स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

श्राद्धकाण्डे श्राद्धकालाः 19
वृद्धौ न तर्पिता यैर्वै देवता गृहमेधिभिः ।
तद्दानमासुरं सर्वमासुरो विधिरैव सः ॥
इति वृद्धशातातपस्मरणात् । कृष्णपक्षोऽपरपक्षः । अत्रापि श्राद्धं
नित्यम्, 'शाकेनाप्यपरपक्षं नातिक्रामेत्' इति कात्यायनस्म-
रणात् । अत्र विशेषमाह वसिष्ठः— 'अपरपक्ष ऊर्ध्वं चतुर्थ्याः
पितृभ्यो दद्यात्' इति । ऊर्ध्वं चतुर्थ्याः पञ्चमीमारभ्येत्यर्थः ।
गौतमोऽपि— 'अथ श्राद्धममावास्यायां पितृभ्यो दद्यात्प-
ञ्चमीप्रभृति वाऽपरपक्षस्य यथाश्राद्धं सर्वस्मिन्वा' इति ।
अपरपक्षस्य पञ्चमीमारभ्य पितृभ्यो दद्यात् सर्वस्मिन्वाऽ-
परपक्षे प्रतिपदमारभ्येत्यर्थः । कात्यायनोऽपि— 'अपरपक्षे
श्राद्धं कुर्वीतोर्ध्वं चतुर्थ्या यदहस्सम्पद्येत' इति । चतुर्थ्या
ऊर्ध्वं यस्मिन्नहनि द्रव्यादि सम्पद्येत तस्मिन्वा कुर्या-
दित्यर्थः । अनेनैकस्मिन्नहनि श्राद्धं कुर्यादित्युक्तं भवति । उक्तं
च गौतमेन— 'सर्वस्मिन्वा द्रव्यदेशब्राह्मणसंनिधाने वा' इति ।
अत्र यथासामर्थ्यं व्यवस्था । अत एव गौतमः— 'काल-
नियमश्शक्तितः' इति । अत्र सामर्थ्यतः कालनियमो भव-
तीत्यर्थः । यद्येकस्मिन् अहनि तदा पृथगेव अमावास्या-
श्राद्धं कार्यम् । 'अमावास्याऽष्टका वृद्धिः कृष्णपक्षः' इति
पृथगुपादानात् 'अपरपक्षे यदहस्सम्पद्येत अमावास्यायां
विशेषेण' इति नियमस्मरणात्, तथा—
न निर्वपति ग्रहश्राद्धं प्रमीतपितृको द्विजः ।