शार्ङ्गधर संहिता (दीपिका टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Sharangadhara Samhita with Dipika Hindi Commentary
शार्ङ्गधराचार्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन · चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन (उद्गम)
द्वादशोऽध्यायः] रसादिशोधनमारणकल्पना 191
द्वादशोऽध्यायः] रसादिशोधनमारणकल्पना 191
अन्य विधि
काष्ठोदुम्बरिकादुग्धे रसं किञ्चिद् विमर्दयेत्।।३८।।
तद्दुग्धघृष्टहिङ्गोश्च मूषायुग्मं प्रकल्पयेत्।
क्षिप्त्वा तत्सम्पुटे सूतं तत्र मुद्रां प्रकल्पयेत्।।३९।।
धृत्वा तं गोलकं प्राज्ञो मृन्मूषासम्पुटेऽधिके।
पचेन्मृदुपोटेनैव सूतको याति भस्मताम्।।४०।।
पारद को कठगूलर के दूध में मर्दन करें और कठगूलर
के दूध में पिसी हुई हींग की दो मूषा बनायें। तत्पश्चात् इनमें
उक्त पारद को रखकर मुद्रा कर दें और फिर इसे मिट्टी के मूषा
सम्पुट में रखकर भली-भाँति सन्धिरोध कर दें। सूख जाने पर
मृदुपुट में पुट दें। इस प्रकार पारद की भस्म हो जाती है।
अन्य विधि
नागवल्लीरसैर्घृष्टः कर्कोटीकन्दगर्भितः।
मृन्मूषासम्पुटे पक्त्वा सूतो यात्येव भस्मताम्।।४१।।
पारद को पान के
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें192 शार्ङ्गधरसंहिता [मध्यमखण्डे
192 शार्ङ्गधरसंहिता [मध्यमखण्डे
गोलं न्यसेत् सम्पुटके पुटं दद्यात् प्रयत्नतः।
ततो नीत्वार्कदुग्धेन वज्रीदुग्धेन सप्तधा।।51।।
क्वाथेन दन्त्याः श्यामाया भावयेत्सप्तधा पुनः।
माषमात्रं रसं दिव्यं पञ्चाशन्मरिचैर्युतम् ।। 52।।
गुडं गद्याणकं चैव तुलसीदलयुग्मकम्।
भक्षयेत् त्रिदिनं भक्त्या शीतारिर्दुर्लभः परः ।। 53 ।।
पथ्यं दुग्धोदनं देयं विषमं शीतपूर्वकम्।
दाहपूर्वं हरत्याशु तृतीयकचतुर्थकौ ।। 54 ।।
द्वयाहिकं सततं चैव वैवर्ण्यं च नियच्छति ।
शुद्ध हरिताल, शुद्ध तूतिया, ताम्रभस्म, शुद्ध पारद, शुद्ध
गन्धक तथा शुद्ध मैनसिल प्रत्येक द्रव्य एक-एक कर्ष (1-1
तोला) लेकर त्रिफला (6 तोला) के क्वाथ से मर्दन करें,
फिर गोला बनाकर सम्पुट में रख दें और मृदु-मृदु पुट दें।
स्वांगशीतल हो जाने पर उसे सम्पुट में से निकालकर
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंद्वादशोऽध्यायः ] रसादिशोधनमारणकल्पना 193
द्वादशोऽध्यायः ] रसादिशोधनमारणकल्पना 193
ककारादियुतं सर्वं त्यजेच्छाकफलादिकम्।
पथ्योऽयं लोकनाथस्तु शुभनक्षत्रवासरे ।। 72 ।।
पूर्णातिथौ सिते पक्षे जाते चन्द्रबले तथा।
पूजयित्वा लोकनाथं कुमारीं भोजयेत् ततः ।। 73 ।।
दानं दत्त्वा द्विघटिकामध्ये ग्राह्यो रसोत्तमः ।
रसाच्चेज्जायते तापस्तदा शर्करया युतम् ।। 74 ।।
सत्त्वं गुडूच्या गृहीयाद् वंशरोचनया युतम्।
खर्जूरं दाडिमं द्राक्षामिक्षुखण्डानि चारयेत् ।। 75 ।।
अरुचौ निस्तुषं धान्यं घृतभृष्टं सशर्करम्।
दद्यात् तथा ज्वरे धान्यगुडूचीक्वाथमाहरेत् ।। 76 ।।
उशीरवासकक्वाथं दद्यात् समधुशर्करम्।
रक्तपित्ते कफे श्वासे कासे च स्वरसङ्क्षये ।। 77 ।।
अग्निभृष्टजयाचूर्णं मधुना निशि दीयते।
निद्रानाशेऽतिसारे च ग्रहण्यां मन्दपावके ।। 78 ।।
सौवर्चलाभयाकृष्णाचूर्णमुष्णोदकैः पिबेत्।
शूलेज्जीर्णे तथा कृष्णा मधुयुक्ता ज्वरे हिता ।। 79 ।।
प्लीहोदरे
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें194 शार्ङ्गधरसंहिता [ मध्यमखण्डे
194 शार्ङ्गधरसंहिता [ मध्यमखण्डे
प्लीहोदर, वातरक्त छर्दि, बवासीर तथा नासिका आदि द्वारा
रक्तस्राव होने पर अनार के फूलों का रस खाँड मिलाकर देना
चाहिये और सफेद दूब के रस की नस्य देनी चाहिये और
छर्दि तथा हिचकी के कोप को शान्त करने के लिए बेर की
गिरी, पीपल तथा मोर के पंख की भस्म को मधु मिलाकर
देना चाहिये। यही विधि मृगांकपोट्टली, हेमगर्भपोट्टली, द्वितीय-
हेमगर्भपोट्टली रस और सभी रसों में प्रयुक्त करनी चाहिये।
यह 'लोकनाथ' नामक रस सभी रोगों को जीतता है।
वक्तव्य-कौड़ियाँ भारी, पीली तथा गठीली लेनी चाहिये।
यथा-'तुलनायां गुरुतरान्, पञ्चगुल्मान् दशद्विजान्।
वराटानू स्थूलपीतांश्च रसकर्मणि योजयेत्।।' उक्त रस के
वर्णन में जो-जो पथ्य, अपथ्य एवं अनुपान कहे गये हैं, उन्हें
भली-भाँति स्मरण रखना चाहिये, क्योंकि इनका प्रायः सभी
रसों में प्रयोग किया जा सकता है।
लघु
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंद्वादशोऽध्यायः] रसादिशोधनमारणकल्पना 195
स्वस्थचित्त तथा पवित्र होकर लोकनाथ रस के समान ही
पथ्यादि का सेवन करें। यह 'मृगाङ्करस' कफरोग, ग्रहणीरोग,
कास, श्वास, क्षय, अरुचि, कृशता तथा दुर्बलता को नष्ट
करता है।
हेमगर्भपोट्टली रस
सूतात् पादप्रमाणेन हेम्नः पिष्टीं प्रकल्पयेत्।
तयोः स्याद् द्विगुणो गन्धो मर्दयेत्काञ्जनारिणा ॥ ९७ ॥
कृत्वा गोलं क्षिपेन्मूषासम्पुटे मुद्रयेत् ततः।
पचेद् भूधरयन्त्रेण वासरत्रितयं बुधः ॥ ९८ ॥
तत उद्धृत्य तत्सर्वं दद्याद् गन्धं च तत्समम्।
मर्दयेदार्द्रकरसैश्चित्रकस्वरसेन च ॥ ९९ ॥
स्थूलपीतवराटांश्च पूरयेत् तेन युक्तितः।
एतस्मादौषधात् कुर्यादष्टमांशेन टङ्कणम् ॥ १०० ॥
टङ्कणार्धं विषं दत्त्वा पिष्ट्वा सेहुण्डदुग्धकैः।
मुद्रयेत् तेन कल्केन वराटानां मुखानि च ॥ १०१ ॥
भाण्डे चूर्णप्रलिप्ते
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंसन्धिरोध कर दें। सूख जाने पर एक हाथ गहरे गड्ढे में
अथवा गजपुटों में उपलों द्वारा पुट दे दें, स्वांगशीतल होने पर
उसे निकाल लें। इसको पीसकर चार रत्ती की मात्रा लेकर घी
मधु तथा उनतीस काली मीरच के चूर्ण के साथ मिलाकर दी
जाती है। इसे चाँदी, मिट्टी, काँच अथवा सुवर्ण के पात्र
(कटोरी) में मिलाकर चाटना चाहिये। इसके सेवन काल में
स्वस्थचित्त होकर लोकनाथ रस के समान पथ्य करना चाहिये।
यह 'हेमगर्भपोट्टली' कास, श्वास, क्षय, वातव्याधि, कफव्याधि,
ग्रहणीरोग तथा अतिसार रोग में प्रयुक्त करनी चाहिये।
वक्तव्य-मृगाङ्कपोट्टली तथा द्वितीय हेमगर्भपोट्टली नामक
रसों का निर्माण-प्रकार प्रायः समान ही है। इनके विषय में
एक बात विचारणीय यह है कि कुछ चिकित्सकों तथा धनिकों
के यहाँ हेमगर्भपोट्टली या हिरण्यगर्भपोट्टली नामक रस
शिवलिङ्गाकार या गुटिकाकार या बड़े
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंद्वादशोऽध्यायः] | रसादिशोधनमारणकल्पना | 197
द्वादशोऽध्यायः] | रसादिशोधनमारणकल्पना | 197
सूचिकाभरण रस
विषं पलमितं सूतः शाणिकश्चूर्णयेद् द्वयम्।
तच्चूर्णं संपुटे क्षिप्त्वा काचलिप्तशरावयोः ।। 121 ।।
मुद्रां दत्त्वा च संशोष्य ततश्चुल्यां निवेशयेत्।
वह्निं शनैः शनैः कुर्यात् प्रहरद्वयसङ्ख्यया ।। 122 ।।
तत उद्घाटयेन्मुद्रामुपरिसंस्थां शरावकात्।
संलग्नो यो भवेत् सूतस्तं गृह्णीयाच्छनैः शनैः ।। 123 ।।
वायुस्पर्शो यथा न स्यात् तथा कुप्यां निवेशयेत्।
यावत्सूच्या मुखे लग्नं कुप्या निर्याति भेषजम् ।। 124 ।।
तावन्मात्रो रसो देयो मूर्च्छिते सन्निपातिनि।
क्षुरेण प्रच्छिते मूर्ध्नि तत्राङ्गुल्या च घर्षयेत् ।। 125 ।।
रक्तभेषजसम्पर्कान्मूर्च्छितोऽपि हि जीवति।
तथैव सर्पदष्टस्तु मृतावस्थोऽपि जीवति ।। 126 ।।
यदा तापो भवेत् तस्य मधुरं तत्र दीयते।
विष (वत्सनाभ या मीठा तेलिया) एक
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें198 शार्ङ्गधरसंहिता [मध्यमखण्डे
198 शार्ङ्गधरसंहिता [मध्यमखण्डे
पीना चाहिये। पथ्य में दही-भात देना चाहिये और जलग्रोग कराना चाहिये। मधु के साथ रस का सेवन करने से कफ जनित रोग शान्त हो जाते हैं। जठराग्नि की वृद्धि के लिए मधु और अदरक के रस का अनुपान देना चाहिये और पथ्य में पर्याप्त घी तथा मांस का भक्षण करना चाहिये। इससे जठराग्नि बलवान् हो जाती है।
उन्मत्त रस
रसं गन्धकतुल्यांशं धत्तूरफलजद्रवैः।
मर्दयेद् दिनमेकं तु तत्तुल्यं त्रिकटु क्षिपेत्॥ १३५॥
उन्मत्ताख्यो रसो नाम्ना नस्ये स्यात् सन्निपातजित्।
पारद और गन्धक को समान भाग में लेकर (कज्जली बनाकर) धतूरा के फल के रस से एक दिन तक मर्दन करें, तत्पश्चात् इसके समान भाग त्रिकटु (सोंठ, मरिच, पीपल) का चूर्ण मिला दें। यह रस 'उन्मत्त' नाम
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंद्वादशोऽध्यायः ]
रसादिशोधनमारणकल्पना
199
वङ्गभस्म त्रिभागं स्यात् सर्वमेकत्र मर्दयेत् ।
प्रवालं मौक्तिकं चैव रससाम्येन दापयेत् ।। 144 ।।
भावना गव्यदुग्धेन रसैर्घृष्टवाटकरूषकैः ।
हरिद्रावारिणा चैव मोचकन्दरसेन च ।। 145 ।।
शतपत्ररसेनापि मालत्याः स्वरसेन च।
पश्चान्मृगमदश्चन्द्रतुलसीरसभावितः ।। 146 ।।
कुसुमाकर इत्येष वसन्तपदपूर्वकः ।
गुञ्जाद्वयं ददीतास्य मधुना सर्वमेहनुत् ।। 147 ।।
सिताचन्दनसंयुक्तश्चाम्लपित्तादिरोगजित् ।
सुवर्णभस्म दो भाग (2 तोला), अभ्रकभस्म दो भाग
(2 तोला) लोहभस्म तीन भाग (3 तोला), रससिन्दूर चार
भाग (4 तोला), बंगभस्म तीन भाग (3 तोला), प्रवालभस्म
(मूँगाभस्म) तथा मोतीभस्म (अथवा गुलाबजल में पिसा
हुआ) चार-चार भाग (4-4 तोला) लेकर सबको एक साथ
मर्दन करें और गोदुग्ध, अडूसा का पत्ती का रस, हल्दी का
रस, सेमल की मुसली का रस,
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें200 शार्ङ्गधरसंहिता [मध्यमखण्डे
[बायाँ स्तम्भ]
रखकर इस पात्र को एरण्ड के पत्तों में लपेट कर धूप में रख
दें। आधे पहर (1½ घण्टा) के पश्चात् जब अत्यन्त उष्ण
(गर्म) हो जाये तब धान्यराशि (गेहूँ के ढेर) में दबा दें और
आठ पहर के पश्चात् निकाल लें फिर इसे कपड़े में से छान लें।
यह कज्जली और लोह का मिश्रण अवश्य वारितर (जल पर
तैरने वाला) हो जाता है। फिर इसे घीकुआर के रस की सात
भावना दें तथा भाँगर्रा, मकोय, कटसरैया, मुण्डी, पुनर्नवा,
सहदेवी, गिलोय, नील, सम्भालू और चीता के रस अथवा
क्वाथ की पृथक्-पृथक् सात-सात भावनायें देकर और धूप
में सुखाकर रख लेना चाहिये। यह सिद्धयोग रसशास्त्र को
जानने वाले सिद्धयोगियों के मुख से सुना हुआ परम्परा से
चला आया है। मैंने (श्रीशार्ङ्गधराचार्य) इसका अनुभव
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंद्वादशोऽध्यायः ] रसादिशोधनमारणकल्पना 201
द्वादशोऽध्यायः ] रसादिशोधनमारणकल्पना 201
एरण्ड की जड़ का क्वाथ शुद्ध गूगल डालकर गरम-गरम
पीयें। इससे अवश्य आरोग्य-लाभ होता है।
हंसपोट्टली रस
दग्ध्वा कपर्दिकान् पिष्ट्वा त्र्यूषणं टङ्कण विषम् ।
गन्धकं शुद्धसूतं च तुल्यं जम्बीरजैर्द्रवैः ॥ 170 ॥
मर्दयेद् भक्षयेन्माषं मरिचाज्यं लिहेदनु ।
निहन्ति ग्रहणीरोगं पथ्यं तक्रौदनं हितम् ॥ 171 ॥
कौड़ियों को जलाकर पीस लें। इस कपर्दिकाभस्म तथा त्रिकटु, टंकण, शुद्धविष, शुद्धगन्धक, शुद्धपारद को समान भाग लेकर जम्बीरी नींबू के रस में मर्दन करें और एक माशा भर खायें। अनुपान में कालामिरच का चूर्ण तथा घृत मिलाकर चाट लें। यह औषध ग्रहणीरोग को नष्ट करती है। पथ्य में मट्ठा और भात हितकर होता है।
त्रिविक्रम रस
मृतं ताम्रमजाक्षीरैः पाच्यं तुल्यैर्गतद्रवम् ।
तत्
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें202 शार्ङ्गधरसंहिता [मध्यमखण्डे
उदयादित्य रस
शुद्धं सूतं द्विधा गन्धं मर्द्यं कन्याद्रवैर्दिनम्।
तद्गोलं पिठरीमध्ये ताम्रपात्रेण रोधयेत्।।184।।
सूतकाद् द्विगुणेनैव शुद्धेनाधोमुखेन च।
पार्श्वे भस्म निधायाथ पात्रोर्ध्वं गोमयं जलम् ।। 185 ।।
किञ्चित्किञ्चित्प्रदातव्यं चुल्ल्यां यामद्वयं पचेत्।
चण्डाग्निना तदुद्धृत्य स्वाङ्गशीतं विचूर्णयेत् ।। 186 ।।
काष्ठोदुम्बरिकावह्नित्रिफलाराजवृक्षकम् ।
विडङ्गं बाकुचीबीजं क्वाथयेत् तेन भावयेत् ।। 187 ।।
दिनैकमुदयादित्यो रसो देयो द्विगुञ्जकः।
विचर्चिकां दद्रुकुष्ठं वातरक्तं च नाशयेत् ।। 188 ।।
अनुपानं च कर्तव्यं बाकुचीफलचूर्णकम्।
खदिरस्य कषायेण समेन परिपाचितम् ।। 189 ।।
त्रिशाणं तद् गवां क्षीरैः क्वाथैर्वा त्रैफलैः पिबेत्।
त्रिदिनान्ते भवेत् स्फोटः
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंद्वादशोऽध्यायः ] रसादिशोधनमारणकल्पना २०३
द्वादशोऽध्यायः ] रसादिशोधनमारणकल्पना २०३
[बायाँ स्तम्भ]
कर तथा बालुकायन्त्र में रखकर मन्द-मन्द अग्नि द्वारा तीन
दिन पर्यन्त स्वेदन करें। सर्वांगशीतल होने पर उसे निकालकर
भली-भाँति पीस लें। उसमें शुद्ध विष एक पल (4 तोला)
और पीपल का चूर्ण दो पल मिलाकर रख दें। इसका नाम
'सर्वेश्वररस' है। इसकी दो रत्ती की मात्रा मधु के साथ चाटनी
चाहिये। यह सुप्तिकुष्ठ तथा मण्डलकुष्ठ को जीतता है। बाकुचि
तथा देवदारु का चूर्ण एक तोला लेकर एरण्ड के तैल में
मिलाकर चाटना चाहिये। यह सुखदायक अनुपान है।
वक्तव्य- सुप्ति नामक कोई कुष्ठ नहीं है, अपितु यह
कुष्ठ का पूर्वरूप है। प्रायः कुष्ठ-स्थल शून्य (स्पर्शज्ञान हीन)
हो जाता है। त्वचा स्थित कुष्ठ का लक्षण भी त्वक्स्वाप है,
उसे ही 'सुप्तिकुष्ठ' कहा जाता है। देखें-सु० नि० अ० 5।
स्वर्णक्षीरी रस
हेमाह्वां
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें204 शार्ङ्गधरसंहिता [मध्यमखण्डे
204 शार्ङ्गधरसंहिता [मध्यमखण्डे
विद्याधर रस
गन्धकं तालकं ताप्यं मृत्तताम्रं मनःशिलाम्।
शुद्धं सूतं च तुल्यांशं मर्दयेद् भावयेद् दिनम्।।213।।
पिप्पल्यास्तु कषायेण वज्रीक्षीरेण भावयेत्।
निष्कार्धं भक्षयेत् क्षौद्रैर्गुल्मं प्लीहादिकं जयेत्।।214।।
रसो विद्याधरो नाम गोमूत्रं च पिबेदनु।
शुद्ध गन्धक, शुद्ध हरिताल, शुद्ध स्वर्णमाक्षिक, ताम्रभस्म,
शुद्ध मैनसिल तथा शुद्ध पारद को समान भाग में लेकर
भली-भाँति पीसना चाहिये और एक दिन तक पीपल के
क्वाथ का और एक दिन तक सेहुण्ड के दूध की भावना देनी
चाहिये। तत्पश्चात् आधा निष्क (दो आना भर) की मात्रा मधु
के साथ खानी चाहिये। यह गुल्म तथा प्लीहा आदि को
जीतता है। इसका नाम 'विद्याधर रस' है। इसके अनुपान में
गोमूत्र पीना चाहिये।
त्रिनेत्र रस
टङ्कणं हारिणं
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंद्वादशोऽध्यायः ] रसकशोधनमरणकल्पना 205
द्वादशोऽध्यायः ] रसकशोधनमरणकल्पना 205
शुद्ध पारद, शुद्ध विष एवं शुद्ध गन्धक इन सबको समान
भाग लेकर सबके समान भाग में काली मिरच का चूर्ण
मिलाकर भली-भाँति पीसना चाहिये। कण्टकारी (भटकटैया)
के फलों के रस से इक्कीस बार भावना दें। तत्पश्चात् तीन-तीन
रत्ती की गोलियाँ बनायें। सभी प्रकार के अजीर्ण की शान्ति
के लिए इन्हें खाना चाहिये। यह 'अजीर्णकण्टक रस' विसूची
(हैजा) को भी नष्ट करता है।
वक्तव्य-विसूची (हैजा) में प्याज के रस या लौंग,
पुदीना, बड़ी इलायची एवं सौंफ के क्वाथ के साथ देने पर
यह रस शीघ्र लाभ करता है।
मन्थानभैरव रस
मृतं सूतं मृतं ताम्रं हिङ्गु पुष्करमूलकम्।
सैन्धवं गन्धकं तालं कटुकीं चूर्णयेत् समम् ॥ २२८ ॥
पुनर्नवादेवदालीनिर्गुण्डीतण्डुलीयकैः ।
तिक्तकोशातकीद्रावैर्दिनैकं मर्दयेद् दृढम् ॥ २२९
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंशिग्रुज्वालामुखीशुण्ठीबिल्वेभ्यस्तण्डुलीयकात्।
प्रत्येकं स्वरसैः कुर्याद् यामैकैकं विमर्दनम्।। २४१।।
कृत्वा गोलं वृतं वस्त्रे लवणापूरिते न्यसेत्।
काचभाण्डे ततः स्थाल्यां काचकूपीं निवेशयेत्।। २४२।।
वालुकाभिः प्रपूर्याथ वह्निर्यामद्वयं भवेत्।
तत उद्धृत्य तं गोलं चूर्णयित्वा विमिश्रयेत्।। २४३।।
प्रवालचूर्णकर्षेण शाणमात्रविषेण च।
कृष्णसर्पस्य गरलैर्द्विवेलां भावयेत् तथा।। २४४।।
तगरं मुशली मांसी हेमाह्वा वेतसः कणा।
नीलिनी पत्रकं चैला चित्रकश्च कुठेरकः।। २४५।।
शतपुष्पा देवदाली धत्तूरागत्यमुण्डिकाः।
मधूकजातीमदनरसैरेषां विमर्दयेत्।। २४६।।
प्रत्येकमेकवेलां च ततः संशोष्य धारयेत्।
बीजपूराऽर्द्रकद्रावैर्मरिचैः षोडशोन्मितैः।। २४७।।
रसो द्विगुञ्जप्रमितः सन्निपातेषु दीयते।
प्रसिद्धोऽयं रसो नाम्ना सन्निपातस्य
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंद्वादशोऽध्यायः ] रसादिशोधनमारणकल्पना 207
द्वादशोऽध्यायः ] रसादिशोधनमारणकल्पना 207
ततो जयन्तीजम्बीरभृङ्गद्रावैर्विमर्दयेत्।
त्रिवासरं ततो गोलं कृत्वा संशोष्य धारयेत् ।। 255 ।।
लोहपात्रे शरावं च दत्त्वोपरि विमुद्रयेत् ।
अधो वह्निं शनैः कुर्याद् यामार्धं तत उद्धरेत् ।। 256 ।।
रसतुल्यां प्रतिविषां दद्यान्मोचरसं तथा।
कपित्थविजयाद्रावैर्भावयेत् सप्तधा पृथक् ।। 257 ।।
धातकीन्द्रयवा मुस्ता लोध्रं बिल्वं गुडूचिका।
एतद् रसैर्भावयित्वा वेलैकैकं चु शोषयेत् ।। 258 ।।
रसं वज्रकपाटाख्यं शाणैकं मधुना लिहेत्।
वह्निं शुण्ठीं बिडं बिल्वं लवणं चूर्णयेत् समम् ।। 259 ।।
पिबेदुष्णाम्बुना चानु सर्वजां ग्रहणीं जयेत्।
पारदभस्म (रससिन्दूर), अभ्रकभस्म, शुद्ध गन्धक, जौखार, टंकण (अग्नि पर भुना हुआ सुहागा), अरणी की छाल तथा वच, इन द्रव्यों को रससिन्दूर के समान भाग में लें। तत्पश्चात् अरणी
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें208 शार्ङ्गधरसंहिता [ मध्यमखण्डे
208 शार्ङ्गधरसंहिता [ मध्यमखण्डे
[वाम स्तम्भ / Left Column]
कन्दर्पसुन्दर रस
सूतो वज्रमहिर्मुक्ता तारं हेमासिताभ्रकम्।।२६८।।
रसैः कर्षशिकानैतान् मर्दयेदिरिमेदजैः।
प्रवालचूर्णं गन्धं च द्विद्वीकर्षं विमिश्रयेत् ।।२६९।।
ततोऽश्वगन्धास्वरसैर्विमर्द्य मृगशृङ्गके।
क्षिप्व्ता मृदुपुटे पक्त्वा भावयेद् धातकीरसैः।।२७०।।
काकोली मधुकं मांसी बलात्रयबिसेङ्गुदम्।
द्राक्षापिप्पलवन्दाकं वरी पर्णीचतुष्टयम्।।२७१।।
परूषकं कसेरुश्च मधूकं वानरी तथा।
भावयित्वा रसैरेषां शोषयित्वा विचूर्णयेत् ।। २७२ ।।
एलात्वक्पत्रकं वांशी लवङ्गागरुकेशरम्।
मुस्तं मृगमदः कृष्णा जलं चन्द्रश्च मिश्रयेत् ।। २७३ ।।
एतच्चूर्णैः शाणमितै रसं कन्दर्पसुन्दरम्।
खादेच्छणमितं रात्रौ सिता धात्री विदारिका ।।२७४।।
एतासां कर्षचूर्णेनं सर्पिष्कर्षण संयुतम्।
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंद्वादशोऽध्यायः] रसादिशोधनमारणकल्पना 209
द्वादशोऽध्यायः] रसादिशोधनमारणकल्पना 209
तत्पश्चात् जब उसमें से गरम-गरम बहुत-सा धूम निकलने
लगे तो उसका गोला बनाकर ताम्रपात्र में रख दें, फिर तत्काल
इस पात्र को धान्य (गेहूँ आदि) के ढेर में तीन दिन तक रखें,
तत्पश्चात् उसमें से निकाल कर खरल में डालकर तथा धूप में
रखकर तुलसी के रस की तीन बार भावना दें फिर सुखाकर
त्रिकटु (सोंठ-मरिच-पीपल) के क्वाथ की तीन बार भावना
दें। इसी प्रकार अडूसा, गिलोय तथा चित्ता के रस की क्रमशः
एक-एक बार भावना दें, तत्पश्चात् लोहे की कड़ाही में डालकर
त्रिफला के रस, सम्भालू, अनार का छिलका, कमलनाल,
भाँगरा, कटसरैया, पलाश की छाल, केला के कन्द का रस,
विजयसार का क्वाथ, नील, मुण्डी का रस तथा बबूर (कीकर)
की फलियों का रस इन सबकी तीन बार भावना दें, फिर
नागबला (गंगेरन) का रस, शतावर, गोखरू तथा पातालगरुड़ी
(जलजमनी), इन
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें210 शार्ङ्गधरसंहिता [मध्यमखण्डे
वक्तव्य-रसशास्त्र में जहाँ-जहाँ विष का प्रयोग करने
का विधान आया है, वहाँ-वहाँ इसी प्रकार से शुद्ध किया
हुआ विष प्रयुक्त किया जाता है। विष के टुकड़े सरौता से
काटने चाहिये। कूटने से उसका कुछ भाग अत्यन्त सूक्ष्म हो
जाता है, जो गोमूत्र में घुल जाता है नष्ट हो जाता है। ध्यान
दें-विष को जितनी सावधानी से शुद्ध कीजिये, वह शुद्ध होने
पर लगभग आधा रह जाता है। विष नाम
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें