रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

An accurate, line-by-line transcription of the page into Markdown:

द्वितीयोऽङ्कः 191
( ष्ठीतत् ) । This refers to the miraculous power of Shrikantha-
dása (or, Shrikhandadása) in producing untimely blossoms in
the नवमालिका (Jasmine) creeper. सम् — दृश् + कञ् = सदृशः equal.
विक्षिप्तचित्त etc.—Adj. to निपुणिका । विक्षेपेण क्षिप्तम् ( तृतीतत् ) तादृशं हृदयं
यस्याः सा ( बहु ) । क्षिप्त—diverted. अवधीर्य्य—disregarding ; अव -धीर
( चुरादि ) + ल्यप् _ अतिक्रामसि—(are) passing away.
P. 109 श्रीपर्ब्बतात्—It is otherwise named as the ‘श्रीशैल’ । Mr.
Kale traces this hill to be situated near the Krishná river
in the Deccan. In Sanskrit Literature, this place is referred
to as the noted abode of the Tántrikas who are said to possess
miraculous powers. In the Málatimádhava of Bhavabhuti, fre-
quent

192 रत्नावली
प्रतिगृहीताम्—‘Accepted’ ; here ‘favourite.’ कुसुमसमृद्धि—कुसुमस्य
समृद्धिः ( ६ठीतत् ); तया शोभितम् ( ३यातत् ) । सम्—ऋध् + क्तिन् = समृद्धि,
prosperity, hence growth ; गृहीतसमुद्गक etc.—Adj. to सागरिका।
समुद्गकश्च चित्रफलकञ्च वर्तिका च ( द्वन्द्वः ) गृहीताः समुद्गकचित्रफलकवर्तिकाः यया सा
( बहु ) । समुद्गक means a box (or casket) containing materials for
painting. “समुद्गकः सम्पुटकः” इत्यमरः; वर्तिका means the brush-
like pen used in painting. चित्रफलक means “picture-board”
(canvas).
प्रवेशकः—Interlude of an inferior type. Those facts which
are necessary for the development of the drama, but are not.
to be represented by means of the Acts themselves are shown
by अर्थोपक्षेपकs—cf :—“नीरसोऽनुचितस्तत्र संसूच्यो वस्तुविस्तरः” ( दशरूपक
I. 57). विष्कम्भक and प्रवेशक are two different types of अर्थोपक्षेपकs.
विष्कम्भक is already described ( P. 86). “वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां
निदर्शकः। संक्षिप्तार्थस्तु विष्कम्भ आदावङ्कस्य दर्शितः। मध्येन मध्यमाभ्यां वा पात्राभ्यां
संप्रयोजितः। शुद्धः स्यात् स तु सङ्कीर्णो नीचमध्यमकल्पितः॥” ( सा. द. ६।५५-५६ )
A विष्कम्भक is usually used as an interlude, acted by one or
two actors of the middle rank, or even with one actor of the
middle rank and one of the lowest rank. But sometimes it may
be used as a prelude also—“अपेक्षितं परित्यज्य नीरसं वस्तुविस्तरम्।
यदा सन्दर्शयेत्किञ्चिदामुखानन्तरं तदा। कार्यो विष्कम्भको नाट्ये चामुखाक्षिप्तपात्रकः॥”
( सा. द ६।६१-६२)। The stock example is Ratnāvalī's prelude
introduced by Yaugandharāyaṇa. A प्रवेशक, however, is always
an interlude and can never be a prelude; it is invariably
introduced by inferior characters—“प्रवेशकोऽनुदात्तोक्त्या नीचपात्रप्रयोजितः।
अङ्कद्वयान्तर्विज्ञेयः शेषं विष्कम्भके यथा॥” ( सा. द. ६।५७)

द्वितीयोऽङ्कः 193
P. 112 मदनावस्थाम्—Love-sickness. This love-sick condition
of Ságariká impels her to soliloquize as to the impossibility
of her being united with the King, whom she saw for the
first time in the Cupid-festival. She desires to have a view
of the King again ; and she tries to fulfil this desire by painting
a portrait of the King, as it is not possible for her to have
any personal interview with him.
दुर्लभजन etc.—दुर्लभः जनः (कर्मधा) तस्य प्रार्थना (६ष्ठीतत्) तस्याः
अनुबन्धः (६ष्ठीतत्) तेन । अनु-बन्ध् + घञ् = अनुबन्धः, persistence, conti-
nuation.
उपालप्स्ये—shall scold ; उप - आ - लभ् + लुट्, स्ये । मन्दभागिन्याः
—unfortunate ; मन्दः भागः (भाग्यम्) (कर्मधा) मन्दभागः यस्याः अस्तीति
मन्दभाग + इनिः स्त्रियां ङीप् । भाग means 'fate', 'division' ; cf. "भागो
रूपार्द्धके भागैकद्देशयोः"—मेदिनी ।
दुर्निमित्तेन—Ill omen ; दुष्टं निमित्तम् (प्रादि) तेन । दुर्निमित्त here
refers to her 'love-sick condition' that had no prospect of
immediate mitigation.
सावष्टम्भम्—with fortitude ; अवष्टम्भेन सह विद्यमानं यथा स्यात् तथा ।
बहु । अव—स्तम्भ् + भावे घञ् by the rule "अवश्चालम्बनाविदूढ्ययोः।" अतिसाध्वसेन
—Through extreme nervousness. अतिगतं साध्वसं (प्रादि) तेन । "भीतिर्भीः
साध्वसं भयम्"—इत्यमरः ।
एकमनाः—with undiverted mind, एकं मनः यस्याः (बहु) सा ।
भयद्रुतः—भयञ्चासौ द्रुतश्चेति (कर्मधा) । The कर्मधारय compound
generally takes place when विशेष्य and विशेषण are brought
together (सामानाधिकरण्य) । In the example शुक्लवस्त्रम्, the शुक्लत्व and
वस्त्रत्व are in one substratum and that is expressed otherwise
13

194 रत्नावली
as शुक्लत्वावच्छिन्नवस्त्रत्वम्; here शुक्ल is adjective and वस्त्र is noun; so
there सामानाधिकरण्य being complete, कर्मधारय compound is possible.
But in अग्रहस्त there is no such सामानाधिकरण्य (the state
of having the same substratum). अग्र is a different thing
indicating the sense of one part of the hand and हस्त is another
thing indicating the sense of the whole limb. So a solution
can be arrived at by introducing a new relation between
them viz., the relation of part and whole (अवयव and अवयवी).
अग्र is a part and हस्त is the whole; so सामानाधिकरण्य is achieved.
The aphorism of Vámana is “हस्ताग्रादयो गुणगुणिनोर्भेदाभेदात्”
(भेदाभ्याम्) V. 2. 20. Cf : पव्च भद्दं मे अग्गहत्थादो पुप्फभाअणम्—Shákuntala
IV. हस्ताग्र is the better form. Vide, Rághavabhatta's commentary
on Shákuntala.
P. 115 कमलाकरम्—A lotus-pond;

वि—अप—दिश् + घञ्। व्यपदेश means pretext. “व्यपदेशः पुमान् लक्ष्ये
निमित्तव्याजयोरपि” इति मेदिनी। व्यपदेश also means--“family” (कुल)--
cf: “व्यपदेशमाविलयितुं किमीहसे” Śhákuntala V. 21.
अकारणेन—न कारणम् (नञ्तत्) तस्मिन्; नञ् is used in the
sense of अभाव। “तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता। अप्राशस्त्यं विरोधश्च नञर्थाः
षट् प्रकीर्त्तिताः।” अकारण is equivalent to कारणाभाव।
अन्यथासम्भाविनि—Thinking otherwise of (me) or misrepresenting.
अन्य + थाल् प्रकारार्थे। अन्यथा — सम् — भू + णिच् + णिनि by the rule “सुप्य-
जातौ......” आलपितेन—आ — लप् + क्त भावे। तृतीया करणे; करण of साधन-
क्रिया, (understood) by the rule “गम्यमानापि क्रिया कारकविभक्तौ प्रयोजिका।”
P. 120. Shloka 1. दुर्लभजन etc.—दुर्लभः जनः (कर्मधा) तस्मिन् अनुरागः
(७मीतत्); this refers to her love towards the King. अनु—रञ्ज

• घञ्। दुर् + लभ् + खल्।
  परवशः आत्मा—This expression refers to her being entirely
  under the control of Vâsavadattá, or this may refer to her
  mind being totally inclined towards the King. परेषाम् वशः
  (६तीतत्) = परवशः।
  मरणं etc.—construe एकं मरणं वरं शरणं नु। नु is here a
  particle implying वितर्क। एकं means ‘only’; or एकं मरणं नवरं
  (श्रेष्ठं) शरणम्; or एकं मरणं वरं शरणं न (किम्)?
  Ch. Voice.—अमानुरागेण (भूयते), गुर्व्या लज्जया (भूयते), परवशेन
  आत्मना (भूयते)......प्रेम्णा विषमेण (भूयते) एकेन मरणेन वरेण शरणेन...।
  P. 122. कलकलः—hubbub; this is an onomatopoetic word.
  Shloka 2. कृत्तावशेषम्—Adj. to शृङ्खलादाम्; कृत्तः अवशेषः यस्य
  (बहु) तत्। कृत् + क्त कर्मणि; Conj. कृन्तति (to cut), कृन्तः etc.

196 रत्नावली
कनकमयम्—कनकस्य विकारम् इति कनक + मयट् Adj. to शृङ्खलादाम ;
कर्षन्—putting, dragging.
N. B. While the monkey snapped the golden chain, a
part of it remained fixed to its neck ; and when the monkey
ran about this portion was dragged along.
द्वाराणि क्रान्त्वा—Crossing or passing through the doors.
हेलाचल etc.—Adj. to प्लवङ्गः। With the circle of anklets
twinkling in its feet when it made sportive movements.
हेलया चलाः (सुप्सुपा) तादृशाः चरणाः (कर्मधा) तेषु रणत् (७मीतत् or
सुप्सुपा) तादृशं किङ्किणीचक्रवालं यस्य (बहु) सः। किङ्किणीनां चक्रवालम्।
(६तीतत्)।
N. B. As the monkey was a pet one, so out of fancy
anklets were tied to its feet.
अङ्गनानां दत्तातङ्कः—Striking terror to the hearts of the females.
दत्तः आतङ्कः येन (बहु) सः। Here अङ्गनाना is to be construed with
आतङ्क which is compounded with दत्त। This construction is
justified by the dictum “सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात् समासः।” “आतङ्को
भयपीडयोः”। अनुसृतसरणिः—Adj. to प्लवङ्गः। अनुसृतः सरणिः (path)
यस्य (बहु) सः। “सरणिः पद्धतिः पन्थाः” इत्यमरः। अश्वपालैः is to be construed
with अनुसृत।
सम्भ्रमात्—In a hurry. ल्यब्लोपे पञ्चमी। प्रभ्रष्टः—escaped ; प्र - भ्रंश्

• क्त कर्तरि। मन्दुरायाः—From the stable. “वाजिशाला तु मन्दुरा” इत्यमरः।
  अपादाने पञ्चमी।
  मन्दिरम्—Palace. प्लवङ्गः—प्लवेन गच्छति इति प्लव - गम् + खच् ; that
  which goes by jumping (monkey). Here the metre is स्रग्धरा ;
  scansion given before.

द्वितीयोऽङ्कः 197
Ch. of Voice.—...कर्षता......चक्रवालिन......दशातरूहेण अनुसृतसरणिना
......प्रभवेन प्रवङ्गेन......प्रविश्यते ॥२॥
P. 123. Shloka 3. Here a description is given as to how the
monkey getting free, created a turmoil all around.
वर्षवरैर्नष्टम्—The eunuchs disappeared. “षण्ढो ( षण्ढौ ) वर्षवर-
न्मन्थी” इत्यमरः। नश् + भावे क्त; here नश् धातु conveys the sense of
अदर्शन।
मनुष्यगणनामाभावात्—Owing to their not being reckoned as
men proper.
त्रपाम् अपास्य—Forsaking all sense of shame. अप - अस् (to
throw)+ल्यप् । In fact the eunuchs, being devoid of manliness,
are lost to the human feelings of shame and insult. कञ्चुकि-
कञ्चुक—The surplice of the chamberlain. कञ्चुकमस्यास्तीति कञ्चुक +
इन् । कञ्चुकी is the chamberlain in the charge

198 रत्नावली
किराताः—किरं पर्य्यन्तभूमिम् (out-skirts) अतन्ति (move) इति किर -
अत् + कर्त्तरि अण् ।
In the Manu Samhitá the Kirátas are described as
व्रात्यक्षत्रियs--
Cf. “शनकैस्तु क्रियालोपादिमाः क्षत्रियजातयः ।
वृषलत्वं गता लोके ब्राह्मणादर्शनेन च ॥
पौण्ड्र काश्चौड्रद्रविडाः कम्बोजा यवनाः शकाः ।
पारदापह्लवाश्चीना किराता दरदाः खशाः ॥
Manu X. 43—44.
नाम्नः सदृशं कृतम्—Have acted in accordance with the signi-
ficance of their names. The expression means this—Kirátas
are so-called because of their moving about in the border-
land. Now, the Kirátas, who were in the King's palace, were
frightened at the approach of the monkey and thus they
out of fear took shelter in the border, viz., in one side of the
palace.
N. B. The eunuchs, dwarfs, Kirátas etc., 'referred to in
this shloka, constitute the staff of the king in his inner
appartments.
Cf. ........................तद्वदवरोधे ।
वामनषण्ढकिरातम्लेच्छाभीराः शकारकुब्जाद्याः ॥ सा. दः (६।४३)
“अन्तःपुरे वर्षवराः किराता मूकवामनाः ।
म्लेच्छाभीरशकाराद्याः स्वस्वकार्योपयोगिनः ॥ दशरूपक—(२।४४—४५)
नीचतया—Stooping down.
आत्मेक्षणशङ्किनः—Adj. to कुब्जाः ; being afraid of being detected
by the monkey. आत्मनः ईक्षणम् ( दृष्टिपात् ) तद् आशङ्कते इति उपपदसमासे
णिनिः । शनकैः—Slowly.

द्वितीयोऽङ्कः 199
The figure of speech is here स्वभावोक्ति (graphic description)
The metre is शार्दूलविक्रीडित।
Ch. voice.—...नष्टेन (भूयते)......वामनेन विश्यते। पर्यन्ताश्रयिनः किराताः
...कृतवन्तः। कुब्जैः......चात्म त्राणाशङ्किभिः ज्ञायते।
P. 126. दधिभक्त etc.—Greedy of rice mixed with curd. दधि-
मिश्रितं भक्तम् (शाकपार्थिवादित्वात् समासः) तत्र लम्पटः (७मीतत् or सुप्सुपा) or
दध्ना भक्तम् 'अन्नं न व्यञ्जनम्' इतिवत् समासः। भक्त = Bengali भात।
उद्घाट्य—opening उद्—घट् + णिच् + ल्यप्।
N. B.—This episode of monkey let loose has a double
importance : (1) By this sudden news the long-drawn conver-
sation between Ságariká and Susangatá is artistically put a
stop to. The plot and the sentiment should have a harmonious
development :—"न चातिरसतो वस्तु दूरं विच्छिन्नतां नयेत्। रसं वा न तिरो-
दध्याद्वस्त्वलङ्कारलक्षणैः"॥ (सा. द.) Here Ságariká and Susangatá's
conversation was becoming rather dull being overfull with one
sentiment (विप्रलम्भ). So the mixed feelings of fear and hurry are
introduced by the monkey episode. This is the usual method
of introductng रसान्तर; cf:—the elephant-episode of Shákuntala.
(2) It is known that the Sáriká escapes from her cage broken
open by the monkey and repeats what transpired between
Ságariká and Susangatá at a place where the King and Vidu-
shaka are seated and thus helps the development of the plot by
bringing about a meeting of the hero and the heroine. This
incident also hints that Ságariká, so long closely guarded by
the Queen like her pet starling, is now about to go out of her
control. She makes herself free in her movements mainly

200 रत्नावली
with the help of the monkey-like Jester (just as the bird was
freed by the monkey). This is an instance of 'Dramatic Prepa-
ration.'
P. 129. निरन्तरोद्भिन्न etc—With her branches covered with
bunches of closely budded flowers..
निर् नास्ति अन्तरं यस्मिन् तत् (बहु) निरन्तरम् उद्भिन्नानि (सुप्सुपा) तादृशानि
कुसुमानि (कर्मधा) तेषां गुच्छानि (६ष्ठीतत्) तैः आच्छादिताः (श्यातत्) तादृशाः
विटपाः यस्याः (बहु) सा।
उपहसन्ती—Laughing to scorn.
N. B.—Here the नवमालिका creeper, being favoured by the
King in disregard of the माधवी creeper of the Queen, foresha-
dows the King's being favourably disposed more to Ságariká
than to Vâsavadattá. This is called "Dramatic Foreshadowing".
Shloka 4. This shloka admits of a double meaning, as
the comparison of नवमालिका with a love-sick lady is set forth
here.
उद्दामोत्कलिकाम्—Adj. to (1) उद्यानलताम् & (2) नारीम्। (1) of
which the buds have grown luxuriusly; (2) Whose anxiety has
grown extremely. उद्दामाः उत्कलिकाः यस्याः (बहु) ताम्। उद्गतं दाम
यस्यात् (बहु) स उद्दामः (unrestrained); “उद्दामो बन्धरहिते”—मेदिनी।
उत्कलिका means (1) buds, (2) anxieties. “कलिका कोरकः पुमान्”
इत्यमरः। “उत्कण्ठोत्कलिके समे” इत्यमरः।
विपाण्डुरुचम्—Adj. to the same. (1) Lustre turned white
(with flowers). (2) Complexion turned pale (through anxiety).
विपाण्डुरा रुक् यस्याः (बहु) ताम्। विशेषेण पाण्डुरा (प्रादितत्)।
प्रारब्धजृम्भाम्—Adj. to the same. (1) Having flowers beginning
to bloom. (2) Having commenced yawning (due to despon-

द्वितीयोऽङ्कः 201
dency ). प्रारब्धा जृम्भा यस्याः ( बहु ) ताम् । जृम्भा means yawning as well as
opening. “जृम्भा विकासजृम्भणयोस्त्रिषु”—मेदिनी । जृम्भ् धातु ( to yawn ) +
घ स्त्रियाम् । आयासम्—abj. to सातन्वतीम् । आ—यस् + घञ् ; आयास means
(1) movement ; (2) trouble undergone by her. The creeper
is tossed about by the wind and the woman displays the trouble
due to separation from her beloved.
श्वसनोद्गमैः—(1) by the blowing of the wind, (2) by heavy
breathing श्वस् + ल्युट् ; श्वसन means (1) wind “श्वसनः स्पर्शनो वायुः”
इत्यमरः ; (2) breathing or sighs. श्वसनस्य उद्गमाः ( ६ष्ठीतत् ) तैः । करणे तृया ।
सातन्वतीम्—Adj. to लताम् or नारीम् । आ तन् + शतृ स्त्रियां ङीप् ।
समदनाम्—(1) Accompanied by the Spring or with Madana
trees. (2) Under the power of love.
कोप etc—Adj. to मुखम् । कोपेन विपाटलं ( ३या तत् ) तादृशी द्युतिः यस्य
( बहु ) तत् ।
The figure of speech is श्लेषानुप्रणितोपमा । The metre is शार्दूल-
विक्रीडित ।
Ch. of voice......पश्यता......मया...करिष्यते ।
N. B. This verse has been quoted in दशरूपक as an example
of पताकास्थानक on account of the use of similar adjectives to both
creeper and woman. Here by the use of the adjectives, applica-
ble both to लता and नारी, the present love-sick condition of
Ságariká is indicated by way of reference to the नवमालिका
creeper.
“प्रस्तुतागन्तुभावस्य वस्तुनोऽन्योक्तिसूचकम् ।
पताकास्थानकं तुल्यसंविधानविशेषणम् ॥ ( दशरू १।१४ )
तुल्यविशेषणता यथा 'उद्दामोत्कलिकामित्यादि'” :

202 रत्नावली
“द्वार्थो वचनविन्यासः सुश्लिष्टः काव्ययोजितः ।
प्रधानार्थान्तराक्षेपी पताकास्थानकं परम्” ॥ ( सा. द. ६।४८ )
चतुर्थं पताकास्थानमिदम् । पताकास्थान of this type may be called an
instance of “Dramatic Irony”.
P. 132. अचिन्त्याः—न चिन्त्याः ( नञ् तत् ) ; चिन्त् + ण्यत् or चिन्ति + यत् ।
प्रभावः—भू + घञ् = भावः ; प्रकृष्टः भावः ( प्रादितत् ) ।
Shloka 5. Here is described the miraculous power of gems,
charms, and herbs by way of alluding to different Puránic in-
cidents.
श्रीपुरुषोत्तमस्य—श्रिया युक्तः पुरुषोत्तमः ( शाकपार्थिवादित्वात् समासः ) ; पुरुषेषु
उत्तमः ( ७मीतत् ) . As षष्ठीसमास is barred in connexion with the
superlative by the rule “न निर्धारणे”, ७मीतत्पुरुष is admitted here.
But कैयट admits षष्ठीसमास in पुरुषोत्तम as this is no case of
निर्धारण proper. पुरुष here means “the individual self.” पुरे
शरीरे शेते इति पुरुषः । “पुरसंज्ञे शरीरेऽस्मिन् शयनात् पुरुषो हरिः । शकारस्य षकारोऽयं
व्यत्ययेन प्रयुज्यते ॥” शङ्कर-दिग्विजयः । पुरुषोत्तम here means “the Universal
Soul”.
Cf. “द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।
यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥”
गीता (१५।१६—१८)
So उत्तमः पुरुषः—कर्मधा ; राजदन्तादित्वात् पूर्वनिपातः ।
[ N. B. For details, vide, A. Shastri’s Gita XI, Pp. 14-15)
मणिम्—This refers to the eminent jewel कौस्तुभ that was

द्वितीयोऽङ्कः 203
obtained along with Lakshmi by Vishnu from the ocean when
it was churned ; and hence it is always worn by Him in
His neck.
नष्टम्—Disappeared, killed ; Nom. शत्रुभिः। नश् + क्त भावे ।
मन्त्रवरैः—Different reading मन्त्रबलैः or मन्त्रबलात् । मन्त्राणां वराः ( ६ष्ठीतत् )
तैः । Here षष्ठीसमास cannot be be barred by the rule “न निर्धारणे” ;
for in a निर्धारण—three elements are required—(i) निर्धार्यमाण
(that is singled out). (2) हेतु (reason for singling out).
(3) यतो निर्धार्यते ( the group from which a thing is singled
out). As these three requisites are not present here, the rule
'न निर्धारणे' will not apply ; so षष्ठीसमास is allowed.
वसुधामूलं—In the nether region. वसुधायाः मूलम् ( ६ष्ठीतत् ) तस्मिन् ।
वसूनि दधाति इति वसु-धा + क “आतोऽनुपसर्गे कः”।
हताः—

204 रत्नावलो
monkey soldiers, seriously wounded by Meghanáda, were
restored to their normal state.
Cf. मृतसञ्जीवनीञ्चैव विशल्यकरणीमपि ।
सुवर्णा ( सावर्ण्य ) करणीं चैव सन्धानकरणीं तथा (सन्धानीं च महौषधिम्) ॥
ताः सर्वा हनुमन् गत्वा क्षिप्रमागन्तुमर्हसि ।
आश्वासय हरीन् प्राणै र्योजयस्वसहानुज ॥
... ... ...
तावुभौ मानुषराजपुत्रौ तं गन्धमाघ्राय महौषधीनाम् ।
बभूवतुस्तत्र तथा विशल्यावुत्तस्थुरन्ये च हरिप्रवीराः ॥
सर्व्वे विशल्या विरुजः क्षणेन हरिप्रवीरा निहताश्च ये स्युः ।
गन्धेन तासां प्रवरौषधीनां सुप्ता निशान्तेष्विव सम्प्रबुद्धाः।”
रामायणे युद्धकाण्डम् (७४।३३—७०)
Also cf :—
“विशल्यकरणीं नाम्ना सावर्ण्य करणीं तथा ।
सञ्जीवकरणीं वीर सन्धानीञ्च महौषधिम् ।
सञ्जीवनार्थं वीरस्य लक्ष्मणस्य त्वमानय ॥”
Ibid (१०२।२१—२२)
The metre is here शार्दूलविक्रीडित ; scansion given before.
Ch. Voice.—...नष्टेन ( अभूयत )......हतैः भुजङ्गैः उष्यते ।......वानर-
भटैः मेघनादाहतैः यैः जीवितैः ( अभूयत ) ॥५॥
P. 133. विश्रम्भं—Adverb ; वि - श्रम्भ् + अ भावे ।
Shloka 6. स्पष्टाक्षरम् —With articulate sound.
अल्पाङ्गत्वात्—On account of having a small bodily form.
अनिर्ह्रादि—Adj. to इदम्। न निर्ह्रादी ( नञ्तत् )। निर् — ह्राद्
( चुरादि--to resound ) + णिनिः ।
Ch. Voice.—स्पष्टाक्षरेण अनेन मधुरेण......अनिर्ह्रादिना......सारिकया
उद्यते ॥६॥

द्वितीयोऽङ्कः 205
The figure of speech is here उत्प्रेक्षा ।
पिशुनजन etc.—पिशुन means wicked ; पिशुना जनाः ( कर्मधा ) तेषां
हृदय ( ६ष्ठीतत् ) तद्वत् कुटिलम् ( उपमित कर्मधा ) तम् ।
P 138. औदरिकस्य—glutton. उदर + ठक् by the rule "उदरादाद्यूने" ।
"आद्यूनः स्यादौदरिकः"—अमरः ।
अभ्यवहारः—Foodstuff. अभि—अव + हृ + घञ् । पर्य्यवस्यति—Is
transformed ; परि—अव—सो + लट् ति ।
P. 140. कुरकुरायते—Is making inarticulate sound. This is an
onomatopoetic word derived from the original sound कुरकुर
which is made by the bird.
P. 143. चतुर्वेदी—versed in the four Vedas ; चतुर्णां ऋग्यजुः
सामाथर्व्वणां वेदाना समाहारः इति—चतुर्वेदम् (समाहारद्विगुः) चतुर्वेदम् अस्य अस्तीति
चतुर्वेद + इनि by the rule 'अत इनिठनौ' ।
ऋचः—The versified Mantras of the R.V. ऋच्यन्ते स्तूयन्ते देवा
अनया इति ऋच् + क्विप् ।
b 144. गाथिका—गाथा एव इति गाथिका, गाथा + स्वार्थे क स्त्रियाम् टाप् ।
गाथा is defined as a verse composed in a language other than
Sanskrit. But in the broad sense of the word, it means the
verse that is used as a song. "गाथा श्लोके संस्कृतान्यभाषार्थ्यागेयहस्तयोः"—
मेदिनी ।
श्लाघ्ययौवनया—Having adorable youth. श्लाघ्यं यौवनं यस्याः ( बहु )
तया ।
जीवितनिरपेक्षया—Regardless of life. निर्—नास्ति अपेक्षा यस्याः ( बहु )
सा । जीविते निरपेक्षा ( सुप्सुपा ) ।
वक्रभणितैः—Crooked way of speaking. वक्राणि भणितानि ( कर्मधा )
तैः । भण् + क्त भावे = भणितम् ।

206 रत्नावली
Shloka 8. दुर्वाराम्—Irresistible. दुर् — वार् + णिच् + खल् स्त्रियां
टाप् ।
धन्यानाम्—Meritorious. “धन्यं पुण्यवति त्रिषु—” मेदिनी । धनमर्हति
इति धन + यत् ।
श्रवणपथ etc.—श्रवणस्य पन्थाः ( ६ष्ठीतत् ) “ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे” इति
समासान्त-अ-प्रत्ययः । तस्य अतिथित्वम् ( षष्ठी ) । अतति सन्ततं गच्छति । क्वापि न
तिष्ठति इति अत + इथिन् ( उणादि ) । अतिथिलक्षणम्—
“यस्य न ज्ञायते नाम न च गोत्रं न च स्थितिः ।
अकस्मात् गृहमायाति सोऽतिथिः प्रोच्यते बुधैः ॥”
P. 145. मलयमारुत etc.—Adj. to शिलातलं ।
मलयमारुत—Soft Southern breeze blowing from the Malaya
hill of the South.
उद्वेलत्—Shaken. बालकदलीदल—Leaves of newly grown
plantain-

द्वितीयोऽङ्कः 207
पक्षपातम्—(1) Flapping of wings ; पक्षयोः पातः ( ६तत् ) or पक्षैः
पातः ( ३यातत् ) flying with wings. (2) Affection or love, partiality
पक्षे पातः ( ७मीतत् ) तम्। Inclination to one side.
कथयन्ती—Speaking ; but the implied sense ( लाक्षणिकोऽर्थः ) is
‘indicating.’
मानसम्—(1) Mānasa lake ( the resort of the swans ).
(2) Mind.
चित्रगता—(1) With beautiful movement. (2) Drawn in the
picture. चित्रं गतं ( गमनं ) यस्याः ( बह्व ) सा, or चित्रं गता ( २यातत् )
चित्रार्पिता इत्यर्थः। The metre आर्या। The figure of speech is
श्लेषानुप्राणितोपमा।
Ch. Voice.—...लीनावधूतपक्षया कथयन्त्या......कया चित्रगतया राजहंस्या
च्चभ्युपेयतं ॥
Shloka 10. The King here summarizes the difficulty that
might have been undergone by the Creator after the creation of
this beautiful lady.
अपूर्व etc.—पूर्णः इन्दुः ( कर्मधा ) अपूर्वः पूर्णेन्दुः ( कर्मधा ) तम्।
निजासन etc.—Adj. to धाता। आसनमेव अम्भोजम् ( कर्मधा ) निजम्
आसनाम्भोजम् ( कर्मधा ) तस्य विनिमीलनम्। ( ६ष्ठीतत् ) तेन दुःस्थितः
( सुप्स्पा ) ।
अम्भसि जायते यत् ( उपपदतत् ) ; दुःखेन स्थितः इति दुःस्थितः ( प्रादि ) ; put
to a disadvantage owing to the closing up of the lotus-seat of
His own.
N. B. Udayana, seeing the picture of the exquisite damsel,
surmises that the Creator having created her face resembling
a moon, not seen before, might have been put to a dis-

208 रत्नावली
advantage as His own lotus-seat must have certainly closed
up at the sight of her moonlike face. When the moon
rises, lotuses close. The lotus that is used as the seat of the
Creator did not so long close at the rise of the moon in the
sky, since it is far beyond the ordinary lunar region. But
her face, transcending the beauty of the moon in the sky,
caused the lotus-seat of the Creator even to close its petals ;
hence the disadvantage.
The figure of speech is here उत्प्रेक्षा and there is a suggestion
( ध्वनि ) of व्यतिरेकालंकार, as the face is indirectly referred to be
surpassing the beauty of the moon, which is suggested by the
expression अपूर्व्वपूर्णेन्दुम् ।
Ch. Voice.—दुःस्थितेन धात्रा ( भूयते ) ।
P. 153. परिहासशीलतया—Owing to your habit of making fun.
परिहासः शीलं यस्याः ( बहु ) सा इति परिहासशीला + भावे तल् स्त्रियां टाप्—
हेतौ तृतीया। शील means 'nature'. “शीलं स्वभावे सद्वृत्ते”—इत्यमरः।
P. 154. Shloka 11. कृच्छ्रात्—With difficulty. ल्यब्लोपे पञ्चमी।
व्यतीत्य—Passing over. वि—अति + इ + ल्यप् ।
सुचिरं भ्रान्त्वा—This implies the fulness of her buttocks.
त्रिवलीतरङ्गविषमं—Adj. to मध्ये। तिस्रः वल्यः इति त्रिवलीति संज्ञा।
The compound is justified by the rule “दिक्संख्ये संज्ञायाम्”। त्रिवल्यः
एव तरङ्गाः ( कर्मधा ) तैः विषमम्। ( ३यातत् ) तस्मिन्। The threefold
wrinkles on a young lady's belly is regarded by Sanskrit poets
as a conventional criterion of beauty.
निष्पन्दताम् आगता—Came to a stand-still.
N. B. Just as a person wandering here and there comes

द्वितीयोऽङ्कः 209
a stand-still when he gets a stream full of waves in his path, so
the King's eyes were fixed on the waist, adorned with beautiful
wrinkles, of the lady drawn in the picture.
मद्दृष्टिः.......तुङ्गौ स्तनौ—This suggests the wearisome uphill climb-
ing when a person naturally feels thirsty. Metre शार्दूलविक्रीड़ित ।
The figure of speech is समासोक्ति ।
समासोक्तिलक्षणम्—
“समासोक्तिः समैर्यत्र कार्य्यलिङ्गविशेषणैः ।
व्यवहारसमारोपः प्रकृतेऽन्यस्य वस्तुनः ॥
सा. दः. (१०।५१)
व्यवहारसमारोप means “Superimposition of the characteristics
of some other thing”.
Ch. Voice.—......आगतया महत्या तृषितया......प्रस्यन्दिनी लोचने
ईक्ष्यते ॥
P. 158. बहुमानः—A great regard.
Shloka 12. • बाष्पाम्बु etc.—बाष्पमेव अम्बु ( कर्मधा ) तस्य शीकराः (बिन्दवः)
६ठीतत् ; तेषां कणाः ( ६ठीतत् ) तेषाम् ओघः ( ६ठीतत् ) ।
Ch. Voice.—...पतितेन......कणौघेन स्वे दोर्द्वयेन...एतेन धार्यते ।
Shloka 13. परिम्लानम्—Withered, faded ; परि - म्लै + क्त ।
उभयतः—On both sides. उभ + तसिल् सप्तम्याम् । पीनस्तनजघनसङ्गात्—
Coming in contact with the developed breasts and hips. स्तनौ
जघने च ( द्वन्द्वः) पीने स्तनजघने ( कर्मधा ) तयोः सङ्गः ( ६ठीतत् ) तस्मात् ।
N. B. Due to extreme heat of the heroine's body on
account of her love-sickness, the bed of lotus-leaves faded
away being in touch with her limbs in both the extremes.
14

210 रत्नावली
तनोः मध्यस्य—Of the thin waist, or of the middle part of the
body. तनु as adjective means 'slender' and as noun 'body'
“स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूः”—अमरः । तनु is spelt as तनू as well.
परिमिलनमप्राप्य—Not being in touch. The waist being slender
did not touch the bed ; so the lotus-leaves remained green
( हरित ) in the middle of the bed. The commoner form is
परिमेलन ।
हरितम्—“पालाशो हरितो हरिन्”—अमरः । हरित means हरिद्वर्ण (green
colour) ; so in order to be used as an adjective it has मतुप्
after it. That is हरितम् = हरित + मतुप् । मतुप् being elided by
the rule ‘गुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्टः’ (वा) । So हरितम् means here
हरितवर्ण वत् ।
व्यस्तन्यासम्—With the arrangement disordered. व्यस्तः न्यासः यस्य
( बहु ) तत् ; adj. to नलिनीपत्रशयनम् । व्यस्त = वि – अस् ( to throw )

• क्त कर्मणि । न्यास = नि – अस् + घञ् ।
  श्लथभुज etc.—With the tossing and rolling of the drooping
  slender hands. भुजौ लते इव ( उपमित समासः ) श्लथे भुजलते ( कर्मधा )
  तयोः आक्षेपवलनानि ( ६ष्ठीतत् ) आक्षेपाश्च वलनानि च ( द्वन्द्वः ) । आक्षेप—
  throwing ; वलनानि—rolling. कृशाङ्ग्याः—कृशानि अङ्गानि यस्याः ( बहु ) सा ;
  ङीप् by the वार्त्तिक ‘संयोगोपधत्वेऽपि अङ्गगात्रकण्ठेभ्यो वक्तव्यम् । Otherwise
  the form would have been कृशाङ्गा !
  The metre is शिखरिणी । “रसैः रुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी”
  The scansion :—
  य म | न स भ ल ग
  ⏑ – – – – – | ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ – – ⏑ ⏑ ⏑ –
  प रि क्ता नं पी न | स्त न ज घ न स ङ्गा दु भ य तः