स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

154 स्मृतिचन्द्रिकायां
श्राद्धे भोजनीयब्राह्मणनिरूपणम्.
तत्र मनुः—
तत्र ये भोजनीयास्स्युर्यै च वर्ज्या द्विजोत्तमाः ।
यावन्तश्चैव यैश्चान्नंस्तान् प्रवक्ष्याम्यशेषतः ॥
तत्र श्राद्धकर्मणीत्यर्थः । द्विजोत्तमाः द्विजेषु त्रैवार्णिकेषूत्तमाः ब्रा-
ह्मणा इति यावत् । भोजनीयानभोजनीयांश्च ब्राह्मणान्
वेत्तुं गुणदोषादिपरीक्षणं कार्यमित्याह स एव—
दूरादेव परीक्षेत ब्राह्मणं वेदपारगम् ।
इति । भोजनीयब्राह्मणस्य प्रपितामहादारभ्य भोजनीयपर्यन्तं
परीक्षा दूरात्परीक्षा । वेदपारगग्रहणमुपादेयगुणानामुपलक्षणा-
र्थम् । अत एव छागलेयः—
उक्तलक्षणसंयुक्तैः विद्याशीलगुणान्वितैः ।
पुरुषत्रयविख्यातैस्सर्वं श्राद्धं प्रकल्पयेत् ॥
उक्तलक्षणैर्विप्रैस्सर्वं पार्वणाभ्युदयिकादिश्राद्धं प्रकल्पयेन्निर्वर्त-
येदित्यर्थः । पुराणेऽपि—
जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैस्संस्कृतश्शुचिः ।
वेदाध्ययनसम्पन्नष्षट्सु कर्मस्ववस्थितः ॥
शौचाचारे स्थितस्सम्यक् विघसाशी गुरुप्रियः ।
नित्यं व्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते ॥
तपश्श्रुतं च योनिश्चाप्येतद्ब्राह्मण्यकारणम् ।
सत्यं दानं तपो द्रोहमानृशंस्यं क्षमा घृणा ॥

श्राद्धकाण्ड भाजनीयब्राह्मणनिरूपणम् 155

तपश्च दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ।
इति । षट्सु यजनयाजनाध्ययनाध्यापनदानप्रतिग्रहात्मकेषु ।
विघसो यज्ञशेषः । अतिथिप्रभृतिभिः भुक्तशेषश्च । योनिरन्वयशुद्धिः।
आनृशंस्यं अक्रूरता । हारीतोपि—कुलीनाःश्रुतशीलवन्तो वृत्त-
स्थाः सत्यवादिनोऽव्यङ्गाः पाङ्क्तेयाः' इति । स्वयमेव कुला-
दीन् विवृणोति—स्थितिः अविच्छिन्नवेदवोदिता अयोनिसं-
कारित्वं आर्षेयत्वं चेति कुलगुणाः । वेदा अङ्गानि धर्मोऽध्या-
त्मं विज्ञानं स्मृतिश्चेति षड्विधं श्रुतम् । ब्रह्मण्यता देवपितृभ-
क्तता समता सौम्यता अपरोपतापिता अनसूयता अनुद्धतता
अपारुष्यं मित्रता प्रियवादित्वं कृतज्ञता शरण्यता प्रशान्ति-
श्चेति त्रयोदशविधं शीलम् । क्षमा दया दमो दानं अहिंसा
गुरुपूजनं शौचं स्नानं जपो होमः तपः स्वाध्यायस्सत्यवचनं
सन्तोषो दृढव्रतत्वं उपव्रतत्वमिति षोडशगुणं वृत्तमिति । स्थितिः
संततिरूपेण च कालस्थितिः । अविच्छिन्नवेदवेदितेत्यत्र वेदि-
शब्देन हविरासादनार्थदेशविशेषवाचिना हविस्साध्यो याग
उपलक्ष्यते । एतदुक्तं भवति—पूर्वपुरुषेष्वपि वेदाध्ययनयागा-
नुष्ठानयोः सत्ता कुलगुणा इति । आर्षेयत्वं स्वीयप्रवरागतऋषि-
जातत्वम् । धर्मो धर्मशास्त्रम् । विज्ञानं वैशेषिकादिशास्त्रज्ञानम् ।
स्मृतिः वेदादीनामविस्मरणम् । उपव्रतत्वं दशम्यादावेकभक्त-
निष्ठत्वम् । विष्णुरपि—

156 स्मृतिचन्द्रिकायां
ये क्षान्तदान्ताः श्रुतिपूर्णकण्ठाः
जितेन्द्रियाः प्राणिवधे निवृत्ताः ।
प्रतिग्रहे सङ्कुचिताग्रहस्ताः
ते ब्राह्मणास्तारयितुं समर्थाः ॥
इति । मत्स्यपुराणेऽपि—
अर्थज्ञो वेदवित्सत्री ज्ञातवंशः कुलान्वितः ।
पुराणवेत्ता सर्वज्ञः स्वाध्यायजपतत्परः ॥
शिवभक्तः पितृपरः सूर्यभक्तोऽथ वैष्णवः ।
ब्रह्मण्यो योगविच्छान्तो विजितात्माऽथ शीलवान् ॥
इति । श्राद्धे नियोजनीया इति शेषः । मनुरपि—
गायत्रीमात्रसारोपि वरं विप्रस्सुयन्त्रितः ।
नायन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी ॥
मत्स्योपि—
गायत्रीजप्यनिरतं हव्यकव्ये नियोजयेत् ॥
पापं तिष्ठति नो तस्मिन्नब्बिन्दुरिव पुष्करे ॥
व्यासोपि—
चीर्णव्रता गुणैर्युक्ता भवेयुर्ये च कर्षकाः ।
सावित्रीज्ञाः क्रियावन्तः ते राजन् केतनक्षमाः ॥
सावित्रीं तु जपेद्यस्तु द्विकालं भरतर्षभ ।
भैक्षवृत्तिः क्रियावांश्च स राजन् केतनक्षमः ॥
केतनं निमन्त्रणम् । क्षमो योग्यः । यमोपि—

श्राद्धकाण्डे भोजनीयब्राह्मणनिरूपणम्

पूर्वमेव परीक्षेत ब्राह्मणान् वेदपारगान् ।
शरीरप्रभवैर्दोषैर्विशुद्धांश्चरितव्रतान् ॥
पूर्वमेव निमन्त्रणात्प्रागेवेत्यर्थः । चरितव्रतान् स्नातकान् ।
तथा च स एव—
गृहस्थो ब्रह्मचारी च यजुर्वेदविदेव च ।
वेदविद्याव्रतस्नातः ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः ॥
चशब्दाद्यतिरप्युक्तः । उक्तं च साक्षाद्वासिष्ठेन—
‘यतीन् गृहस्थान् साधून्वा’ इति । भोजयेदिति शेषः । ब्रह्माण्ड-
पुराणेऽपि—
शिखिभ्यो धातुरक्तेभ्यः त्रिदण्डिभ्यश्च दापयेत् ।
इति । शिखिनो ब्रह्मचारिणः । धातुरक्ता धातुरक्तवस्त्रधारिणः
वानप्रस्थाः । अत्र परः परश्श्रेष्ठः । अत एव नारदः—
यो वै यतीननादृत्य भोजयेदितरान् द्विजान् ।
विजानन् वसतो ग्रामे कव्यं तद्याति राक्षसान् ॥
ग्रामे स्वग्रामे वसतो यतीन् जानन्नपि ताननादृत्येतरान्
द्विजान् वानप्रस्थादीन् यो भोजयेत्, तत्तदीयं कव्यं पित्र-
र्थं सङ्कल्पितं अन्नादिकं राक्षसानेव गच्छतीत्यर्थः । तेन सति
सम्भवे यतीन् भोजयेत् । तेषामभावे वानप्रस्थान्, तेषाम-
भावे ब्रह्मचारिणः, तेषामभावे गृहस्थानिति मन्तव्यम् । अत
एव ब्रह्माण्डपुराणे—

158 स्मृतिचन्द्रिकायां
अलाभे ध्यानिभिक्षूणां भोजयेद्ब्रह्मचारिणम् ।
तदलाभे ह्युदासीनं गृहस्थमपि भोजयेत् ॥
ध्यानमस्यास्तीति ध्यानी वानप्रस्थः । भिक्षुर्यतिः । उदासीनो
दातुरसंबन्धी । तथाचापस्तम्बः—
‘ब्राह्मणान् भोजयेत् ब्रह्मविदः योनिगोत्रमन्त्रान्तेवास्य-
सम्बन्धान्’ इति । योनिसम्बन्धा मातुलादयः, गोत्रसम्बन्धाः
सपिण्डादयः, मन्त्रसम्बन्धा वेदाध्यापकादयः, अन्तेवासिस-
म्बन्धाः शिष्यशास्त्रोपाध्यायादयः । एवंविधसम्बन्धव्यतिरि-
क्तान् ब्राह्मणान् गृहस्थान् भोजयेत् । ब्रह्मज्ञान् ब्राह्मणान् ।
यत्नेन भोजयेदित्यर्थः । तथा च पितृगाथा—
अपि स्यात् स कुले जन्तुः भोजयेद्यस्तु योगिनम् ।
विप्रं श्राद्धे प्रयत्नेन तेन तृप्यामहे वयम् ॥
प्रयत्नेन भोजयेदित्यनेन अत्यन्तश्रैष्ठ्यं योगिन उक्तम् । उक्तं च
सुस्पष्टं पुराणे—
गृहस्थानां सहस्रेण वानप्रस्थशतेन च ।
ब्रह्मचारिसहस्रेण यो योगी स विशिष्यते ॥
पद्मपुराणेऽपि—
साङ्गान् यश्चतुरो वेदानधीते संस्कुतोऽर्थवित् ।
जन्मवाक्कर्मसंशुद्धः स श्राद्धे प्रथमो मतः ॥
तादृशादयुताच्छ्रेयान्नरो योगं समाश्रितः ।

श्राद्धकाण्डे भोजनीयब्राह्मणनिरूपणम् 159
वृद्धशातातपोऽपि—
योगिनं भोजयेन्नित्यं दृष्टतत्त्वं मनीषिणम् ।
तेषां तु दत्तमक्षय्यं भवतीति न संशयः ॥
यत्तूशनसोक्तम्—
यथाकथंचिदपि यो योगधर्मं समाश्रितः ।
सम्यग्वर्णाश्रमास्तेभ्यः तत्पात्रं परमं विदुः ॥
ये सम्यग्वर्णाश्रमाचाराः तेभ्यस्तत्पूर्वार्धेनोक्तं परमं पात्रमित्यर्थः ।
एतद्योगिनां प्रशंसामात्रं, शातातपेन 'दृष्टतत्त्वं मनीषिणम्' इति
विशेषितत्वात्।
ये तु वृत्ते स्थिता नित्यं ज्ञानिनो ध्यानिनस्तथा ।
इति ब्रह्माण्डपुराणे वृत्तस्थानामेव ज्ञानिनां ध्यानिनां च
भोजनीयत्वाभिधानाच्च । आत्मादिस्वरूपपरिच्छित्तिः ज्ञानम् ।
ध्यानं तु विजातीयप्रत्ययतिरस्कारेणात्मादेस्स्वरूपसाक्षात्कार-
णम् । एवञ्च यदुक्तं वृद्धशातातपेन—
ज्ञानी यस्य गृहेऽश्नाति उदकं वा पिबेद्यदि ।
कृतं तेनेह यत्कृत्यं तारितं च कुलत्रयम् ॥
योगिनं समतिक्रम्य गृहस्थं यदि भोजयेत् ।
न तत्फलमवाप्नोति स्वर्गस्थमपि पातयेत् ॥
योगिनं तु व्यतिक्रम्य पूजयन्ति परस्परम् ।
भोक्तारस्त्वथ दातारो नरके स्युस्सबान्धवाः ॥
इत्येतत्सर्वं वृत्तस्थदृष्टतत्त्वयोगिविषयमिति मन्तव्यम् । तत्र मनुः—

160
एषामन्यतमो यस्य भुञ्जीत श्राद्धमर्चितः ।
पितॄणां तस्य तृप्तिस्स्याच्छाश्वती साप्तपौरुषी ॥
एष वै प्रथमः कल्पः प्रदाने हव्यकव्ययोः ।
अनुकल्पस्त्वयं ज्ञेयः सदा सद्भिरनुष्ठितः ॥
मातामहं मातुलं च स्वस्त्रीयं श्वशुरं गुरुम् ।
दौहित्रं विट्पतिं बन्धुं ऋत्विग्याज्यौ च भोजयेत् ॥
इति । एषां पूर्वोक्तानां वेदपारगादीनां एषः भिन्नो विप्रव-
र्गः प्रथमः श्रेष्ठः । अनुकल्पः प्रथमकल्पादधमकल्पः । 'मुख्य
स्यात्प्रथमः कल्पोऽनुकल्पस्तु ततोऽधमः' इत्यमरसिंहाभिधानात् ।
अयं 'मातामहं मातुलं च' इत्यादिना वक्ष्यमाणः अधमः कल्पः
सदा सद्भिरनुष्ठित इत्यर्थः । गुरुरत्र विद्यागुरुः, न तु पिता ।
विट्पतिः जामाता अतिथिर्वा, अतिथिरित्यन्ये वदन्तीति देव-
स्वामिनाऽभिधानात् । प्रथमकल्पलाभेऽनुकल्पानुष्ठाने तु दोषमाह
स एव—
प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तते ।
न सांपरायिकं तस्य दुर्मतेर्विद्यते फलम् ॥
प्रभुः संपादने समर्थः । साम्पराय उत्तरकालः । 'युद्धायत्योः
साम्परायः ' इत्यमरसिंहाभिधानात् । एवञ्चायमर्थः—साम्पराये
भविष्यत्काले स्वर्गादिकं फलं न विद्यते न सिद्ध्यति । विष्णु-
पुराणेऽप्यनुकल्प उक्तः—
पितृव्यगुरुदौहित्रान् ऋत्विक्स्वस्त्रीयमातुलान् ।
पूजयेद्धव्यकव्येन वृद्धाननतिबान्धवान् ॥

161

स्वस्रीयो भागिनेयः। अत्र पितृव्यमृत्विजं च हव्येन पूजयेत्।
गुरुदौहित्रादीतरान् कव्येनेति सम्बन्धः कार्यः। 'षड्भ्यस्तु पुरुषे-
भ्योऽर्वाक्श्राद्धेयास्तु गोत्रिणः' इति षड्भ्योऽर्वाचीनस्य पितृ-
व्यादेः कव्येन पूजनस्यात्रिणा निषेधात्, तथा—
पिता पितामहो भ्राता पुत्रो वाऽथ सपिण्डकः।
न परस्परमर्घ्यास्स्युर्न श्राद्धे ऋत्विजस्तथा॥
ऋत्विक्पुत्रादयो ह्येते सकुल्या ब्राह्मणा द्विजाः।
वैश्वदेवे नियोक्तव्याः यद्येते गुणवत्तराः॥
इति हव्येन पूजनीयत्वस्य तेनैव विधानाच्च। यद्याम-
न्त्रयीतेत्यनुवृत्तौ कात्यायनेनोक्तम्—'अभावे शिष्यान् स्वाचा-
र्यान्' इति। अत्रापि वैश्वदेवार्थमिति शेषो द्रष्टव्यः। 'गुण-
वदलाभे सोदर्योपि भोजयितव्यः' इत्यभिधायानन्तरं 'एतेनान्ते-
वासिनो व्याख्याताः' इत्यापस्तम्बेनाभिधानात्। सोदर्योपि
वैश्वदेवस्थाने भोजयितव्यो न पुनः पित्रादिब्राह्मणस्थान
इति हि प्राक्प्रतिपादितम्। तेन अन्तेवासिनामपि तत्स्थान
एव निषेधः। यत्तु पङ्क्तिपावानानुक्त्वा बोधायनेनोक्तं 'तदभावे रहस्यं
ऋचो यजूंषि सामानि श्राद्धमहिमानः तस्मादेवंविदं सपि-
ण्डमप्याशयेत्' इति, तदप्यात्रेयवचनानुरोधाय षड्भ्यः पुरुषे
भ्योऽर्वाचीनसपिण्डविषयं न भवति, किन्तु समानोदकविषयं,
सपिण्डशब्दस्य समानोदकेऽप्युपचारेण प्रयोगसम्भवात्। अ-
त्रिणा तु स्पष्टमुक्तं—
Smriti Cha.—Vol. V 21

162 स्मृतिचन्द्रिकायां

षड्भ्यस्तु परतो भोज्याः श्राद्धे स्युः गोत्रजा अपि ।
इति। अथवा सपिण्डशब्दो मुख्योस्तु, किंतु श्रेष्ठस्य समानोदक-
स्याप्यभावे त्रिभ्यः सपिण्डपुरुषेभ्यः परो यः सपिण्डः श्रेष्ठः
तमाशयेदित्यर्थोऽवगन्तव्यः। तथाच सपिण्ड इत्यनुवृत्तौ गौतमः-
‘भोजयेदूर्ध्वं त्रिभ्यो गुणवन्तं' इति। मनुस्त्वनुकल्पान्तरमाह-
कामं श्राद्धेऽर्चयेन्मित्रं नाभिरूपमपि त्वरिम् ।
द्विषता हि हविर्भुक्तं भवति प्रेत्य निष्फलम् ॥
इति । अभिरूपमपि विद्वांसमपीत्यर्थः । काममित्यभिधानात्
अनुकल्पोऽयमिति गम्यते । अयं त्वनुकल्पः पूर्वोक्तानामनु-
कल्पानामभावे द्रष्टव्यः,
न श्राद्धे भोजयेन्मित्रं धनैः कार्योऽस्य सङ्ग्रहः ।
नारिं न मित्रं यं विन्द्यात् तं श्राद्धे भोजयेद्द्विजम् ॥
यस्य मित्रप्रधानानि श्राद्धानि च हवींषि च ।
तस्य प्रेत्य फलं नास्ति श्राद्धेषु च हविषु च ॥
इति निन्दार्थवादेन स्वेनैव निषिद्धस्य मित्रस्य ‘कामं श्राद्धेऽर्चये-
न्मित्रं' इति पुनरनुज्ञाभ्युपगमेनानुकल्पादप्यधमत्वावगमात् ।
वसिष्ठोपि सगुणानामनुकल्पानामभावे निर्गुणानामनुकल्पतया
स्वीकारमाह-
अनृशंस्यं परो धर्मो याचते यत्प्रदीयते ।
अयाचतः सीदमानान् सर्वोपायैर्निमन्त्रयेत् ॥
आनृशंस्यं परः उत्कृष्टो धर्मः । तेन सगुणानामनुकल्पाना-

मभावे निर्गुणायापि याचते यत्प्रदीयते तदप्यनुकल्पो भ-
वति । अयाचतस्सीदमानान् अयाचनशीलत एव कारणात्
सीदतो निर्गुणानपि सगुणानामनुकल्पानामलाभे सर्वोपायै
र्यादृशैस्ते निमन्त्रणमभ्युपगच्छन्ति तादृशैरुपायैर्निमन्त्रयेदित्य-
र्थः । सर्वोपायैर्निमन्त्रयेदित्यादरेण निमन्त्रणं वदन् अया-
चनेन सीदतामलाभे याचते प्रदानमिति दर्शयति । एवंविध-
विप्रेषु सदाचारवैकल्यदर्शनेऽपि निन्दा न कार्येत्याह स एव—
युगेयुगे तु ये धर्माः तेषु धर्मेषु ये द्विजाः ।
तेषां निन्दा न कर्तव्या युगरूपा हि ते द्विजाः ॥
युगेयुगे तु ये धर्माः युगानुरूपाः रागद्वेषादितारतम्यनिब-
न्धना येऽप्यसत्यभाषणादयो दुःस्वभावाः तेषु धर्मेषु ये द्विजाः
तेषां निन्दा न कर्तव्या । युगानुरूपविप्रेष्वपि यथासम्भवं
श्रेष्ठा एव ग्राह्याः । अत एव भविष्यपुराणे अप्रशस्तविप्राणां
दानादावपरिग्राह्यत्वमुक्तम्—
वैश्वदेवेन ये हीना आतिथ्येन च वर्जिताः ।
सर्वे ते वृषला ज्ञेया प्राप्तवेदा अपि द्विजाः ॥
न यस्य वेदो न जपो न विद्या च विशां पते ।
स शूद्र इव मन्तव्य इत्याह भगवान्विभुः ॥
अव्रतानाममन्त्राणा मद्यानां च भारत ।
प्रतिग्रहो न दातव्यो न शिला तारयेच्छिलाम् ॥
ब्राह्मणातिक्रमो नास्ति मूर्खे वेदविवर्जिते ।

164 स्मृतिचन्द्रिकायां
ज्वलन्तमग्निमुत्सृज्य न हि भस्मनि हूयते ॥
वैश्वदेवग्रहणं पञ्चमहायज्ञानामुपलक्षणार्थम् । शिला शिलान्त-
रम् । वेदविवर्जिते भोजनाद्यप्रदानेऽपि नास्ति ब्राह्मणातिक्रम
इत्यर्थः । एतदत्यन्तासम्बन्धिब्राह्मणविषयम् । कथञ्चित्सम्ब-
न्धिब्राह्मणविषयेऽपि तत्रैवोक्तं—
गायत्रीमात्रसारोपि ब्राह्मणः पूज्यतां गतः ।
गृहासनो विशेषेण न भवेत्पतितस्स चेत् ॥
गृहासनः प्रातिवेश्यादिः । विशेषेणेति वदन् कथञ्चित्सम्ब-
न्ध्यपि नातिक्रमणीय इति दर्शयति । श्रेष्ठसन्निकृष्टातिक्रमे तु
षट्त्रिंशन्मते दोष उक्तः—
सन्निकृष्टमधीयानं ब्राह्मणं यो व्यतिक्रमेत् ।
भोजने चैव दाने च हन्यात्त्रिपुरुषं कुलम् ॥
यस्तु सन्निकृष्टोऽनधीयानः तस्यातिक्रमेऽपि न दोषः । तथाच
तत्रैवोक्तं—
यस्य त्वेकगृहे मूर्खो दूरस्थश्च गुणान्वितः ।
गुणान्विताय दातव्यं नास्ति मूर्खे व्यतिक्रमः ॥
व्यतिक्रमो व्यतिक्रमदोषो नास्तीत्यर्थः । मूर्खग्रहणं निर्गुण-
स्याप्युपलक्षणार्थम् ।
व्यतिक्रान्तुर्न दोषोस्ति निर्गुणं प्रति कर्हिचित् ।
इति भविष्यपुराणेऽभिधानात् । यत्पुनः पुराणान्तरेऽभिहितं—
यस्त्वासन्नमतिक्रम्य ब्राह्मणं पतिताहते ।

श्राद्धकाण्डे ग्राह्या ब्राह्मणाः 165

दूरस्थं भोजयेन्मूढो गुणाढ्यं नरकं व्रजेत् ॥
तस्मात्सम्पूजयेदेनं गुणं तस्य न चिन्तयेत् ।
केवलं चिन्तयेज्जातिं न गुणान्विततान् सदा ॥
संनिकृष्टं द्विजं यस्तु युक्तजातिं प्रियंवदम् ।
मूर्खं वा पतितं वाऽपि वृत्तहीनमथापि वा ॥
नातिक्रमेन्नरो विद्वान् दारिद्र्याभिहतं तथा ।
इति, तत् अनुकल्पतयाच्छरीरतस्सन्निकृष्टदौहित्रजामात्रादिविष-
यम् । पूर्वोक्तं तु देशतस्सन्निकृष्टप्रातिवेश्यादिविषयमिति न
विरोधः । अतएव शरीरतस्सन्निकृष्टमेकमुदाहृत्योक्तं मनुना—
व्रतस्थमपि दौहित्रं श्राद्धे यत्नेन भोजयेत् ।
इति । व्रतस्थं व्रतमात्रस्थं अध्ययनरहितमिति यावत् । द्विवि-
धसन्निकृष्टविषयेऽपि गुणादिभिश्श्रेष्ठेऽतिक्रान्ते सति भवत्येव
दोषः । तदप्युक्तं पुराणे—
सप्त पूर्वान् सप्त परान् पुरुषानात्मना सह ।
अतिक्रम्य द्विजवरं नरके पातयेत् खग ॥
तस्मान्नातिक्रमेत् प्राज्ञः ब्राह्मणान् प्रातिवेशिकान् ।
सम्बन्धिनस्तथा सर्वान् दौहित्रं विट्पतिं तथा ॥
भागिनेयं विशेषेण तथा बन्धून् खगाधिप ।
नातिक्रमेन्नरस्त्वेतानमूर्खानपि गोपते ॥
अतिक्रम्य महारौद्रं रौरवं नरकं व्रजेत् ।
इति । अमूर्खानपीत्यपिशब्दः पादपूरणार्थः ।

166 स्मृतिचन्द्रिकायां

अज्ञातकुलनामानं तत्कालं समुपस्थितम् ।
बुभुक्षुमागतं श्राद्धं याचमानमकिञ्चनम् ॥
ब्राह्मणं प्राहुरतिथिम् ................ ।
इत्युक्तातिथिलक्षणलक्षितोऽपि विप्रो नातिक्रमणीयः ॥
अतिथैर्यस्य नाश्नाति तच्छ्राद्धं न प्रशस्यते ।
इति शातातपस्मरणात् । अतिथेरप्यासन्नस्यैव गुणविद्यापरी-
क्षणं न कर्तव्यम् । तथा पुराणं—
अविज्ञातं द्विजं श्राद्धे न परीक्षेतसदा बुधः ।
सिद्धा हि विप्ररूपेण चरन्तीह महीतले ॥
अविज्ञातं अविज्ञातकुलनामादिकमतिथिमिति यावत् । सिद्धाः
विदितात्मतत्त्वाः ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायां श्राद्धभोजनीय-
ब्राह्मणनिरूपणम्.
अथ भोजनीयतयोक्तश्रोत्रियादिब्राह्मणेषु
ये दोषसद्भावाद्ध्वर्ज्यास्ते निरूप्यन्ते.
अत्र मनुः—
ये स्तेनाः पतिताः क्लीबाः ये च नास्तिकवृत्तयः ।
तान् हव्यकव्ययोर्विप्राननर्हान्मनुरब्रवीत् ॥
जटिलं चानधीयानं दुर्बालं कितवं तथा ।
याजयन्ति च ये पूगान् तांश्च श्राद्धे न भोजयेत् ॥

श्राद्धकाण्डे वर्ज्या ब्राह्मणा
चिकित्सकान् देवलकान् मांसविक्रयिणस्तथा ।
विपणेन च जीवन्तो वर्ज्यास्स्युर्हव्यकव्ययोः ॥
प्रेष्यो ग्रामस्य राज्ञश्च कुनखी श्यावदन्तकः ।
प्रतिरोद्धा गुरोश्चैव त्यक्ताग्निर्वार्धुषिस्तथा ॥
यक्ष्मी च पशुपालश्च परिवेत्ता निराकृतिः ।
ब्रह्मद्विट् परिवित्तिश्च गणाभ्यन्तर एव च ॥
कुशीलवोऽवकीर्णी च वृषलीपतिरेव च ।
पौनर्भवश्च काणश्च यस्य चोपपतिर्गृहे ॥
भृतकाध्यापको यश्च भृतकाध्यापितश्च यः ।
शूद्रशिष्यो गुरुश्चैव वाग्दुष्टः कुण्डगोळकौ ॥
अकारणपरित्यक्ता मातापित्रोर्गुरोस्तथा ।
ब्राह्मैर्यौनैश्च सम्बन्धैः संयोगं पतितैर्गतः ॥
अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी ।
समुद्रयायी वन्दी च तैलिकः कूटकारकः ॥
पित्रा विवदमानश्च केकरो मद्यपस्तथा ।
पापरोग्यभिशस्तश्च दाम्भिको रसविक्रयी ॥
धनुश्शराणां कर्ता च यश्चाग्रेदिधिषूपतिः ।
मित्रध्रुक् द्यूतवृत्तिश्च पुत्राचार्यस्तथैव च ॥
भ्रामरी गण्डमाली च श्वित्र्यथो पिशुनस्तथा ।
उन्मत्तोऽन्धश्च वर्ज्यास्स्युर्वेदनिन्दक एव च ॥
हस्तिगोश्वोष्ट्रदमको नक्षत्रैयश्च जीवति ।

168
पक्षिणां पोषको यश्च युद्धाचार्यस्तथैव च ॥
स्रोतसां भेदको यश्च तेषां चावरणे रतः ।
गृहसं वेशको दूतो वृक्षारोपक एवच ॥
श्वक्रीडी श्येनजीवीच कन्यादूषक एवच ।
हिंस्रो वृषलपुत्रश्च गणानां चैव याजकः ॥
आचारहीनः क्लीबश्च नित्यं याचनकस्तथा ।
कृषिजीवी श्लीपदी च सद्भिर्निन्दित एव च ॥
औरभ्रको माहिषकः परपूर्वापतिस्तथा ।
प्रेतनिर्यातकश्चैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः ॥
एतान्विगर्हिताचारानपाङ्क्तेयान्नराधमान् ।
द्विजातिप्रवरो विद्वानुभयत्र विवर्जयेत् ॥
इति । अत्र यद्यद्व्याख्यागम्यं तत्तद्व्याख्यायते—स्तेना ब्रा-
ह्मणसुवर्णव्यतिरिक्तद्रव्यापहर्तारः, ब्राह्मणस्वर्णहर्तॄणां पतित
पदेनैव वर्ज्यत्वस्याभिधानात् । स्वकर्मत्यागिनो वा स्तेनाः ।
ये व्यपेताः स्वकर्मभ्यः स्तेनास्ते परिकीर्तिताः ।
इति यमस्मरणात् । पतिता महापातकिनः । क्लीबास्तु षड्विधाः
देवलेन दर्शिताः—
षण्डको वातजश्चैव षण्डः क्लीबो नपुंसकः ।
कीलकश्चेति षोढाऽयं क्लीबभेदो विभाषितः ॥
षण्डकादीनां लक्षणं स्वयमेव दर्शयति—
तेषां स्त्रीतुल्यवाक्चेष्टः स्त्रीधर्मा षण्डको भवेत् ।

श्राद्धकाण्डे वर्ज्या ब्राह्मणाः 169
पुमान् भूत्वा स्वलिङ्गानि पश्चाच्छिन्द्यातथैव च ॥
वातजो नाम षण्डः स्यात् स्त्रीषण्डो वाऽपि नामतः ।
असल्लिङ्गोऽथ षण्डस्स्यात् षण्डस्तु म्लानमेहनः ॥
अमेध्याशी पुमान् क्लीबो नष्टरेता नपुंसकः ।
स कीलक इति ज्ञेयो यः कैब्यादात्मनः स्त्रियम् ॥
अन्येन सह संयोज्य पश्चात्तामेव सेवते ।
इति । नास्ति लोकान्तरफलदं कर्म नास्ति देवतेत्यादिमतिमन्तो
नास्तिकाः । तेभ्यो वृत्तिर्जीवनं येषां श्रोत्रियादीनां ते ना-
स्तिकवृत्तयः । जटिलो ब्रह्मचारी अनधीयानो वेदाध्ययन-
रहितः । नन्वनधीयानजटिलस्य अश्रोत्रियत्वेन प्राप्त्यभावा-
दयुक्तः प्रतिषेधः । उच्यते—
व्रतस्थमपि दौहित्रं श्राद्धे यत्नेन भोजयेत् ।
इत्यनेनानुकल्पतया भोजनीयब्राह्मणेषु दौहित्रः ब्रह्मचारी
व्रतमात्रस्थः अनधीयानोपि भोजनीयतयोक्तः । तत्र दौहित्रग्र-
हणमतन्त्रमिति भ्रान्त्या कथञ्चित्प्राप्तोत्र निषिध्यत इति नातीव
व्यर्थः । केचित्-अनधीयानगृहस्थस्याश्रोत्रियस्यापि प्राप्त्यर्थ-
मित्याहुः । तदयुक्तं,
वेदविद्याव्रतस्नातान् श्रोत्रियान् गृहमेधिनः ।
भोजयेद्धव्यकव्येन विपरीतांस्तु वर्जयेत् ॥
इति विशेषेण वर्ज्यतयोक्तस्य गृहस्थस्य प्राप्त्यसम्भवात् ।
दुर्बालः खल्वाटकः, कपिलकेशो वा अत्यन्तकोपनो वा ।
SMRITI CHA.—VOL. V. 22

170 स्मृतिचन्द्रिकायां

तदेतत्सर्वं सङ्ग्रहकारेणोक्तं—
निश्चिताध्ययनेनैव गुणेन स्वीकृतोऽखिलः ।
मूर्खो यो ब्रह्मचारी तु जटिलस्तं न भोजयेत् ॥
दौहित्रादिवदत्रापि भ्रान्त्या प्राप्तो निषिध्यते ।
ईदृशस्य गृहस्थस्य प्राप्त्यर्थमपरे विदुः ॥
तन्न युक्तमविद्वांश्च गृहस्थश्च निरुध्यते ।
खल्वाटकश्च दुर्वालः कपिलश्चण्ड एव वा ॥
इति । पूगयाजकाः बहूनां प्रत्येकं याजकाः । श्राद्धग्रहण-
मत्र दैवेऽभ्यनुज्ञानार्थम् । दैवस्यापि प्रदर्शनार्थत्वे तु व्य-
र्थमेव स्यात् । पूर्वापरपर्यालोचनयैव दैवे पित्र्ये च प्रतिषेधा-
वगतेः । अत एव सङ्ग्रहकारः—
दुर्वालादीन् श्राद्ध एव सूत्रेणाह च गौतमः ।
इति । मन्वादीनां मतत्वेनेति शेषः । तथाच ब्राह्मणपरीक्षा-
धिकारे गौतमः—'हविष्षु चैवं दुर्वालादीन् श्राद्ध एवैके'
हविष्षु दैवेऽपि च एवं पित्र्यवत् परीक्ष्य दुर्वालादीन् विवर्ज-
येत् । एके तु मन्वादयः दुर्वालादीन् न पित्र्ये भोजयेत् न
पुनर्देवेऽपीति मन्यन्त इति । चिकित्सका वृत्त्यर्थं धर्मार्थं
च । तैत्तिरीयकश्रुतौ—'तस्माद्ब्राह्मणेन भेषजं न कार्यमपूतो
ह्येषोऽमेध्यो यो भिषक्' इत्यविशेषेण भिषजो निन्दादर्श-
नात् । देवलकस्य स्वरूपं देवलेन दर्शितं—

देवार्चनपरो विप्रो वित्तार्थी वत्सरत्रयम् ।
स वै देवलको नाम हव्यकव्येषु गर्हितः ॥
देवकोशोपजीवी तु नाम्ना देवलको भवेत् ।
अपाङ्क्तेयस्स विज्ञेयः सर्वकर्मसु सर्वदा ॥
इति । विपणो वाणिज्यं, तेनानापद्यपि जीवन्तो ब्राह्मणाः
विपणजीविनः । विपणजीवितयैव प्रतिषिद्धस्य मांसविक्र-
यिणः पुनः प्रतिषेधोऽत्यन्तवर्ज्यत्वख्यापनार्थः । तेन अध्य-
यनादिविक्रयिणां श्रोत्रियादीनामनुकल्पतयोपादेयत्वमवगम्यते ।
अथवा आपद्यपि मांसविक्रयिणो वर्ज्याः । प्रेष्यः परिचा-
रकः । कुनखी स्वभावादेव मृतनखः । श्यावदन्तः स्वभावा-
त्कृष्णदन्तः । अनयोः पुराकृतकर्मशेषसम्बन्धादेव प्रतिषेधः ।
गुरोः प्रतिरोद्धा स्पर्धी । त्यक्ताग्निः शास्त्रोक्तत्यागकारणम-
न्तरेण त्यक्तश्रौतस्मार्ताग्निः । वार्धुषिकः स्वल्पवृद्ध्या धनमा-
दाय अधिकवृद्ध्या पुरुषान्तरे धनप्रयोक्ता, स्वल्पमूल्येन पण्यं
क्रीत्वा तद्विक्रयेण बहुमूल्यसाधको वा । तथाच स्मृतिः—
समार्धं धनमुद्धृत्य महार्घं यः प्रयच्छति ।
स वै वार्धुषिको नाम ब्रह्मवादिषु गर्हितः ॥
समार्घं पण्यमादाय महार्घं यः प्रयच्छति ।
स वै वार्धुषिको नाम ब्रह्मवादिषु गर्हितः ॥
यक्ष्मी क्षयरोगी । पशुपालः अनापदि पाशुपाल्यवृत्त्युपजीवी
ब्राह्मणः । परिवेत्तृपरिवित्त्योस्स्वरूपं मनुना स्वेनैव प्रदर्शितं—

दारामिहोत्रसम्बन्धं कुरुते योऽग्रजे स्थिते ।
परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः ॥
अग्निहोत्रशब्देनाग्निहोत्राद्युत्तरक्रतुप्रयोज्यमाधानमुक्तम् । उक्तं च
साक्षाद्गर्गेण—
सोदर्ये तिष्ठति ज्येष्ठे न कुर्याद्दारसङ्ग्रहम् ।
आवसथ्यं तथाऽऽधानं पतितस्तु तथा भवेत् ॥
आवसथ्यमावसथ्याधानं, दायविभागकाले क्रियमाणमौपा-
सनाधानमिति यावत् । विवाहकाले क्रियमाणौपासनाग्नेश्च
‘न कुर्याद्दारसङ्ग्रहम्’ इत्यनेनैवार्थान्निरास्तत्वात् । अतः,
औपासनं समादध्यात्स्वकाले परिवेदयन् ।
इति ब्रह्मगर्भवचनेऽपि स्वकालशब्देन दायविभागकाल उक्तः,
न तु विवाहकालोपीत्यवगन्तव्यम् । आधानं गार्हपत्याद्याधा-
नम् । पतितो भवेत् उपपातकी भवेदित्यर्थः । उपपातकि-
परिगणनवचने परिवेत्तृपरिवित्त्योः कीर्तितत्वात् । सोदर्यग्र-
हणादसोदर्ये तिष्ठति ज्येष्ठे कनिष्ठस्य दारसङ्ग्रहादौ कृतेऽपि
न पातित्यदोष इति गम्यते । शातातपेन तु असोदर्यविषये
दोषाभावः साक्षादुक्तः—
पितुः पुत्राश्च सापत्नाः परनारीसुतास्तथा ।
दारामिहोत्रसंयोगे न दोषः परिवेदने ॥
इति । सापत्नाः असोदरभ्रातरः । परनारीसुताः स्वपित्रा पर-
क्षेत्रे उत्पादिताः द्व्यामुष्यायणभूताः । पितृव्यपुत्रादिषु ज्ये-

ष्ठेषु दाराग्निहोत्रसंयोगरहितेषु तिष्ठत्स्वपि कनिष्ठेन दाराग्नि-
होत्रसंयोगे कृते परिवेदनदोषो नास्तीत्यर्थः । परनारीपुत्र-
ग्रहणं दत्तपुत्रादेरपि प्रदर्शनार्थम् । अत एव यमः—
पितृव्यपुत्रान् सापत्नान् परपुत्रांस्तथैव च ।
दाराग्निहोत्रधर्मेषु नाधर्मः परिविन्दतः ॥
परपुत्राः दानक्रयादिना स्वपितुः पुत्रत्वमापन्नाः भ्रातरः ।
सोदर्ये ज्येष्ठे दाराग्निहोत्रसंयोगरहिते तिष्ठति परिवेदने क-
च्चिद्दोषो नास्तीत्याह शातातपः—
क्लीबे देशान्तरस्थे च पतिते भिक्षुकेऽपि वा ।
योगशास्त्राभियुक्ते च न दोषः परिवेदने ॥
भिक्षुकः परिव्राजकः । योगशास्त्राभियुक्तो विरक्तः । का-
त्यायनोपि—
देशान्तरस्थक्लीबैकवृषणांश्च सहोदरान् ।
वेश्यातिसक्तपतितशूद्रतुल्यातिरोगिणः ॥
जडमूकन्धबधिरकुब्जवामनखोडकान् ।
अतिवृद्धानभार्यांश्च कृषिसक्तान्नृपस्य च ॥
धनवृद्धिप्रसक्तांश्च कामतोकारिणस्तथा ।
कुहकोन्मत्तचोरांश्च परिविन्दन्न दुष्यति ॥
खोडकः भग्नचरणद्वयः । अभार्याः नैष्ठिकब्रह्मचारिणः । का-
मतोकारिणः स्वेच्छयैव विवाहानिवृत्तिकारिणः । अत्र ये वि-
वाहेऽनधिकारिणः क्लीवादयः तेषां कालप्रतीक्षणाभावेनापि