑ त्रि॒तो अ॑र्ण॒वान्निर्ब॑भू॒व येन॒ सूर्य॑ तम॑सो
Let's check svaras:

• येन॑ (udatta on na: येन॑)
• त्रि॒तो (anudatta on tri: त्रि॒तो)
• अ॑र्ण॒वान् (udatta on a, anudatta on va: अ॑र्ण॒वान्)
• निर्

१२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० २अनु० ३]
षाऽर्णवात्समुद्रसमानात्पापान्निर्मुक्तो बभूव, तथा येन ज्योतिषा परमेश्वरः स्वर्भानु-
संज्ञाकासुरेणाऽऽपादितात्तमसः सूर्यं निर्मुमोच निर्मुक्तं कृतवान्, इन्द्रः स्वर्गाधिपति-
र्येन परमेश्वरज्योतिषा विश्वा अरातीः सर्वानपि शत्रूनजहात्क्षणान्नाशितवान्, तेन
ज्योतिषाऽहमानशानः सर्वतो व्याप्नुवञ्ज्योतिराशि पारमेश्वरं ज्योतिः प्राप्तवानस्मि ।
अथाष्टमीमाह—
यत्कुसीदमप्रतीतं'१ मयेह॒ येन॑ य॒मस्य॑ नि॒²धिना॑ चरा॑मि ।
ए॒तत्तद॑ग्ने॒ अनृ॒णो भ॑वामि जीव॒न्नेव प्रति॒ तत्ते॑ दधामि, इति ।
इहास्मिञ्जन्मनि मया स्वीकृतं यत्कुसीदमृणमप्रतीतं केनाप्यालस्यादिनोत्तमर्णेभ्यो
न प्रत्यर्पितम्, यमस्य दुष्टशिक्षाधिकारिणो निधिना³ निधिस्थानीयेन प्रत्यर्पयितव्येन
येनर्णेन युक्तोऽहं चरामि, एतदेतेन होमेन तत्तस्मादृणान्मुक्तोऽहमनृणो भूयासम् ।
जीवन्नेव ते तव प्रसादा[त्त]त्तादृशं प्रतिदधामि प्रत्यर्पयामि । अनेन होमेन तुष्टस्त्व-
मस्मिन्नेव जन्मनि मां प्रत्यर्पणसमर्थं कुर्विति भावः ।
अथ नवमीमारभ्यैकविंशतिपर्यन्तानां त्रयोदशानां मन्त्राणां प्रतीकानि दर्शयति—
यन्म॒यि॑ मा॒ता यदपा॑ पि॒पेष॒ यद॒न्तरि॑क्षं यदा॒श-
साति॑क्रामामि॒ त्रि॒ते दे॒वा दि॒वि जा॒ता यदा॑पं
इ॒मं मे॑ वरु॒ण तत्त्वा॑ यामि॒ त्वं नो॑ अग्ने॒ स त्वं॑
नो॑ अग्ने॒ त्वम॑ग्ने॒ अया॑सि ( १ ), इति ॥
मु॒मु॒ग्धि॒ स॒प्त॒ च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके द्वितीयप्रपाठके
तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥
एते मन्त्राः सर्वेऽप्यनेनैवाभिप्रायेणाच्छिद्रकाण्डे यद्देवा देवहेडनमित्यनुवाके
व्याख्याताः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यकभाष्ये द्वितीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥
१ ग. °तीतं म° । २ व. बलिना । ३ ख. ग. °धिस्था° ।

[प्रपा०२अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १२५

अथ द्वितीये चतुर्थोऽनुवाकः ।
चतुर्थानुवाकोक्तास्तृक्षु प्रथमामाह-
य॒ददी॑व्य॒न्नृणम॒हं ब॒भूवादि॑त्सन्व॒ संज॒गर॒ जने॑भ्यः ।
अ॒ग्निर्मा॒ तस्मा॒दिन्द्र॑श्च संविदा॒नौ प्रमु॑ञ्चताम्, इति ।
अहमदीव्यन्पुत्रादिरक्षणरूपं व्यवहारं कर्तुमसमर्थः सन्यदृणं बभूव प्राप्तवानस्मि,
यद्वा तदृणं जनेभ्य उत्तर्मणेभ्योऽदित्सन्प्रत्यर्पयितुमनिच्छन्संजगर सम्यग्भक्षितवा-
न्स्मि, अग्निरिन्द्रश्च संविदानौ परस्परमैक्यं गतौ मां तस्मादृणान्मुञ्चताम् ।
अथ द्वितीयामाह-
यद्धस्ता॑भ्यां च॒कर॑ किल्बि॒षाण्य॒क्षाणां॒ वग्नु॑मु॒पजि॒घ्नमा॑नः ।
उ॒ग्रंप॑श्या चं राष्ट्र॒भृच्च॒ तान्य

१२६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०२अनु०४]
चतुर्थीमारभ्य नवमीपर्यन्तानां षण्णामृचां प्रतीकानि दर्शयति—
अर्व॑ते॒ हेळ॑ उदु॑त्तम॒मिमं मे॑ वरु॒ण॒ तत्त्वा॑
यामि॒ त्वं नो॑ अग्ने॒ स त्वं नो॑ अग्ने, इति ।
“अवते हेड उदुत्तमम्” इति द्वयं वैश्वानरो न इत्यत्र व्याख्यातम् । “इमं मे
वरुण तत्त्वा यामि” इति द्वयमिन्द्रं वो विश्वतस्परीत्यत्र व्याख्यातम् । “त्वं नो अग्ने
स त्वं नो अग्ने” इति द्वयमायुष्ट आयुर्दा अग्न इत्यनुवाके व्याख्यातम् ।
अथ दशमीमाह—
संकु॑सु॒को वि॑कु॑सुको निर्ऋथो यश्च॑ निस्वनः॑ ।
ते॒ऽस्मद्यक्ष्ममना॑गसो दू॒राद्दू॒रम॑चीचतम्, इति।
संकुसुकः संक्षेपेण परापवादनशीलः, विकुसुकः परापवादस्य विस्तारयिता,
निर्ऋ

[प्रपा० २ अनु० ५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १२७
तैर्दुःशंसादिभिः सहान्योऽपि यः शत्रुरस्मत्समुच्छ्रितै, अस्मासु विनाशमाचरेत्,
अस्मै विनाशकाय तं यक्ष्मणमस्माकं प्रसुवामसि प्रेरयामः ।
अथ त्रयोदशीमाह—
सं वर्च॑सा॒ पय॑सा॒ संत॒नूभि॒रग॑न्महि॒ मन॑सा
सग्ँ शि॒वेन॑ । त्वष्टा॑ नो॒ अत्र॒ विद॑धातु
रायोऽनु॑मार्ष्टु त॒न्वो॒ १ यद्विलि॑ष्टम् (१), इति ।
कृत्यां निर्ऋतिं च॒ पञ्च॑ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके द्वितीयप्रपाठके
चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥
एवमनेन कर्मणा निर्धूतपापा वयं वर्चसा बलेन संपयसा क्षीरादिना संतनूभिः
शोभनैः शरीरैर्मनसा च शिवेन समगन्महि संगता भूयास्म । अत्र कर्मणि त्वष्टा
देवो नोऽस्माकं रायो धनानि विदधातु संपादयतु । यच्च विलिष्टं स्वल्पं पापं
तन्वोऽस्मच्छरीरस्य संबन्धि विद्यते तदप्यनुमार्ष्टु त्वष्टा शोधयतु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये द्वितीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥
अथ द्वितीये पञ्चमोऽनुवाकः ।
पञ्चमानुवाकप्रोक्तर्क्षु प्रथमामाह—
आयु॑ष्टे वि॒श्वतो॑ दधदयम॒ग्निर्वरे॑ण्यः । पुन॑स्ते
प्राण आया॑ति॒ परा॒ यक्ष्म॑ग्ँ सुवामि ते, इति ।
हे यजमान ते तुभ्यं वरेण्यः श्रेष्ठोऽयमग्निर्विश्वत आयुर्दधत्संपूर्णमायुर्दधातु ।
अपमृत्युना गृहीतोऽपि ते प्राणः पुनरस्यानुग्रहेणाऽऽयाति त्वद्देहे समागच्छतु । ते
व यक्ष्मं व्याधिं परासुवामि विनाशयामि ।
अथ द्वितीयामाह—
आयु॑र्दा अ॒ग्ने ह॒विषा॑ जुषा॒णो घृ॒तप्र॑तीको घृ॒तयो॑निरेधि ।
घृ॒तं पी॒त्वा मधु॒ चारु॒ गव्यं॑ पि॒तेव॑ पु॒त्रम॒भिर॑क्षतादि॒मम्, इति ।
१ ख. यः प्रापितोऽस्म°। २ ग न्वो ३अय° । ३ ख. ˚सा चाऽऽप्यायितेन । ४ क. ख.
श्लोकास्त्वृक्षु प्र° । ५ ख. ग. ˚ह्रुंनिगु˚ । ६ क. विनाशयति ।

ाधि नियमितं कुरु । हेऽदिते पृथिवि
मातेव मातृवदस्मै सुखं प्रयच्छ । हे विश्वे देवा ममायं यजमानो जरदष्टिर्यथाऽस-
त्तथा कुर्वन्तु ( रुत ) । जरयाऽष्टिव्याप्तिर्यस्यासौ जरदष्टिः, बाल्ये यौवने च मरणर-
हितः । जरामायुःसंपूर्तिपर्यन्तां यथा व्याप्नोति तथा कुर्वि ( रुते ) त्यर्थः ।
अथ चतुर्थीमाह—
अग्न॒ आयु॑ꣳषि पवस॒ आ सु॒वोर्ज॒मिषं॑ च
नः॑ । आ॒रे बा॑धस्व दु॒च्छुना॑म्, इति ।
हेऽग्ने, आयूंष्यस्मदीयजीवनानि पवसे यथा वर्धन्ते तथा शोधय । ऊर्जं क्षीर-
दिरसामिषमन्नं च नोऽस्माकमासुवाऽऽभिमुख्येन प्रेरय । दुच्छुनामपद्रवमारे दूरे
नीत्वा बाधस्व विनाशय ।
अथ पञ्चमीमाह—
अग्ने॒ पव॑स्व स्व॒पा अ॒स्मे वर्चः॑ सु॒वीर्य॑म् ।

[प्रपा०२अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १२९
अथ षष्ठीमाह —
अ॒ग्निर्ऋषि॑ः पव॑मानः पाञ्च॑जन्यः पु॒रो-
हि॑तः । तमी॑महे महा॒ग॒यम् , इति ।
योऽग्निः, ऋषिरतीन्द्रियज्ञानवान् , पवमानः शोधनशीलः, निषादपञ्चमा वर्णाः
पञ्चजनास्तेषु भवः पाञ्चजन्यः, पुरोहितः सर्वकर्मसु पुरस्तान्निहितः, तमेवंगुणमग्निं
महागयं महागृहमीमहे प्राप्नुमः ।
अथ सप्तमीमाह—
अग्ने॑ जा॒तान्प्रणु॑दा नः स॒पत्ना॒न्प्रत्यजा॑ताञ्जातवेदो नुदस्व ।
अ॒स्मे दी॑दिहि सुम॒ना अहे॑ळञ्छर्म॑न्ते स्याम त्रि॒वरू॑थ उ॒द्ग्रौ, इति ।
हेऽग्ने नोऽस्माकं जातान्सपत्नान्ये पूर्वमुत्पन्नाः शत्रवस्तान्प्रणुद प्रकर्षेण नाशय ।
हे जातवेदः पूर्वमनुत्पन्ना इतः परमुत्पत्तिप्रसक्तियुक्तास्तानजाताञ्शत्रून्प्र[ति]णु(नु)-
दस्व, उत्पत्तिप्रतिबन्धेन निराकुरु । सुमना असमदनुग्रहचित्तस्त्वमहेडन्नक्रुध्यंस्त्रिवरूथः
प्राग्वंशसदोहविर्धानरूपगृहत्रयोपेते उद्ग्रावुद्भिदनुष्ठेयकर्मोत्पादकः सन्नस्मे दीदिहि,
अस्मान्प्रकाशय । ते तव प्रसादाच्छर्मन्स्याम सुखवान्भवेयम् ।
अथाष्टमीमाह—
सह॑सा जा॒तान्प्रणु॑दा नः स॒पत्ना॒न्प्रत्यजा॑ताञ्जात-
वेदो नुदस्व । अधि॑ नो ब्रूहि सुम॒नस्य॑मानो
वय॑ᳵ स्या॑म॒ प्रणु॑दा नः स॒पत्नान्॑ , इति ।
सहसा बलेन जातानित्यादि पूर्ववत् । सुमनस्यमानोऽस्मासु सौमनस्यं प्राप्तः
सन्नोऽस्मानधिब्रूहि शत्रुभ्योऽधिकान्ब्रूहि । वयमपि त्वदनुग्रहादधिकाः स्याम, नोऽ-
स्माकं सपत्नाञ्शत्रून्प्रणुद ।
अथ नवमीमाह—
अग्ने॒ यो नो॑ऽभि॒तो जनो॒ वृको॒ वारो॑ जिघां॑सति ।
ताꣳस्त्वं॑ वृत्रहञ्जहि वस्व॒स्मभ्य॒माभ॑र, इति ।
हेऽग्ने यः शत्रुजनो वृको वृकसदृशः, अरण्यश्वा यथोपद्रवं करोति तथोपद्रवका-
रीत्यर्थः । अत एव वारोऽस्मद्व्यवहारस्य निवारकः सन्नभितः सर्वतो नोऽस्माञ्जिघां-
१ ग. ॰हेडंश्छ॰ ।

िपतो नोऽस्माञ्शपात्प्रत्यधिक्षिपत्ति तस्मै तदर्थं तस्मिन्नवस्थापयितुमुषाश्चWait, let's re-read line 14: "शपतोऽधिक्षिपतो नोऽस्माञ्शपात्प्रत्यधिक्षिपत्ति" or "प्रत्यधिक्षिपत्ति"? Look at: "प्रत्यधिक्षिपत्ति" vs "प्रत्यधिक्षिपन्"? Wait: "शपतोऽधिक्षिपतो नोऽस्माञ्शपात्प्रत्यधिक्षिपत्ति" -> wait, look at the letters: प्र - त्य - धि - क्षि - प - ति -> "प्रत्यधिक्षिपत्ति"? No, it's "प्रत्यधिक्षिपत्ति" or "प्रत्यधिक्षिपन्"? Wait: प्र त्य धि क्षि प ति: Look at line 14:शपतोऽधिक्षिपतो नोऽस्माञ्शपात्प्रत्यधिक्षिपत्ति? No, wait, look at 'प्रत्यधिक्षिप': प्र - त्य - धि - क्षि - प - ति: Wait, after प, is it ति? Look at: प्रत्यधिक्षिपत्ति`? Wait, is there a double त: त्ति?
Look at 'शपति' in L13: श - प - ति.
In L14: प्र - त्य - धि - क्षि - प - ति. It's just

[प्रपा०२अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १३१
मामिति पुनरुक्तिः । एवं च द्वेष्यो द्वेष्टा च द्वौ प्रत्यक्षौ द्वौ च परोक्षौ तांश्चतुर्विधान्स-
र्वान्, हेऽग्ने संदह सम्यग्भस्मी कुरु । यौ मुख्यौ द्वेष्यद्वेष्टारौ तद्द्वारा तदीया अन्येऽपि
द्वेष्या द्वेष्टारश्च ये सन्ति तान्संग्रहीतुं याँश्चाहमिति पुनरुक्तिः । तान्सर्वाँश्च संदहेति
पूर्वत्रान्वयः ॥
अथ चतुर्दशीमाह —
यो अ॒स्मभ्य॑मराती॒याद्यश्च॑ नो द्वेष्टे॒ जन॑ः । नि॒न्दाद्यो
अ॒स्मान्दिप्सां॑च्च सर्वान्स्तन्म॑ष्म॒षा कु॑रु, इति ।
शत्रवस्त्रिविधा अरातयो द्वेषिणो निन्दकाश्चेति । तत्र दातव्यत्वेन प्राप्तं धनं यो न
ददाति सोऽयमरातिः । कार्यविघातं यः करोति स द्वेषी । वाग्दौर्जन्यमात्रं यः करोति
स निन्दकः । हन्तुकामश्चतुर्थः । तत्र योऽस्मभ्यमरातीय्यादातृत्वमिच्छति, यश्च
जनो नोऽस्मान्द्वेष्टे कार्यनाशेन बाधते योऽप्यन्योऽस्मान्निन्दाद्दौर्जन्यान्निन्दति, यश्चा-
परोऽस्मान्दिप्साद्दम्भितुं हिंसितुमिच्छेत् । तान्सर्वाञ्जनान्मष्मषा कुरु चूर्णनभस्मी-
करणादिजन्यस्य शब्दस्यानुकरणं मष्मषेति, चूर्णीकृत्य भस्मी कुर्वेत्यर्थः ॥
अथ पञ्चदशीमाह —
सꣳशि॑तं मे॒ ब्रह्म॑ सꣳशि॑तं वी॒र्या॑ १ बल॑म् ।
सꣳशि॑तं क्ष॒त्रं मे॑ जि॒ष्णु यस्या॒हमस्मि॑ पु॒रोहि॑तः, इति ।
मे मदीयं ब्रह्म ब्राह्मण्यं संशितं सम्यक्तीक्ष्णीकृतं शास्त्रीयमार्गेण कृतमित्यर्थः ।
तथा वीर्यमिन्द्रियशक्तिर्बलं शरीरंदर्पस्तदुभयं संशितं सम्यक्स्वस्वकार्यक्षमं कृतम् ।
तथा यस्य क्षत्रस्य राज्ञोऽहं पुरोहितोऽस्मि मे मदीयं तत्क्षत्रं जिष्णु जयनशीलं
यथा भवति तथा संशितम्, अस्त्विति शेषः ।
अथ षोडशीमाह—
उदे॑षां बा॒हू अ॑तिर॒मुद्वर्चो॒ अथो॒ बल॑म् ।
क्षि॒णोमि॒ ब्रह्म॑णा॒ऽमित्रा॒नुन्न॑या॒मि स्वाँ १ अ॒हम्, इति ।
एषां स्वकीयानां राजब्राह्मणादीनां मध्य एकैकस्य बाहू उदतिरमुक्तर्षेण वर्धित-
वानस्

त्रून्? Wait, look at line 3: अमित्राञ्छत्रू-Wait, is the character before hyphenत्रू? Yes, त्रू. Why is there a hyphen? Because छत्रून्is hyphenated!छत्रू- न्! Wait, but if line 4 starts with न्, what is the NEXT letter? Is it त्क्षिणोमि? Wait, if it is न्+त्क्षिणोमि->न्त्क्षिणोमि?? Wait, look at the image: Is that उ॒त्क्षिणोमि? Wait! Look at the mark under the first letter: It is a horizontal stroke: anudātta! Can न्have an anudātta? No! Could the mantra word be:उ॒त्क्षिणो॑मि? Wait, why would छत्रू-be hyphenated if the next word isउ॒त्क्षिणोमि? Wait, could line 3 end with: ब्रह्मणा मन्त्रसामर्थ्येनामित्राञ्छत्रू-Wait, is the hyphen a hyphen forछत्रून्? Wait, could the printer have hyphenated छत्रू-and omittedन्, OR is the first character of line 4 न्`?
Wait! Look at the first character of line 4

[प्रपा०२अनु० ६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १३३

Let's check the text of line 18:
लोके मैघ्राशब्देन -> wait, is that मैघ्राशब्देन or मैघ्रा or मैत्रा or मैघ्रा?
Look at line 18:
लोके मैघ्राशब्देन व्यवह्रिय- -> wait! Look at the footnote 4:
४ क. ˚व लोके कु˚।
Wait, footnote 4 refers to लोके?
Wait, look at L18:
...लोके मैघ्राशब्देन... -> wait, is it मैघ्रा or मैन्द्रा or मैघ्रा?
Look closely at the letters:
म + ै = मै
Then घ्र? It has a loop like घ or ध, with repha/ra-phala:
Wait, मैघ्रा? No, मैत्रा? In Sanskrit, what are विचृतौ?
विचृतौ are the stars of Mula nakshatra!
Mula nakshatra is also called: Vicrtau!
Wait, what is the word in Sayana bhashya?
"द्वे तारके लोके ... शब्देन व्यवह्रियमाणे"
In Marathi / local language, or popular name:
Is it

हः- wait, is there a footnote mark at line 20? No, look at line 19: Betweenतन्तुमनुandस्वकीयं, there is ३! Wait, why does footnote 3 say ३ ग. हि पितृविं°? Wait, in line 20: द्विविधो हि विग्रहः... wait! Where is ४? Look at line 20-21: पुत्ररूप-/श्चाऽऽत्मरूपश्चेति-> is there a४? Wait, look at footnote 4: ४ °रूपः स्वात्म° ।This clearly replacesश्चाऽऽत्मरूपश्चेतिorपुत्ररूपश्चाऽऽत्मरूपश्चेतिwith°रूपः स्वात्म°! Where is १and२? In line 18: चेच्छ॒क्रवाँ॑२॒स् स्वर्ग-> wait, is that२॒a pluta or footnote? Wait, in line 18:चेच्छ॒क्रवाँ॑२॒स्Look at the२: it has an anudatta under it: २॒! That's definitely Vedic pluta 2! Wait, where are the footnote markers 1 and 2? Look at the text: In line 18: Is there a

प॒रि॒वि॒ष्टं यद॒ग्नौ तस्मै॑ गो॒त्राये॑ह जा॑यापती॒ सꣳर॑भेथाम्, इति ।
हे जायापती कर्माधिकारिणाविह जन्मनि घृतेन द्रव्येणाऽऽरभेथां कर्मारम्भं कुरु-
तम् । अनुसंरभेथां परस्परमनुकूलौ संगतौ कदाचिदप्यवियुक्तावेव भवतम् । तयोरुभयोः
समानं साधारणं पन्थां पुण्यलोकमार्गमवथो रक्षतम् । वां युवयोर्यत्पूर्तं पितृभ्यो
दत्तमन्नादि, यदग्नौ परिविष्टं परिप्रापितं हविः, तस्मै तदविच्छेदनं यथा क्रियेतेत्ये-
वमर्थं संरभेथां त्वरेथां न तु तूष्णीमासाथाम् । तच्च गोत्रायोपयुज्यते, गोत्रसंभवाः
पूर्वे परे च ये सन्ति तेषामिदमनुष्ठानमुपयुक्तम् ।
अथाष्टमीमाह--
यद॒न्तरि॑क्षं पृथि॒वीमु॒त द्यां यन्मा॒तरं॑ पि॒तरं॑ वा
जिहि

जनित्रं जननीस्थानीया । भूमिरचेतना निवासाधिकरणभूता, तदभिमानिनी देवताऽ-
दितिः । यदिदमन्तरिक्षं तदस्माकं भ्राता भ्रातृस्थानीयम् । यदेनोऽस्माभिः कृतं तद-
भिशस्तः शत्रुस्थानीयम् । येयं द्यौः सेयं नः पिता पितृस्थानीया । यथा परमेश्व-
रेण संपादितः सर्वसाधारणोऽयं बन्धुवर्गः, तथा हे यजमान बन्धुवर्गसंपादनाथं त्वं
पितृत्वात्पितृत्वमिच्छञ्छं भवासि सुखं प्राप्नोषि । ऐहिकामुष्मिकसुखसिद्धये पुत्रा-
नुत्पादयेत्यर्थः , जामि मित्वार्डऽलस्येन पुत्रोत्पत्तिरहित एव सन्मृत्वा लोकादृणत्र-
यरहितानां योग्यं लोकं मा विवित्तिस नैव ल॑प्स्यसि (से) ।
अथ दशमीमाह—
यत्र॑ सु॒हार्दः॑ सु॒कृतो॒ मद॑न्ते वि॒हाय॒ रोगं॑ त॒न्वां-
१ ५ स्वायांम् । अ॒श्लो॒णाङ्गैरँहु॑ताः स्वर्गे
तत्र॑ पश्येम पि॒तरं॑ च पु॒त्रम् , इति ।
यत्र यस्मिन्पुण्यलोके स्थिताः सुहार्दः शोभनहृदयोपेताः सुकृतः पुण्यकर्माणः
स्वायां तन्वां स्वकीये शरीरे रोगं विहाय परित्यज्य मदन्ते हृष्यन्ति, अश्लोणाङ्गैः
श्लोणो रोगविशेषस्तद्रहितैरङ्गैर्युक्ता अ॑हुताः कौटिल्यरहिताः केनचिदप्यवञ्चिताः सर्वे
वयं तत्र स्वर्गे स्थित्वा पितरं पुत्रं च पश्येम । तादृशं जन्म भूयादित्यर्थः ।
अथैकादशीमाह—
यदन्न॑म॒दम्यनृ॑तेन दे॒वा दा॒स्यन्नदा॑स्यन्नु॒त वा॑ऽक-
रि॒ष्यन् । यद्दे॒वानां॒ चक्षु॑ष्यागो॒ अस्ति॒ यदे॒व किंच॑
प्रतिज॒ग्राह॒मग्निर्मा तस्मा॑दनृ॒णं कृ॑णोतु , इति ।
हे देवा अहं दास्यन्नदास्यन्प्रत्यर्पणं चिकीर्षुरचिकीर्षुर्वा, तात्कालिकेन सर्वथ
प्रत्यर्पयिष्यामीत्येतादृशेनानृतवचनेन धनमादाय यदन्नमद्मि भक्षयामि, अथवा किंचि
त्कार्यं परकीयं करिष्यामीत्यनेनानृतेन वचनेन धनमादाय तत्कार्यमकरिष्यन्यदन्न
मद्मि, यदपि देवानां चक्षुषि दृष्टिविषये मया कृतमागः पापमस्ति, आदित्याभिमु
ख्येन मूत्रविसर्गादि ।
तथा च स्मर्यते—
“ प्रत्यादित्यं प्रत्यनिलं प्रति गां च प्रति द्विजम् ।
मेहन्ति ये च पापिष्ठास्ते भवन्ति गतायुषः ” इति ॥
१ क. ख. लप्स्यते । २ ग. ˚न्वा १ । ग. ˚रहता स्व˚ ४ ख. ˚हरुता स्व˚ । ५ ग. अहताः ।

?
Ah, "दोषाह्देशकालदोषादिना" - in some mss it might be "दोषाह्दे..." or footnote 1 says "१ क. ॰षाद्दे॰।"
Wait, in line 11: ( २ ) is footnote/number 2.
Line 12: पुत्रꣳ ५ (reference 5 to footnote 5: ५ ग. कूश्मण्ड॰ - wait, reference 5 is at पुत्रꣳ ५? No, near कूश्मा-? Ah, पुत्रꣳ has ५ next to it? Wait, let's look at line 12:
"च॒रेम॒ पुत्रꣳ५ षट् च॑ ॥" -> wait, 'पुत्रꣳ५'? No, that's an avagraha/pluta or number of words: in Taittiriya Aranyaka, at the end of anuvaka, they give the pratika of the previous anuvakas and word counts!
Wait! "चरेम पुत्रꣳ षट् च" - these are pratikas of the anuvakas in this prapathaka!
Wait, anuvaka 1 ends with "चरेम"? Anuvaka 2 ends with "पुत्रम्"?
And '५' is a count! "पुत्रꣳ ५ षट् च ॥"
Wait, then where are footnotes 1, 2, 3, 4, 5, 6?
Let's look at footnote marks:
Foot

नुप्रविष्टाः । इतरे तु महर्षयः श्रद्धापूर्वकेण"

Line 9:
"तपसा शुद्धचित्ताः सन्तो ध्यानेनाँ⁴न्विष्य तेषु कूष्माण्डमन्त्रेष्ववस्थितान्वातरशनाख्याँ-"
Wait, is कूष्माण्ड with footnote 5?
Look at footnote 5: "५ ख. ग. कूष्माण्ड° ।"
Wait, in line 8, how is it spelled? "कूष्माण्डारुण्यानि" - wait, in line 9: "कूष्माण्डमन्त्रेष्ववस्थितान्"?
Ah, in line 8: is it "कूष्माण्डारुण्यानि"? Look at the letter: "कूष्मा" then what?
Wait! Look at line 8: "कूष्माण्डारुण्यानि"?
No, wait! Look at footnote 5: "५ ख. ग. कूष्माण्ड° ।"
Why would footnote 5 say "ख. ग. कूष्माण्ड°"?
Because in the text it must be spelled differently, like "कुष्माण्ड°" (short u) or "कूश्माण्ड°"!
Look at line 8: "कुष्माण्डारुण्यानि" or "कूष्माण्डारुण्यानि"?
In line 8, it is "कूष्माण्डारुण्यानि".
Wait, look at line 9:
"तेषु कूष्

योनौ यो रेतः सिञ्चति एष सुवर्णस्तेयकारिणा भ्रूणहत्याका-

Line 23:
रिणा च समो भवति, सोऽपि कूश्माण्डैर्जुहुयात् ।

Line 24:
तेनोक्तेन होमेन यथोक्तपापनिवृत्तिं दर्शयति—

Line 25:
यद॑र्वाची॒नमेनो॒ भ्रू॒ण॒हत्या॑या॒स्तस्मांन्मु॒च्यते--, इति ।

Line 26 (Footnotes):
१ ग. ᵒति । इतरम्ᵒ । २ ख. ᵒत्तमम्ᵒ । ३ ग. प्रारप्स्यमाणकर्मप्रारंᵒ । ४ क. ग.
Line 27:
इमण्डᵒ । ५ ए. ग कूष्माण्डᵒ । ६ क. ख. ᵒइमण्डेन जुहुᵒ ।

Wait, let's check footnote 4 and 6:
४ क. ग. इमण्डᵒ ।
Wait, is it "इमण्ड" or "इश्मण्ड"?
Ah, "२ ख. ᵒत्तमम्ᵒ । ३ ग. प्रारप्स्यमाणकर्मप्रारंᵒ । ४ क. ग. इमण्डᵒ" -> wait, is that a symbol or 'इ' or '२'?
Wait! Look at the first letter of footnote 4:
It has a mark before मण्ड:
Wait, in line

१४० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा० २अनु० ८]
भ्रूणहत्यासमस्यापि मुख्यभ्रूणहत्याया अर्वाचीनत्वात्तेन होमेन निवृत्तिर्युज्यते ।
भ्रूणहत्याया अर्वाचीनमपि तारतम्यतो भवति तस्मात्कथमेकेन होमेन निवृत्तिरित्या-
शङ्क्य दीक्षातारतम्येनेत्युत्तरं दर्शयति-
याव॑दे॒नो दी॒क्षामु॒पैति॑ दी॒क्षित ए॒तैः सं॒ततिं॑ जुहोति॒-, इति ।
अल्पं महद्वा यावदेनो भवति तदनुसारेणाल्पां महतीं वा दीक्षां कृत्वा तैस्त्येनस
उँचिते काले संतति प्रतिदिनं जुहोति तत्र तारतम्येन षड्दीक्षाभेदाः ।
तत्र प्रथमं दीक्षाभेदं दर्शयति-
सं॒व॒त्स॒रं दीक्षि॑तो भवति संवत्सरादे॒वाऽऽत्मानं॑ पुनी॒ते-, इति ।
न मांसमश्नीयादितिनियमचरणं दीक्षा पापाधिक्ये सति संवत्सरं दीक्षितो भूत्वा
तस्मिन्संवत्सरे प्रतिदिनं जुहुयात् । तया संवत्सरदीक्षया स्वात्मानं शोधयति ।
पाँपानुसारेण दीक्षायाः पक्षान्तराणि विधत्ते--
मासं॑ दी॒क्षितो॑ भवति॒ यो मासः॒ स सं॑वत्स॒रः सं॑वत्स॒रादे॒वाऽऽ-
त्मानं॑ पुनीते॒ चतु॑र्विꣳशतिꣳ रात्रीर्दीक्षि॑तो भवति॒ चतु॑र्विꣳशति-
रर्धमासाः॒ सं॑वत्स॒रः सं॑वत्स॒रादे॒वाऽऽत्मानं॑ पुनीते॒ द्वाद॑श
रात्री॒र्दीक्षि॑तो भवति॒ द्वाद॑श॒ मासाः॒ सं॑वत्स॒रः सं॑वत्स॒रा-
दे॒वाऽऽत्मानं॑ पुनीते षड्रात्री॒र्दीक्षि॑तो भवति॒ षड्वा ऋ॒तवः॒
सं॑वत्स॒रः सं॑वत्स॒रादे॒वाऽऽत्मानं॑ पुनीते तिस्रो॒ रात्री॒र्दीक्षि॑तो
भव॑ति त्रिपदा॑ गाय॒त्री गाय॒त्रिया ए॒वाऽऽत्मानं॑ पुनीते॒-, इति ।
पापबाहुल्ये सति संवत्सरनियमेन या शुद्धिः पापाल्पत्वे सा शुद्धिर्मासमात्रेण संम-
वाप्यते । एवमुत्तरॆष्वपि । अतः सर्वेषां संवत्सरसाम्यम् । गायत्रीपादानां त्रित्वसा-
म्येन त्रिरात्रदीक्षाया गायत्रीत्वात्तयैव शुद्धिर्भवति ।
अथ नियमान्विधत्ते--
न माꣳसम॑श्नीया॒न्न स्त्रिय॑मु॒पेया॒न्नो-
पर्यीसी॑त॒ जुगु॑प्सेता॒नृता॒त्-, इति ।
१ ग. ॰ते । तेन भ्रू॰ । २ ग. ॰चीनानाम॰ । ३ ग. ॰तम्पोपेतत्वात्क॰ । ४ क. तदेन॰ ।
५ ग. उपचिते । ६ ग. ॰ले प्र॰ । ख. षड्भेदा दीक्षाः । त॰ । ग. षड्भेदाः । ८ ख. ॰दित्य॰-
दिनि॰ । ९ ख. ग. दीक्षायाः । १० ग. पापह्रासानु॰ । ११ ग. गायत्र्या । १२ ख. संपाद्यते । ग.
समाप्यते १३ क. ॰त्तरेष्वपि ।

[प्रपा०२अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १४१
उपरि खट्वा॑दौ । स्पष्टमन्यत् ।
अथ वर्णभेदेन दीक्षादिनेषु भोजनद्रव्यविशेषं विधत्ते—
पयो॑ ब्रा॒ह्म॒णस्य॑ व्र॒तं यवा॑गू रा॑ज॒न्य॑स्याऽऽमि॒क्षा वैश्य॑स्य—इति ।
व्रतं भोजनमित्यर्थः ।
तदेतद्व्रतं प्रशंसति—
अथो॑ सौ॒म्येऽप्य॑ध्व॒र ए॒तद्व्र॒तं ब्रू॑यात्—,इति ।
अपि च न केवलं कूष्माण्डहोमकर्मण्येवैतद्व्रतं किंतु सोमयागेऽप्येतदेव दीक्षा-
व्रतं कर्तव्यमित्येव ब्रूयात् । यस्मान्महत्यपि यज्ञे व्रतमिदमपेक्षितं तस्मादिदं
प्रशस्तम् ।
अशक्तं प्रति कंचिद्विशेषं विधत्ते—
यदि॑ मन्ये॒तोप॑दस्या॒मीत्यो॑द॒नं धा॒नाः सक्तू॑न्घृ॒-
तम॒ित्यनु॑व्रतयेदा॒त्मनो॑ऽनु॑पदासाय (१), इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके द्वितीयप्रपाठकेऽ-
ष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥
दीक्षितो यथोक्तव्रतेनोपदस्याम्युपक्षीणो भवामीति यदि मन्येत, तदानीं यथोक्त-
दीक्षादिव्रतमनु शरीरस्योपक्षयपरिहारार्थमोदनादिकं यत्किंचिदनुव्रतयेद्भुञ्जीत । धाना
भृष्टयवतण्डुलाः । सक्तवस्तत्पिष्टानि । इतिशब्देनेदृशमन्यदपि विवक्ष्यते ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यकभाष्ये द्वितीयप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥
अथ द्वितीये नवमोऽनुवाकः ।
अस्य प्रपाठकस्य स्वाध्यायब्राह्मणमिति समाख्यातः स्वाध्याय एवात्र प्राधान्येन
विधेयः । तस्मिंश्च शुद्धः पुमानधिकारी । अतः शुद्धिहेतून्यज्ञोपवीतसंध्यावन्दनकूष्मा-
ण्डहोमानभिधाय स्वाध्यायं विधातुमुपाख्यानमाह—
अजा॑न्ह॒ वै पृश्नी॑ग्ंस्तप॒स्यमा॑नान्ब्रह्म॑ स्वय॒म्भ्व॑भ्या॑नर्षत्त
ऋष॑योऽभवन्तत्तदृषी॑णा॒मृषि॑त्वं तां दे॒वता॒मुपा॑तिष्ठन्त य॒ज्ञ-
कामा॑स्त ए॒तं ब्रह्म॑य॒ज्ञम॑पश्यन्तमाह॒रन्तेना॑यजन्त--, इति ।
१ ख. ग. ख्यानात्स्वाध्या° । २ क. तस्मिञ्शुद्धः ।