रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

वि—अप—दिश् + घञ्। व्यपदेश means pretext. “व्यपदेशः पुमान् लक्ष्ये
निमित्तव्याजयोरपि” इति मेदिनी। व्यपदेश also means--“family” (कुल)--
cf: “व्यपदेशमाविलयितुं किमीहसे” Śhákuntala V. 21.
अकारणेन—न कारणम् (नञ्तत्) तस्मिन्; नञ् is used in the
sense of अभाव। “तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता। अप्राशस्त्यं विरोधश्च नञर्थाः
षट् प्रकीर्त्तिताः।” अकारण is equivalent to कारणाभाव।
अन्यथासम्भाविनि—Thinking otherwise of (me) or misrepresenting.
अन्य + थाल् प्रकारार्थे। अन्यथा — सम् — भू + णिच् + णिनि by the rule “सुप्य-
जातौ......” आलपितेन—आ — लप् + क्त भावे। तृतीया करणे; करण of साधन-
क्रिया, (understood) by the rule “गम्यमानापि क्रिया कारकविभक्तौ प्रयोजिका।”
P. 120. Shloka 1. दुर्लभजन etc.—दुर्लभः जनः (कर्मधा) तस्मिन् अनुरागः
(७मीतत्); this refers to her love towards the King. अनु—रञ्ज

• घञ्। दुर् + लभ् + खल्।
  परवशः आत्मा—This expression refers to her being entirely
  under the control of Vâsavadattá, or this may refer to her
  mind being totally inclined towards the King. परेषाम् वशः
  (६तीतत्) = परवशः।
  मरणं etc.—construe एकं मरणं वरं शरणं नु। नु is here a
  particle implying वितर्क। एकं means ‘only’; or एकं मरणं नवरं
  (श्रेष्ठं) शरणम्; or एकं मरणं वरं शरणं न (किम्)?
  Ch. Voice.—अमानुरागेण (भूयते), गुर्व्या लज्जया (भूयते), परवशेन
  आत्मना (भूयते)......प्रेम्णा विषमेण (भूयते) एकेन मरणेन वरेण शरणेन...।
  P. 122. कलकलः—hubbub; this is an onomatopoetic word.
  Shloka 2. कृत्तावशेषम्—Adj. to शृङ्खलादाम्; कृत्तः अवशेषः यस्य
  (बहु) तत्। कृत् + क्त कर्मणि; Conj. कृन्तति (to cut), कृन्तः etc.