रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

द्वितीयोऽङ्कः 201
dency ). प्रारब्धा जृम्भा यस्याः ( बहु ) ताम् । जृम्भा means yawning as well as
opening. “जृम्भा विकासजृम्भणयोस्त्रिषु”—मेदिनी । जृम्भ् धातु ( to yawn ) +
घ स्त्रियाम् । आयासम्—abj. to सातन्वतीम् । आ—यस् + घञ् ; आयास means
(1) movement ; (2) trouble undergone by her. The creeper
is tossed about by the wind and the woman displays the trouble
due to separation from her beloved.
श्वसनोद्गमैः—(1) by the blowing of the wind, (2) by heavy
breathing श्वस् + ल्युट् ; श्वसन means (1) wind “श्वसनः स्पर्शनो वायुः”
इत्यमरः ; (2) breathing or sighs. श्वसनस्य उद्गमाः ( ६ष्ठीतत् ) तैः । करणे तृया ।
सातन्वतीम्—Adj. to लताम् or नारीम् । आ तन् + शतृ स्त्रियां ङीप् ।
समदनाम्—(1) Accompanied by the Spring or with Madana
trees. (2) Under the power of love.
कोप etc—Adj. to मुखम् । कोपेन विपाटलं ( ३या तत् ) तादृशी द्युतिः यस्य
( बहु ) तत् ।
The figure of speech is श्लेषानुप्रणितोपमा । The metre is शार्दूल-
विक्रीडित ।
Ch. of voice......पश्यता......मया...करिष्यते ।
N. B. This verse has been quoted in दशरूपक as an example
of पताकास्थानक on account of the use of similar adjectives to both
creeper and woman. Here by the use of the adjectives, applica-
ble both to लता and नारी, the present love-sick condition of
Ságariká is indicated by way of reference to the नवमालिका
creeper.
“प्रस्तुतागन्तुभावस्य वस्तुनोऽन्योक्तिसूचकम् ।
पताकास्थानकं तुल्यसंविधानविशेषणम् ॥ ( दशरू १।१४ )
तुल्यविशेषणता यथा 'उद्दामोत्कलिकामित्यादि'” :