स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

श्राद्धकाण्डे श्राद्धाधिकारिनिर्णयः ५
शुद्धयर्थमिति तत्प्रोक्तं श्राद्धं पार्वणवत्कृतम् ॥
कर्माङ्गादीनां लक्षणं पारस्करेणोक्तम्-
निषेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा ।
ज्ञेयं पुंसवने श्राद्धं कर्माङ्गं विधिवत्कृतम् ॥
देवानुद्दिश्य क्रियते यत्तद्दैविकमुच्यते ।
तन्नित्यश्राद्धवत्कुर्याद्द्वादश्यादिषु यत्नतः ॥
गच्छन् देशान्तरं यद्वि श्राद्धं कुर्यात्तु सर्पिषा ।
तद्यात्रार्थमिति प्रोक्तं प्रवेशे च न संशयः ॥ इति ।
अत्र कर्माङ्गवचनमकरणे कर्मवैगुण्यज्ञापनार्थम् । सर्पिषा
सर्पिःप्रधानकेनेत्यर्थः । अन्यथा केवलेन तृप्तेरशक्यत्वात् ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायां श्राद्धभेदाः.
अथ श्राद्धाधिकारिनिर्णयः
तत्र बृहस्पतिः-
प्रमीतस्य पितुः पुत्रैः श्राद्धं देयं प्रयत्नतः ।
ज्ञातिबन्धुसुहृच्छिष्यऋत्विग्भृत्यपुरोहितैः ॥ इति ॥
पुत्राभाव इति शेषः । पितुर्ग्रहणं मातुरपि प्रदर्शनार्थम्-
अत एव सुमन्तुः-
मातुः पितुः प्रकुर्वीत संस्थितस्यौरसस्सुतः ॥ इति ।
एतदनुपनीतेनापि कार्यम् । तदाह सुमन्तुः-
श्राद्धं कुर्यादवश्यं तु प्रमीतपितृको हि यः ।

6 स्मृतिचन्द्रिकायां
व्रतस्थो वाऽव्रतस्थो वा एक एव भवेद्यदि ॥
अव्रतस्थोऽनुपनीतः । अत एव वृद्धमनुः—
कुर्यादनुपनीतोपि श्राद्धमेको हि यस्सुतः ।
पितृयज्ञाहुतिं पाणौ जुहुयाद्ब्राह्मणस्य सः ॥ इति ।
अत्र विशेषमाह व्याघ्रः—
कृतचौलस्तु कुर्वीत उदकं पिण्डमेव च ।
स्वधाकारं प्रयुञ्जीत वेदोच्चारं न कारयेत् ॥
मातापित्रोरिति शेषः । स्मृत्यन्तरेऽपि—
कृतचूडोऽनुपेतस्तु पित्रोश्श्राद्धं समाचरेत् ।
उदाहरेत्स्वधाकारं न तु वेदाक्षराण्यरसौ ॥ इति ॥
वेदाक्षराण्यपि प्रयोक्तव्यानीत्याह—
न ह्यस्मिन् युज्यते कर्म किञ्चिदामौञ्जिबन्धनात् ।
नाभिव्याहारयेद्ब्रह्म स्वधानिनयनादृते ॥ इति ।
एवञ्चात्र विकल्पो द्रष्टव्यः । पुत्राभावे तु शङ्खोक्तम्—
पितुः पुत्रेण कर्तव्याः पिण्डदानोदकक्रियाः ।
पुत्राभावे तु पत्नी स्यात् पत्न्यभावे तु सोदरः ॥
इति । पुत्रग्रहणेनात्र मुख्याः गौणाश्च गृह्यन्ते—
पिण्डदोंऽशहरश्चैषां पूर्वाभावे परःपरः ।
इति याज्ञवल्क्यस्मरणात् । अतो द्विविधपुत्राभावे 'पुत्राभावे
तु पत्नी स्यात्' इति वचनार्थः । तदपि पौत्राभावविषयम्—

श्राद्धकाण्डे श्राद्धाधिकारि... थः ७

पौत्रोथ पुत्रिकापुत्रः स्वर्गप्राप्तिकरावुभौ ।

रिक्थे च पिण्डदाने च समौ तौ परिकीर्तितौ ॥

इति बृहस्पतिना गौणपुत्रसामान्याभिधानात् । न चैवं पिण्ड-

दाने पुत्रपौत्रयोर्विकल्पस्स्यादिति शङ्कनीयम्,

पुत्रेषु विद्यमानेषु नान्यो वै कारयेत्स्वधाम् ।

इति ऋष्यशृङ्गस्मरणात् ।

नैतत्पौत्रेण कर्तव्यं पुत्रवांश्चेत्पितामहः ।

इति कात्यायनस्मरणात् । पुत्राभावे तु पत्नी स्यादित्येतद्यज्ञ-

पत्न्या दायहरत्वात्तद्विषयम् । अन्यथा तु यो दायहरस्स एव

दद्यात् । अत एव विष्ण्वापस्तम्बौ 'यश्चार्थहरस्स पिण्डदायी,

पुत्रः पितृवित्ताभावे पिण्डं दद्यात्' इति । अत एव याज्ञव-

ल्क्येनाऽपि—

पिण्डदोंऽशहरश्चैषां पूर्वाभावे परः परः । इति

पिण्डद

8 स्मृतिचन्द्रिकायां

ण्डाः शिष्याश्च दद्युः । तदभावे ऋत्विगाचार्यौ' इति । मातृ-
सपिण्डा मातुलादयः । सपिण्डाभावे समानोदकाः पिण्डं
दद्युः । तथाच मार्कण्डेयपुराणे—
पुत्राभावे सपिण्डास्तु तदभावे तु सोदकाः ।
मातुस्सपिण्डा ये वा स्युर्ये वा मातुश्च सोदकाः ॥
कुर्युरेनं बिधिं सम्यगपुत्रस्य सुतास्मृताः ।
कुर्यान्मातामहायैवं पुत्रिकातनयस्तथा ॥
सर्वाभावे स्त्रियः कुर्युस्स्वभर्तॄणाममन्त्रकम् ।
तदभावे च नृपतिः कारयेत्स्वकुटुम्बिनाम् ॥
तज्जातीयैः नरैस्सम्यग्दाहाद्यास्सकलाः क्रियाः ।
सर्वेषामेव वर्णानां बान्धवो नृपतिर्यतः ॥
श्री विष्णुपुराणे पराशरोपि—
पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा तद्बद्वा भ्रातृसन्ततिः ।
सपिण्डसन्ततिर्वाऽपि क्रियार्हा नृप जायते ॥
तेषामभावे सर्वेषां समानोदकसन्ततिः ।
मातृपक्षस्य पिण्डेन सम्बद्धा ये जलेन वा ॥
कुलद्वयेऽपि चोत्सन्नैस्त्रीभिः कार्याः क्रिया नृप ।
तत्सङ्घातगतैर्वाऽपि कार्याः प्रेतस्य वै क्रियाः ॥
उत्सन्नबन्धुरिक्थानां कारयेदवनीपतिः । इति ।
उक्तेषु पुत्रादिषु कस्य कस्मिन्कर्मण्यधिकार इत्याशङ्क्य स
एवाह—

यः 9
पूर्वाः क्रिया मध्यमाश्च तथा चैवोत्तराः क्रियाः ।
त्रिप्रकाराः क्रिया ह्येतास्तासां भेदान् शृणुष्व मे ॥
आद्याहाद्द्वादशाहाच्च मध्ये यास्स्युः क्रिया मताः ।
ताः पूर्वा मध्यमा मासि मास्येकोद्दिष्टसंज्ञिकाः ॥
प्रेते पितृत्वमापन्ने सपिण्डीकरणादनु ।
क्रियन्ते याः क्रियाः पित्र्याः प्रोच्यन्ते ता नृपोत्तराः ॥
पितृमातृसपिण्डैस्तु समानसलिलैस्तथा ।
तत्सङ्घातगतैश्चैव राज्ञा वा धनहारिणा ॥
पूर्वाः क्रियाश्च कर्तव्याः पुत्राद्यैश्चोत्तराः क्रियाः ।
दौहित्रैर्वा नृपश्रेष्ठ कार्यास्तत्तनयैस्तथा ॥ इति ॥
सपिण्डाद्यैरवनिपाल्यान्तैः पूर्वाः क्रियाः मध्यमाश्च कर्तव्याः ।
पुत्राद्यैरेव भ्रातृसन्तत्यन्तैर्दौहित्राद्यैश्चोत्तराः क्रियाः कर्तव्या न
सपिण्डाद्यैरवनिपाल्यान्तैरित्यर्थः । दौहित्रेषु तु भविष्यत्पुराणो-
क्तो विशेषः—
यथा व्रतस्थोऽपि सुतः पितुः कुर्यात्क्रियां नृप ।
उदकाद्या महाबाहो दौहित्रोऽपि तथाऽर्हति ॥ इति ॥
ननु च पुत्राभावे तु पत्नी स्यादित्येतत्—‘सर्वाभावे स्त्रियः
कुर्युः स्वभर्तृणाममन्त्रकम्’ इति पुराणवचनेन विरुध्यते । मैवम्—
पुत्राभावे तु पत्नी स्यादित्येतद्ब्राह्मादिविवाहोढादिविषयं, तस्या
यज्ञान्वितत्वेन तत्रैव पत्नीशब्दप्रयोगात् । इतरत्र तु—
SMRITI CHA.—Vol. V 2

10 स्मृतिचन्द्रिकायां

क्रयक्रीता तु या नारी न सा पत्नी विधीयते ।
न सा दैवे न सा पित्र्ये दासीं तां कवयो विदुः ॥

इति पत्नीत्वाभावात् स्वभर्तृणाममन्त्रकमिति पुराणवचनं तद्वि-
षयम् । यद्वा-पुत्राभावे तु पत्नी स्यादित्येतद्ब्रह्मवादिनीवि-
षयम्, तस्या अध्ययनसद्भावेन मन्त्रयोगित्वात् । पुराणवच-
नं त्वध्ययनविहीन सद्योवध्वभिप्रायमित्यनुसन्धेयम् । यदत्र युक्तं
तद्ग्राह्यम् । पत्न्यां तु विशेषमाह वृद्धमनुः-

अपुत्रा शयनं भर्तुः पालयन्ती व्रते स्थिता ।
पत्नी दद्यात्तु तत्पिण्डं कृत्स्नमंशं लभेत च ॥

इति । शयनं पालयन्ती सुसंयतेत्यर्थः । विष्णुरपि-

श्वश्रादीनां तथा पिण्डं पत्नी दद्यात्सुसंयता ।

इति । यत्तु कात्यायनेनोक्तं-

पुत्रशिष्योऽथवा पत्नी पिता भ्राताऽथवा गुरुः ।
स्त्रीहारी धनहारी च कुर्युः पिण्डोदकक्रियाम् ॥ इति,

यदपि वृद्धशातातपेन-

मातुलो भागिनेयस्य स्वस्रीयो मातुलस्य च ।
श्वशुरस्य गुरोश्चैव सख्युर्मातामहस्य च ॥
एतेषां चैव भार्याणां स्वसुर्मातुः पितुस्तथा ।
श्राद्धमामं तु कर्तव्यमिति वेदविदां स्थितिः ॥ इति,

अत्रापि श्रीविष्णुपुराणवचनानुसारेण व्यवस्था वेदितव्या ।

। यः 11
यत्तु कात्यायनेनोक्तम्—
अपुत्रायां पतिर्दद्यात्सपुत्रायां तु न क्वचित् ।
न पुत्रस्य पिता कुर्यात् नानुजस्य तथाऽग्रजः ॥
इति, तत् स्नेहविहीनपित्रादिविषयम् । अत एव बोधायनः—
पित्रा श्राद्धं न कर्तव्यं पुत्राणां तु कथञ्चन ।
भ्रात्रा नैव च कर्तव्यं भ्रातॄणां च कनीयसाम् ॥
अपि स्नेहेन कुर्यातां सपिण्डीकरणं विना ।
गयायां तु विशेषेण ज्यायानपि समाचरेत् ॥ इति ॥
अत्र धनहारित्वादिनिमित्ताभावेऽपि कृतेऽभ्युदय इत्याह वृद्ध-
शातातपः—
पितुश्श्राद्धं तु कर्तव्यं सर्वेषां वर्णलिङ्गिनाम् ।
एवं कुर्यान्नरस्सम्यङ्महतीं श्रियमाप्नुयात् ॥
इति । लिङ्गिन आश्रमिणः । एतच्च सवर्णाभिप्रायेण, अ-
न्यथा दोषश्रवणात् । तथाच मरीचिः—
ब्राह्मणो ह्यसवर्णस्य यः करोत्यौर्ध्वदैहिकम् ।
तद्वर्णत्वमसौ याति इह लोके परत्र च ॥
पारस्करोऽपि—
न ब्राह्मणेन कर्तव्यं शूद्रस्य त्वौर्ध्वदैहिकम् ।
शूद्रेण वा ब्राह्मणस्य विना पारशवात्क्वचित् ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायां श्राद्धाधिकारिनिर्णयः

12 स्मृतिचन्द्रिकायां
अथ मातामहश्राद्धाधिकारिनिर्णयः.
तत्र पुलस्त्यः—
मातुः पितरमारभ्य त्रयो मातामहाः स्मृताः ।
तेषां तु पितृवच्छ्राद्धं कुर्युर्दुहितृसूनवः ॥
पितृवच्छ्राद्धं पार्वणमित्यर्थः । तच्च श्राद्धमावश्यकम् । अत एव
व्यासः—
पितॄन् मातामहांश्चैव द्विजश्श्राद्धेन तर्पयेत् ।
अनृणश्च पितॄणां तु ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥
पुराणेऽपि—
कृत्वा तु पैतृकं श्राद्धं पितृप्रभृतिषु त्रिषु ।
कुर्यान्मातामहानां च तथैवानृण्यकारणात् ॥
इति । आनृण्यग्रहणं नित्यत्वज्ञापनार्थम् । अत एवाकरणे
दोषः पुराणे दर्शितः—
पार्वणं कुरुते यस्तु केवलं पितृहेतुकम् ।
मातामहं न कुरुते पितृहा स प्रजायते ॥
पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा ध्रुवम् ।
अविशेषेण कर्तव्यं विशेषान्नरकं व्रजेत् ॥
इति । यत्र यस्मिन् कर्मणि पितरः पूज्यन्ते तत्राविशेषेण
मातामहा अपि पूज्या इत्यर्थः । अनेन सर्वस्मिन्नपि पितृ-
श्राद्धे मातामहश्राद्धमपि कार्यमित्युक्तं भवति । अत्र केषु-
चिदपवादमाह कात्यायनः—

कर्षूसमन्वितं मुक्त्वा तदाद्यं श्राद्धषोडशम् ।
प्रत्याब्दिकं च शेषेषु पिण्डास्स्युष्षडिति स्थितिः ॥
इति । कर्षूसमन्वितं सपिण्डीकरणश्राद्धम् । षोडशग्रहणमे-
कोद्दिष्टोपलक्षणार्थम् । एवञ्च यन्मातामहश्राद्धं पितृश्राद्धेषु
विहितं तत्रैव दोषानृण्ययोरभिधानात्तदेव सर्वदौहित्रसाधार-
णम् । यः पुनर्धनहारी दौहित्रः स नवश्राद्धाद्यपि कुर्यादेव ।
'यो यत आददीत स तस्मै श्राद्धं कुर्यात्' इति स्मरणात् ।
अनेनैवाभिप्रायेण स्कन्दोपि—
श्राद्धं मातामहानां तु अवश्यं धनहारिणा ।
दौहित्रेणार्थनिष्कृत्यै कर्तव्यं विधिवत्सदा ॥
इति । यो धनहारी दौहित्रः तेनावश्यं नवश्राद्धाद्यौर्ध्वदै-
हिकं कार्यमित्यर्थः । तत्रोपपत्तिमाह स एव—
मलमेतन्मनुष्याणां द्रविणं यत्प्रकीर्तितम् ।
तद्गृह्णन् मलमादत्ते दुर्भेदं ज्ञानिनामपि ॥
ऋषिभिस्तस्य निर्दिष्टा निष्कृतिः पावनी परा ।
आ देहपतनात्कुर्यात्तस्य पिण्डोदकक्रियाम् ॥
इति । ननु च—
कुर्यान्मातामहश्राद्धं नियमात्पुत्रिकासुतः ।
उभयोरपि सम्बद्धः कुर्यात्स उभयोरपि ॥
इति यमेन पुत्रिकापुत्र एव नियमग्रहणादन्यत्र नियमो न
गृह्यते, मैवं—वचनार्थापरिज्ञानात् । अस्यार्थः—द्विविधो हि

14 स्मृतिचन्द्रिकायां

पुत्रिकापुत्रः, एको मातामहेन सम्बद्धः अपरः पितृमाता-

महाभ्यामिति । तत्र प्रथमो मातामहश्राद्धं नियमेन कुर्यात् पितृ-

श्राद्धमिच्छया, य उभयसम्बद्धः स उभयोरपीति । अतो ना-

नेन नियमोऽवगम्यते । यदपि मनुनोक्तं--

दौहित्रो ह्यखिलं रिक्थमपुत्रस्य पितुर्हरेत् ।

स एव दद्यात् द्वौ पिण्डौ पित्रे मातामहाय च ॥

इति, तदपि यो धनहारी दौहित्रस्स एव पितृमातामहयोर्नव-

श्राद्धाद्यौर्ध्वदेहिकं कुर्यात्, नेतर इत्येवंपरं न पुनरित-

रस्य श्राद्धमात्रनिषेधार्थं, पूर्वोक्तानृण्यादिप्रतिपादकवचनविरो-

धात् । एवञ्च यत्कैश्चिदुक्तं धनहारिपुत्रिकापुत्रयोर्मातामहश्रा-

द्धमावश्यकं नान्यस्येति, तत् पूर्वोक्तवचनादर्शननिबन्धनामि-

त्युपेक्षणीयम् । पुत्रिकापुत्रश्राद्धे विशेषमाह मनुः--

मातुः प्रथमतः पिण्डं निर्वपेत्पुत्रिकासुतः ।

द्वितीयं तु पितुस्तस्यास्तृतीयं तु पितुः पितुः ॥

इति । द्व्यामुष्यायणे तु पुत्रिकापुत्रे उशनसोक्तो विशेषः--

मातामहं तु मात्रादि पैतृकं पितृपूर्वकम् ।

मातृतः पितृतो यस्मादधिकारोस्ति धर्मतः ॥

इति । क्षेत्रजे तु द्व्यामुष्यायणे देवलोक्तं--

द्व्यामुष्यायणका दद्युः द्वाभ्यां पिण्डोदके पृथक् ।

इति । द्वाभ्यां पितृमातृवर्गाभ्यामित्यर्थः । अत्र क्रमविशेषमाह

मरीचिः--

सगोत्रो वाऽन्यगोत्रो वा यो भवेद्विधिना सुतः ।
पिण्डं श्राद्धविधानं च क्षेत्रिणे प्राङ्निर्वपेत् ॥
बीजिने तु ततः पश्चात् क्षेत्री जीवति चेत्क्वचित् ।
बीजिने दद्युरादौ तु मृते पश्चात्प्रदीयते ॥
इति । क्षेत्रिण इति शेषः ।
इति स्मृतिचन्द्रिकायां मातामहश्राद्धाधिकारिनिर्णयः.
अथ जीवत्पितृकश्राद्धनिर्णयः.
तत्र कात्यायनः—
सपितुः पितृकृत्येषु अधिकारो न विद्यते ।
न जीवन्तमतिक्रम्य किञ्चिद्दद्यादिति श्रुतिः ॥
इति । पितृकृत्येषु श्राद्धेषु पितामहादिसम्बन्धिष्वित्यर्थः । अत्र
केषुचिदपवादो मैत्रायणीयपरिशिष्टे दर्शितः—
उद्वाहे पुत्रजनने पित्र्येष्ट्यां सौमिके मखे ।
तीर्थे ब्राह्मण आयाते षडेते जीवतः पितुः ॥
इति । जीवतः पितुः पुत्रस्य षडेते श्राद्धकाला इत्यर्थः ।
पित्र्येष्ट्यां चातुर्मास्येषु, सौमिके मखे सोमयागादौ पुरोडा-
शात्पिण्डदाने च । एतत्साग्निकाभिप्रायम् । अत एव सुमन्तुः—
न जीवपितृकः कुर्याच्छ्राद्धमग्निमृते द्विज ।
येभ्य एव पिता दद्यात्तेभ्यः कुर्वीत साग्निकः ॥

16 स्मृतिचन्द्रिकायां
पितामहोऽप्येवमेव कुर्याज्जीवति साग्निकः ।
साग्निकोऽपि न कुर्वीत जीवति प्रपितामहे ॥ इति ॥
प्रपितामहग्रहणं पितृपितामहोपेतप्रपितामहप्रदर्शनार्थम् । अत एव
विष्णुः—'पितरि पितामहे प्रपितामहेच च जीवति नैव दद्यात्'
इति । पितरि पितामहे च जीवति कथं कार्यमित्यपेक्षिते स
एवाह—'पितरि जीवति यः श्राद्धं कुर्यात्स येषां पिता कुर्यात्तेषां
कुर्यात् पितरि पितामहे च येषां पितामहः' इति । तथा
पि त्रादिषु त्रिषु द्वयोरेकस्य वा मरणेऽपि तेनैवोक्तं—'यस्य
पिता प्रेतस्स्यात्स पित्रे पिण्डं विधाय पितामहात्परं द्वाभ्यां
दद्यात् । यस्य पितामहः प्रेतस्स्यात्तस्मै पिण्डं विधाय प्र-
पितामहात्परं द्वाभ्यां दद्यात् । यस्य पितामहप्रपितामहौ च
प्रेतौ स्यातां यस्य पितां प्रपितामहश्च प्रेतौ स्यातां स
पित्रे पिण्डं विधाय पितामहात्परं द्वाभ्यां दद्यात्' इति ।
भविष्यत्पुराणे पितरि जीवति द्वयोरेव श्राद्धमुक्तं—
जीवमाने न देयं स्याद्यस्माद्भरतसत्तम ।
तस्माज्जीवपिता कुर्याद्द्वाभ्यामेव न संशयः ॥
इति । मनुस्तु त्रिषु यो जीवति तमेव श्राद्धे भोजयेदित्याह—
ध्रियमाणे तु पितरि पूर्वेषामेव निर्वपेत् ।
विप्रवद्भावितं श्राद्धे स्वकं पितरमाशयेत् ॥
पिता यस्य तु वृत्तस्स्याज्जीवेद्वाऽपि पितामहः ।
पितुस्तु नाम संकीर्त्य कीर्तयेत्प्रपितामहम् ॥

17

पितामहो वा तच्छ्राद्धं भुञ्जीतेत्यब्रवीन्मनुः ॥
इति । पूर्वेषां पितामहादीनाम् । निगमोऽपि—‘यो जीवति
पितॄणां तं भोजयेत्पितृस्थान इत्येके, जीवतामजीवतां वा देय-
मेवेति हिरण्यकेतुः’ इति । एवं पिण्डपितृयज्ञेऽपि द्रष्टव्यम् ।
अत एव याज्ञवल्क्यः—
होमतः पितृयज्ञस्य जीवेत्पितरि जीवतः ।
पितरं भोजयित्वा वा पिण्डौ निर्वृणुयात्पिता ॥
उभौ यस्य व्यतीतौ तु जीवेच्चेत्प्रपितामहः ।
पिण्डौ निर्वृणुयात्पूर्वी भोजयेत्प्रपितामहम् ॥
इति । यमस्तु होमोऽपि पाक्षिक इत्याह—
पित्र्यं जीवपितुर्नोक्तमग्नौ होमोऽपि पाक्षिकः ।
येभ्यो वाऽपि पिता तेभ्यो दद्याद्वैतानकर्मणि ॥
दद्यात्तेभ्यः परेभ्यस्तु जीवेच्चेत्रितयं यदि ।
इति । पित्र्यं पिण्डदानं, वैतानकर्मणि पिण्डपितृयज्ञ इत्यर्थः ।
आपस्तम्बस्तु पितरि जीवति न पिण्डदानं नित्यमित्याह—
‘यदि जीवति पिता न दद्यादा होमाच्च्यक्त्वा विरमेत्’
इति । अत्र यथास्वशाखं व्यवस्था । भविष्यत्पुराणेऽपि
श्राद्धे प्रत्यक्षार्चनं निषिद्धमित्युक्तम्—
प्रत्यक्षार्चनं श्राद्धे न युक्तं मनुरब्रवीत् ।
SMRITI CHA.—VOL. V. 3

१८ स्मृतिचन्द्रिकायां
पिण्डनिर्वापणं चापि महापातकसम्मितम् ॥
इति । मनुरत्र ज्ञानवान्, मनुना तु प्रत्यक्षार्चनस्योक्तत्वात् ।
इति स्मृतिचन्द्रिकायां जीवत्पितृश्राद्धाधिकारनिर्णयः.
अथ श्राद्धकालाः.
तत्र याज्ञवल्क्यः-
अमावास्याऽष्टका वृद्धिः कृष्णपक्षोऽयनद्वयम् ।
द्रव्यं ब्राह्मणसम्पत्तिः विषुवत्सूर्यसङ्क्रमः ॥
व्यतीपातो गजच्छाया ग्रहणं चन्द्रसूर्ययोः ।
श्राद्धं प्रति रुचिश्चैव श्राद्धकालाः प्रकीर्तिताः ॥
इति । यस्यां तिथौ सूर्याचन्द्रमसोः सन्निकर्षः साऽमावा-
स्या । तस्यां तिथौ श्राद्धमावश्यकम् । तथाच लौगाक्षिः-
श्राद्धं कुर्यादवश्यं तु प्रमीतपितृकस्स्वयम् ।
इन्दुक्षये मासि मासि वृद्धौ प्रत्यब्दमेव च ॥
इति । इन्दुक्षयोऽमावास्या । अष्टका मार्गशीर्षादिमासचतुष्ट-
यापरपक्षाष्टम्यः, 'हेमन्तशिशिरयोश्चतुर्णामपरपक्षाणामष्टमीष्वष्ट-
काः' इति शौनकस्मरणात् । अत्रापि श्राद्धमावश्यकं-
अमावास्याव्यतीपातपौर्णमास्यष्टकासु च ।
विद्वान् श्राद्धमकुर्वाणः प्रायश्चित्तीयते तु सः ॥
इति पितामहस्मरणात् । वृद्धिः पुत्रादिः । अत्रापि श्राद्धमाव-
श्यकम्-

श्राद्धकाण्डे श्राद्धकालाः 19
वृद्धौ न तर्पिता यैर्वै देवता गृहमेधिभिः ।
तद्दानमासुरं सर्वमासुरो विधिरैव सः ॥
इति वृद्धशातातपस्मरणात् । कृष्णपक्षोऽपरपक्षः । अत्रापि श्राद्धं
नित्यम्, 'शाकेनाप्यपरपक्षं नातिक्रामेत्' इति कात्यायनस्म-
रणात् । अत्र विशेषमाह वसिष्ठः— 'अपरपक्ष ऊर्ध्वं चतुर्थ्याः
पितृभ्यो दद्यात्' इति । ऊर्ध्वं चतुर्थ्याः पञ्चमीमारभ्येत्यर्थः ।
गौतमोऽपि— 'अथ श्राद्धममावास्यायां पितृभ्यो दद्यात्प-
ञ्चमीप्रभृति वाऽपरपक्षस्य यथाश्राद्धं सर्वस्मिन्वा' इति ।
अपरपक्षस्य पञ्चमीमारभ्य पितृभ्यो दद्यात् सर्वस्मिन्वाऽ-
परपक्षे प्रतिपदमारभ्येत्यर्थः । कात्यायनोऽपि— 'अपरपक्षे
श्राद्धं कुर्वीतोर्ध्वं चतुर्थ्या यदहस्सम्पद्येत' इति । चतुर्थ्या
ऊर्ध्वं यस्मिन्नहनि द्रव्यादि सम्पद्येत तस्मिन्वा कुर्या-
दित्यर्थः । अनेनैकस्मिन्नहनि श्राद्धं कुर्यादित्युक्तं भवति । उक्तं
च गौतमेन— 'सर्वस्मिन्वा द्रव्यदेशब्राह्मणसंनिधाने वा' इति ।
अत्र यथासामर्थ्यं व्यवस्था । अत एव गौतमः— 'काल-
नियमश्शक्तितः' इति । अत्र सामर्थ्यतः कालनियमो भव-
तीत्यर्थः । यद्येकस्मिन् अहनि तदा पृथगेव अमावास्या-
श्राद्धं कार्यम् । 'अमावास्याऽष्टका वृद्धिः कृष्णपक्षः' इति
पृथगुपादानात् 'अपरपक्षे यदहस्सम्पद्येत अमावास्यायां
विशेषेण' इति नियमस्मरणात्, तथा—
न निर्वपति ग्रहश्राद्धं प्रमीतपितृको द्विजः ।

20 स्मृतिचन्द्रिकायां
इन्दुक्षये मासि मासि प्रायश्चित्तीयते तु सः ॥
इति व्याघ्रेणाकरणे प्रायश्चित्तविधानाच्च । तथा 'यथा
कथञ्चिन्नित्यानि कुर्यादिन्दुक्षयादिषु' इति हारीतेन नित्य-
त्वाभिधानात् । अतो यत्कैश्चिदुक्तं—'अमावास्याश्राद्धमापर-
पक्षिकश्राद्धेन विकल्प्यते' इति, तदपास्तम् । अपरपक्षे
पुनरापस्तम्बोक्तो विशेषः । 'मासिमासि कार्यमपरपक्षस्यापरा-
ह्नः श्रेयांस्तथाऽपरपक्षस्य जघन्यान्यहानि' इति । जघन्या-
नि दशम्यादीनि । अत एव मनुः—
कृष्णपक्षे दशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम् ।
श्राद्धे प्रशस्तास्तिथयो यथैता न तथेतराः ॥
इति । दशम्यादितिथिषु चतुर्दशीं वर्जयित्वेत्यर्थः । चतुर्दशी
तु शस्त्रहतानामेव । यथाऽऽह याज्ञवल्क्यः—
प्रतिपत्प्रभृति ह्येता वर्जयित्वा चतुर्दशीम् ।
शस्त्रेण तु हता ये वै तेभ्यस्तत्र प्रदीयते ॥
इति । शस्त्रग्रहणं विषादेरपि प्रदर्शनार्थम् । अत एव म-
रीचिः—
विषशस्त्रश्वापदाहितिर्यग्ब्राह्मणघातिनाम् ।
चतुर्दश्यां क्रिया कार्या अन्येषां तु विगर्हिता ॥
प्रचेता अपि—
वृक्षारोहणलोहाद्यैः विद्युज्जलविषादिभिः ।
नखिदंष्ट्रिविपन्नानां तेषां शस्ता चतुर्दशी ॥

श्राद्धकाण्डे श्राद्धकालाः 21

इति । अत्र विशेषमाह गर्गः—

चतुर्दश्यां तु यच्छ्राद्धं सपिण्डीकरणात्परम् ।

एकोद्दिष्टविधानेन तत्कार्यं शस्त्रघातिने ॥

इति । शस्त्रघातिने यदाऽऽपरपक्षिकश्राद्धं चतुर्दश्यां क्रियते

तदैकोद्दिष्टविधानेन नान्यथेत्यर्थः । अत एव सुमन्तुः—

एकापिण्डीकृतानां तु पृथक्त्वं नोपपद्यते ।

सपिण्डीकरणादूर्ध्वं ऋते कृष्णचतुर्दशीम् ॥

इति । यत्तु मार्कण्डेयपुराणे—

प्रतिपद्धनलाभाय द्वितीया द्विपदप्रदा ।

परार्थिनां तृतीया तु चतुर्थी शत्रुनाशिनी ॥

पञ्चम्यां श्रियमाप्नोति षष्ठ्यां पूज्यो भवेन्नरः ।

गाणाधिपत्यं सप्तम्यामष्टम्यामृद्धिमुत्तमाम् ॥

श्रियो नवम्यामाप्नोति दशम्यां पूर्णकामताम् ।

वेदांस्तथाऽऽप्नुयात्सर्वानैकादश्यां क्रियापरः ॥

द्वादश्यां जयलाभं च प्राप्नोति पितृपूजकः ।

प्रजामिष्टां पशून् मेध्यान् स्वातन्त्र्यं बुद्धिमुत्तमाम् ॥

दीर्घमायुस्तथैश्वर्यं कुर्वाणस्तु त्रयोदशीम् ।

अवाप्नोति न सन्देहः श्राद्धं श्राद्धपरो नरः ॥

युवानः पितरो यस्य मृताश्शस्त्रेण वा हताः ।

तेन कार्यं चतुर्दश्यां तेषां सिद्धिमभीप्सता ॥

22 स्मृतिचन्द्रिकायां

श्राद्धं कुर्वन्नमावास्यां यत्नेन पुरुषश्शुचिः ।
सर्वान्कामानवाप्नोति स्वर्गं चानन्तमश्नुते ॥
इति, तत् नित्यत्वनिराकरणार्थं न, किंतु कालविशेषात्फल-
विशेषो भवतीत्येवंपरम्, अत एवापस्तम्बः - 'सर्वेष्वेवा-
परपक्षस्याहस्सु क्रियमाणे पितॄन् प्रीणाति कर्तुस्तु कालनि-
यमात्फलविशेषः' इति । प्रकृतमुच्यते - अयनद्वयं मकरक-
र्कटकसंक्रान्ती । अत्रापि श्राद्धं नित्यम् । अत एव विष्णु-
पुराणे पराशरः -
उपप्लवे चन्द्रमसो रवेश्च त्रिष्वष्टकास्वप्ययनद्वये च ।
पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिश्रं दद्यात्पितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः ॥
श्राद्धं कृतं तेन समास्सहस्रं रहस्यमेतत्पितरो वदन्ति ॥
अत्र पानीयमप्यत्रेति वचनादयनश्राद्धं नित्यमिति गम्यते ।
जातूकर्ण्योपि -
ग्रहोपरागे विषुवे च जाते पित्र्ये मघायामयनद्वये च ।
नित्यं च शङ्खे च तथैव पर्वे दत्तं भवेन्निष्कसहस्रतुल्यम् ॥
इति । अत्र नित्यं दत्तं निष्कसहस्रतुल्यमित्यन्वयः । पित्र्ये
नभस्यापरपक्षे या मघा तस्यामित्यर्थः । शङ्खादिस्वरूपमपि तेनै-
वोक्तं -
शङ्खं प्राहुरमावास्यां क्षीणसोमां द्विजोत्तमाः ।
अष्टकासु भवेत्पर्वं तत्र दत्तं यथाऽक्षयम् ॥

इति । अथवा पद्मं शङ्खोक्तं—
यथा विष्टिर्व्यतीपातो भानुवारस्तथैव च ।
पद्मकं नाम तत्प्रोक्तमयनाच्च चतुर्गुणम् ॥
इति । यत्तु विष्णुरोक्तं—'आदित्यसङ्क्रमो विषुवद्वयं व्यती-
पातो जन्मर्क्षमभ्युदयश्च,
एतांश्च श्राद्धकालान्वै काम्यानाह प्रजापतिः ।
श्राद्धमेतेषु यद्दत्तं तदानन्त्याय कल्पते ॥
इति, तदपि न नित्यत्वनिराकरणार्थम् । वचनद्वयेनाग्निहोत्रा-
दिवन्नित्यत्वकाम्यत्वयोरविरोधात् । द्रव्यं ब्राह्मणसम्पत्तिरिति,
द्रव्यस्य श्राद्धार्हस्य ब्राह्मणस्य वा वक्ष्यमाणस्य सम्पत्ति-
र्लाभो यस्मिन् काले सः श्राद्धकाल इत्यर्थः । अत्रापि श्रा-
द्धमावश्यकम् । यथाऽऽह हारीतः—
तीर्थे द्रव्योपपत्तौ तु न कालमवधारयेत् ।
पात्रं च ब्राह्मणं प्राप्य सम्यक्श्राद्धं विधीयते ॥
इति । तीर्थं गङ्गादि । विषुवत् मेषे तुलायां च सूर्यसङ्क्रमः ।
अत्र पुलस्त्योक्तो विशेषः—
अयनद्वितये श्राद्धं विषुवद्वितये तथा ।
युगादिषु च सर्वासु पिण्डनिर्वापणादृते ॥
इति । सूर्यसङ्क्रमः सूर्यस्य राशितो राश्यन्तरगमनम् । सूर्य-
सङ्क्रम इत्यनेनैव सङ्क्रान्तिमात्रसिद्धौ अयने विषुवे चेति

24 स्मृतिचन्द्रिकाया

पृथग्वचनं फलभूयस्त्वार्थम् । अत एव शङ्खः-

हस्तिच्छायासु यद्दत्तं यद्दत्तं राहुदर्शने ।

विषुवत्ययने चैव सर्वमानन्त्यमश्नुते ॥

इति । व्यतीपातो योगविशेषः वृद्धमनुनोक्तः-

श्रवणाश्विधनिष्ठाद्र्रानागदैवतमस्तकैः ।

यद्यमा रविवारेण व्यतीपातस्स उच्यते ॥

इति । यद्यमावास्या रविवारेण श्रवणादिना च युक्ता स

व्यतीपात इत्यर्थः । नागदैवतमाश्लेषानक्षत्रम् । मस्तकं मृग-

शिराः । तत्रापि श्राद्धं नित्यम् ।

अमावास्याव्यतीपातपौर्णमास्यष्टकासु च ।

विद्वान् श्राद्धमकुर्वाणः प्रायश्चित्तीयते तु सः ॥

इति पितामहस्मरणात् । गजच्छाया हस्तिच्छाया, तस्यां श्राद्धं

दद्यात् । तथा काठकश्रुतिः-'एतद्वि देवपितृणामयनं यद्ध-

स्तिच्छायायां श्राद्धं दद्यात्' इति । महाभारतेऽपि-

आजेन सर्वलोहेन वर्षासु नियतव्रतः ।

हस्तिच्छायासु विधिवत्कर्णव्यजनवीजितम् ॥

इति । श्राद्धं दद्यादिति शेषः । कर्णव्यजनवीजितमित्यनेनैत-

द्धस्तिच्छायाविषयमित्यवगम्यते । मनुरपि-

अपि नस्स कुले भूयाद्यो नो दद्यात्त्रयोदशीम् ।

पायसं मधुसर्पिभ्यां प्राक्छाये कुञ्जरस्य च ॥