रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

196 रत्नावली
कनकमयम्—कनकस्य विकारम् इति कनक + मयट् Adj. to शृङ्खलादाम ;
कर्षन्—putting, dragging.
N. B. While the monkey snapped the golden chain, a
part of it remained fixed to its neck ; and when the monkey
ran about this portion was dragged along.
द्वाराणि क्रान्त्वा—Crossing or passing through the doors.
हेलाचल etc.—Adj. to प्लवङ्गः। With the circle of anklets
twinkling in its feet when it made sportive movements.
हेलया चलाः (सुप्सुपा) तादृशाः चरणाः (कर्मधा) तेषु रणत् (७मीतत् or
सुप्सुपा) तादृशं किङ्किणीचक्रवालं यस्य (बहु) सः। किङ्किणीनां चक्रवालम्।
(६तीतत्)।
N. B. As the monkey was a pet one, so out of fancy
anklets were tied to its feet.
अङ्गनानां दत्तातङ्कः—Striking terror to the hearts of the females.
दत्तः आतङ्कः येन (बहु) सः। Here अङ्गनाना is to be construed with
आतङ्क which is compounded with दत्त। This construction is
justified by the dictum “सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात् समासः।” “आतङ्को
भयपीडयोः”। अनुसृतसरणिः—Adj. to प्लवङ्गः। अनुसृतः सरणिः (path)
यस्य (बहु) सः। “सरणिः पद्धतिः पन्थाः” इत्यमरः। अश्वपालैः is to be construed
with अनुसृत।
सम्भ्रमात्—In a hurry. ल्यब्लोपे पञ्चमी। प्रभ्रष्टः—escaped ; प्र - भ्रंश्

• क्त कर्तरि। मन्दुरायाः—From the stable. “वाजिशाला तु मन्दुरा” इत्यमरः।
  अपादाने पञ्चमी।
  मन्दिरम्—Palace. प्लवङ्गः—प्लवेन गच्छति इति प्लव - गम् + खच् ; that
  which goes by jumping (monkey). Here the metre is स्रग्धरा ;
  scansion given before.