स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

6 स्मृतिचन्द्रिकायां
व्रतस्थो वाऽव्रतस्थो वा एक एव भवेद्यदि ॥
अव्रतस्थोऽनुपनीतः । अत एव वृद्धमनुः—
कुर्यादनुपनीतोपि श्राद्धमेको हि यस्सुतः ।
पितृयज्ञाहुतिं पाणौ जुहुयाद्ब्राह्मणस्य सः ॥ इति ।
अत्र विशेषमाह व्याघ्रः—
कृतचौलस्तु कुर्वीत उदकं पिण्डमेव च ।
स्वधाकारं प्रयुञ्जीत वेदोच्चारं न कारयेत् ॥
मातापित्रोरिति शेषः । स्मृत्यन्तरेऽपि—
कृतचूडोऽनुपेतस्तु पित्रोश्श्राद्धं समाचरेत् ।
उदाहरेत्स्वधाकारं न तु वेदाक्षराण्यरसौ ॥ इति ॥
वेदाक्षराण्यपि प्रयोक्तव्यानीत्याह—
न ह्यस्मिन् युज्यते कर्म किञ्चिदामौञ्जिबन्धनात् ।
नाभिव्याहारयेद्ब्रह्म स्वधानिनयनादृते ॥ इति ।
एवञ्चात्र विकल्पो द्रष्टव्यः । पुत्राभावे तु शङ्खोक्तम्—
पितुः पुत्रेण कर्तव्याः पिण्डदानोदकक्रियाः ।
पुत्राभावे तु पत्नी स्यात् पत्न्यभावे तु सोदरः ॥
इति । पुत्रग्रहणेनात्र मुख्याः गौणाश्च गृह्यन्ते—
पिण्डदोंऽशहरश्चैषां पूर्वाभावे परःपरः ।
इति याज्ञवल्क्यस्मरणात् । अतो द्विविधपुत्राभावे 'पुत्राभावे
तु पत्नी स्यात्' इति वचनार्थः । तदपि पौत्राभावविषयम्—