स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

162 स्मृतिचन्द्रिकायां

षड्भ्यस्तु परतो भोज्याः श्राद्धे स्युः गोत्रजा अपि ।
इति। अथवा सपिण्डशब्दो मुख्योस्तु, किंतु श्रेष्ठस्य समानोदक-
स्याप्यभावे त्रिभ्यः सपिण्डपुरुषेभ्यः परो यः सपिण्डः श्रेष्ठः
तमाशयेदित्यर्थोऽवगन्तव्यः। तथाच सपिण्ड इत्यनुवृत्तौ गौतमः-
‘भोजयेदूर्ध्वं त्रिभ्यो गुणवन्तं' इति। मनुस्त्वनुकल्पान्तरमाह-
कामं श्राद्धेऽर्चयेन्मित्रं नाभिरूपमपि त्वरिम् ।
द्विषता हि हविर्भुक्तं भवति प्रेत्य निष्फलम् ॥
इति । अभिरूपमपि विद्वांसमपीत्यर्थः । काममित्यभिधानात्
अनुकल्पोऽयमिति गम्यते । अयं त्वनुकल्पः पूर्वोक्तानामनु-
कल्पानामभावे द्रष्टव्यः,
न श्राद्धे भोजयेन्मित्रं धनैः कार्योऽस्य सङ्ग्रहः ।
नारिं न मित्रं यं विन्द्यात् तं श्राद्धे भोजयेद्द्विजम् ॥
यस्य मित्रप्रधानानि श्राद्धानि च हवींषि च ।
तस्य प्रेत्य फलं नास्ति श्राद्धेषु च हविषु च ॥
इति निन्दार्थवादेन स्वेनैव निषिद्धस्य मित्रस्य ‘कामं श्राद्धेऽर्चये-
न्मित्रं' इति पुनरनुज्ञाभ्युपगमेनानुकल्पादप्यधमत्वावगमात् ।
वसिष्ठोपि सगुणानामनुकल्पानामभावे निर्गुणानामनुकल्पतया
स्वीकारमाह-
अनृशंस्यं परो धर्मो याचते यत्प्रदीयते ।
अयाचतः सीदमानान् सर्वोपायैर्निमन्त्रयेत् ॥
आनृशंस्यं परः उत्कृष्टो धर्मः । तेन सगुणानामनुकल्पाना-