रामचन्द्रिका (महाकवि केशवदास - सविस्तार सान्वय हिन्दी व्याख्या सटीक)
Ramachandrika of Mahakavi Keshavdas with Commentary
महाकवि केशवदास द्वारा
( ४ ) रामचन्द्रिका-सटीक ।
इति अयोध्याकाण्ड कथा ॥ औ पङ्क ज्यों कहे पङ्कके सदृश नीच ऐसा जो
विराध है ताको पेलिकै पातालको पठावत भये वाल्मीकीय रामायणमें लिख्यो है
कि काहूअस्त्रशस्त्रसों न मरै तब रामचंद्रजीवतही गाडि लियो ताही प्रकार
कलुष पापरूप जे खर दूषणादिहैं तिनहुँनको मारचो ॥ इति आरण्यकाण्ड
कथा ॥ औ कुलङ्कको हैं अङ्क चिह्नजाके ऐसा जो बंधुपत्नी भोगी वालि है
ताको दूरि करत मारत भये औ दास जो सुग्रीव है ताको भव महादेवके
शीशके शशिक सम राखत भये जैसे भवशीश शशिको राहुको भय नहीं रहत
तैसे शत्रुभय रहित सुग्रीवको कियो अथवा महादेवके माथेमें द्वितीयाको
चन्द्रमा है यासों या जनायो कि भवसंसारको राज्य पाइ सुग्रीव की और
बढती हैहै ॥ इति किष्किन्धाकाण्ड कथा ॥ तथा याही पदमें सुन्दरौकाण्ड है ॥
केशव जे रामचंद्र हैं तिनके दासजे सुग्रीवहैं तिनके दासजे हनुमान हैं ताके
वपुष शरीरको भवशीश शशिसम राखत भये कि लङ्कामें प्रकाशित करते भये कलङ्क
रूपजे सिंहिका अक्षकुमारादिहैं तिनको दूरि करिकैकहे मारिकै ॥ इति सुन्दरकाण्ड
कथा ॥ औ रामचंद्रके सन्मुख होत ही विभीषणके साँकर कष्टकी जो साँकर
जंजीर रही सो न कहे न रहत भई रामचंद्रके दर्शनहीं सो विभीषणको दुःख
दूरिभयो तब दशमुख जो ब्रह्मा विष्णु महेश हैं ते बिभीषणको मुख जोवत भये
कि धन्य हैं विभीषण जाको रामचन्द्र अंगीकार करचो औ गजमुखजे गणेश हैं
तिन मुख कहे आदि दै और देवता हैं ते को कहे कहाँ हैं अर्थ यह गणेशादि
देवता तौ जोवतही भये औ साँकर जे यमादिक हैं तिनको साँकर कहे कष्ट
देवैया ऐसा जो रावण है सो रामचंद्रके सन्मुख होतही न रहत भयो गजमुख
जे गणेश हैं तिनको मुख कहे श्रेष्ठ ऐसे जे रामचंद्र हैं तिनके मुखको जोवत
भयो अर्थ यह उनके लोकको प्राप्त भयो अथवा मुख जो वै कहे मुखमें लीन
होत भयो तुलसीकृत रामायणमें लिख्यो है कि “ तासुतेजप्रभुवदनसमाना ।
सुरनरसबनअचम्भौमाना” ॥ इति युद्धकाण्ड कथा ॥ औ साँकर जो रावण
है ताके साँकर जो रामचन्द्र हैं तिन्हें अयोध्याके सन्मुख होत ही
दशमुख जे ब्रह्मा विष्णु महेश हैं ते मुख कहे मुख्य औ गजमुख जे गणेश हैं ते
रामचन्द्रको मुख जोवै कहे स्तुति करतहें अथवा दशमुख कहे दशौंदिशाके मुख
औ गजमुख मुख कहे हाथिनमें मुख्य ते मुख जोवै कहे रामचन्द्रको मुख निहा-
रतहैं ॥ इति उत्तरकाण्ड कथा ॥ कोऊ कहै कि एक पदमें कैयो फेरि अर्थ कियो
सो संक्षेप कथा है तासों दूषण नहीं है याही विधि रामायणादिक तिलककारसे
प्रथमप्रकाशः १. ( ५ )
अर्थ कियो है याहूपर कोऊ हठकरै ताकारण द्वितीय प्रकारसों अर्थ बालक जो है
शिशु सो जैसे बालखेलमें मृणालनको बिनही श्रम तोरिडारे कहे तोरिडारतहै
इहाँ बालक पदमें जातिमें एकवचन है त्यां कहै ताहीविधि कठिन अतिकठोर
औ भयानक ऐसा जो शंभु धनुष है ताको बाल अवस्था में बालखेल सम राम-
चन्द्र तोरचो त्यहीमुख कहे आदिदै ताडकावधादि सीय विवाहादिजे बाल-
कांडकी संपूर्ण कथा हैं तिनको इहाँ मुखपदक्रमकी आदि मों नहीं है श्रेष्ठतामो
है औ अकाल कहे कुसमयको जो दीह दुःख है अर्थ गमराज्याभिषेकमें कैके-
यीको वर मांगिबो राम वनगमन दशरथ मरण भरतको व्रतकरि नंदिग्राममें
बसन या प्रकारको जो अकाल दुःख है त्यहि मुख जे चित्रकूट गमनादि अयो-
ध्याकांड कथा है तिनको औ विराध खर दूषणादि राक्षस्रनको मारिकै ऋषि
लोगनकी विपत्तिको सहजही पद्मिनीके पातसम हरत कहे दूरिकरन पंकरत
पंक जे पापहैं तिनको जैसे पेलिकै पातालको पठवै कहै पैठे देत हैं अर्थ अपने
दासनके जैसे पातक नाश करतहैं ताहीविधि कलुषकहे पापरूप बंधुपत्नी भोगी
जो बालिहै ताको पठायो अर्थ मारचो तिनमुख जे अरण्यकांड औ
किष्किन्धाकाण्डकी कथा हैं तिनको ऋषिनकी विपत्ति हरणादि अरण्यकाण्ड
कथा जानो आदिपदते सीयहरणादि जानो औ वालिवधादि किष्किन्धाकाण्ड
कथा जानो आदि पदते सप्तताल बेधन सुग्रीव राज्याभिषेकादि जानी औक जो
है अग्नि तासां लंकके जे अंककहे ध्वजादि चिह्नहैं तिन्हें दूरिकै कहे विध्वंस
कारिकै जारिकै इति अर्थ हनुमानके करसों लंकाजारिकै दास जो विभीषण है
ताके वपुषको आजु पर्यंत राखतहैं रक्षाकरतहैं अर्थ रावणादिको मारि जो विभी-
षणको लंकाको राज्यदियो तामें आजुलों रक्षा करत हैं तिनमुखकथनको हनु-
मान्के करसों लंकादाहादि सुन्दरकाण्डकी कथा जानो औ रावणादिको बध-
करि बिभीषणको राज्यदानादि लंकाकाण्ड कथाजानौ औ भरतको जो साँकर
कहे नाँदिग्राममें यतीवेष बसिबे को कष्ट है ताहीकी जो साँकर कहे बंधन जंजीर
है ताको जो नशन कहे नाश करिबोहै अर्थ रामचन्द्र आइकै भरत यतीवेषको
क्लेश दूरि करचो है तेहिमुखकस है आदिदै औज कहे यज्ञ मुख कहे आदिदै
अर्थ अश्वमेधादि जे मुख कहे मुख्य कथा हैं तिनको योग कहे गीत है अर्थ
कथन है ताको जे जोवै कहे देखत हैं. अर्थ इन कथनसों युक्त रामचंद्रिकाको जे
पढतहैं तेही कहे निश्चय करिकै दशमुख मुख होत हैं अर्थ वक्तृत्व करिकै दशमुखके
( ६ ) रामचन्द्रिका-सटीक ।
सदृश जिनका एक मुख होतहै अर्थ बडे वक्ता होतहैं “मयूरेंगौचपुंसिस्यात्सुख-
शीर्षजलेषुकम्” इति मेदिनी ॥ “गंगीर्तगातुगीताचगौश्वधेनुःसरस्वतीत्येका-
क्षरी यजनेयः समाख्यातः” इत्येकाक्षरी ॥ १ ॥
मू०-बानी जगरानीकी उदारताबखानी जाइ ऐसीमति
कहौधौं उदार कौनकी भई । देवता प्रसिद्ध सिद्ध ऋषि
राज तपवृद्ध कहिकहि हारेसब कहिन कहूँलई ॥ भावी भूत
वर्त्तमान जगत बखानतहै केशोदास केहूं न बखानी काहूपै
गई ॥ वर्णैपति चारिमुख पूतवर्णै पाँच मुख नाती बर्णै षट
मुख तदपि नईनई ॥ २ ॥
टीका-जगरानी कहं जगमें श्रेष्ठ ऐसी जेवाणी सरस्वती हैं तिनकी उदारता
बडाई जासों बखानी जाइ कहौ ऐसी मति बुद्धि उदारबडी कौने प्राणी की
भई है अर्थ काहूकी नहीं भई देवता बृहस्पति आदि औ प्रसिद्ध जे सिद्ध देव-
योनि विशेष हैं अथवा भृगु आदि ऋषिराज वाल्मीकादि अथवा सिद्ध जे ऋषि-
राज हैं तप वृद्ध लोमश मार्कण्डेय आदि जाकी उदारताको कहि कहि कहे वर्णि
वर्णिकै सब हारे हैं कहिकै सब उदारता काहू न लई कहे न पायी अर्थ उदार-
ताको अन्त न पायो हारे यासों कह्यो कि अब नहीं बखानत औ भावी कहे जे
हैंहैं औ भूत जे हैगये वर्तमान जेहैं जगत् कहे जगत्के प्राणी ते बखानत हैं सो
केशवदास कहते हैं कि केहूं कहे काहू प्रकार सों काहू प्राणीसों उदारता न बखानी
गई औ पति जे ब्रह्मा हैं ते चारि मुखसों औ पूत महादेव पांचमुखसों नाती
स्वामिकार्त्तिक षण्मुख सों वर्णतहैं ताहू पर नई नई कहे नवीन नवीन रहति है अर्थ
यह कि यहि प्रकार मुख वृद्धि सों वर्णत हैं परंतु इनको वर्णन जाकी उदारताको
छुइ नहीं सकत अथवा ज्यहिवाणीके पति चारिमुख औ पूतके पांच मुख
नातीको षण्मुख वर्णन करत हैं यासों या जनायो किचारिमुख सों संपूर्ण जगत
उत्पत्तिके कर्त्ता पंचमुखसों नाशकर्त्ता षण्मुखसों देवतनके रक्षक ऐसे पति
पुत्र नाती हैं जाके यासों बडी बडाई जनायो औ ताहूपर नवीन नवीन होति
जातिहै २ और अर्थ जामतिसो वाणी जो सरस्वती है तासों जगरानी सीता जू की
उदारता बखानी जाइ ऐसी मति वाणीकी कौनकी कीन्हीं भई है अर्थ कौने
प्रथमप्रकाशः १. ( ७ )
ऐसी मति वाणीको दीन्हीं औजवाणी के पति पुत्रादि चतुरादि मुखसों वर्णत हैं
और अर्थ एकही है अथवा सरस्वती की उक्ति है कि वाणी जो मैंहों तासों
जगरानी सीताजूकी उदारता बखानी जाइ कहे जाति हैं कोहसों अर्थ यह कि
मोसों नहीं बखानी जाती काहे ते कि ऐसी कौनकी उदारमति भई है कि जो
बखाने काहेते कि देवतादि औ मेरे पति पुत्रादि सब बखानत हैं ताहू पर नई नई
रहति है ऐसी सरस्वती को अथवा सीताजूको नमस्कार करत हौं इति शेषः यामें
नमस्कारात्मक मंगल है ॥ २ ॥
मू०-अन्यच्च ॥ पूरण पुराण अरु पुरुष पुराण परिपूरण
बतावैं न बतावैं और उक्तिको ॥ दरशन देत जिन्हें दरशन
समुझै न नेति नेति कहै वेद छाँडि भेद युक्तिको ॥ योनि
यह केशोदास अनुदिन राम राम रटत रहत न डरत पुन-
रुक्तिको । रूप देहि अणिमाहि गुणदेहि गरिमाहि भक्तिदेहि
महिमाहि नाम देहि मुक्तिको ॥ ३ ॥
टी०-जिन रामचंद्र को पूर्णकहे संपूर्ण अठारहौं पुराण अथवा पूरण कहे जे
कछु वस्तु चाहत नहीं शुकादि पुराण स्कंदादि औ पुरुषपुराण लोमश मार्कं-
डेय आदि ते परिपूर्ण कहे सर्वत्र व्याप्त बतावत हैं और उक्ति कहै कथाको
नहीं बतावत अर्थ कि और तर्क नहीं करत श्रीरामचंद्रजी जाकोदर्शन देतहैं
ताको फेरि दर्शनकी समझ ज्ञान नहीं रहति अर्थ जाको रामचंद्र को दर्शन
होतहै सो तिनमें लीन ह्वै जात हैं सायुज्य मुक्तिको प्राप्त होतहै अथवा और
दर्शन स्त्री पुत्रादिकी समझ नहीं रहति अर्थ संसार को बंधन मोह छूटिजात है
रामरूपही ध्यानमें निरखत हैं औ वेद जिनको अनेक भेदसों गान करि नेति नेति
कहे ना इति ना इति कहे याही प्रकारको है सो न कहे नहीं हम जानत या प्रकार
सबभेदकी युक्तिको छोडि कहत है अर्थ यह कि जिनको प्रमाण वेदऊ नहीं
जानत रूप जो रामचंद्र को है सो अणिमा सिद्धिको देतहै औ गुण जेहैं ते
गरिमा सिद्धिको देतहैं औ मुक्तिमहिमा सिद्धिको देतिहै औ नाम मुक्तिको
देतहै यह जानिकै काव्यरीतिमें एकई वस्तु को द्वै बारकहौं तौ पुनरुक्ति दूषण
होतहै ताको भय छोडिकै मुक्ति की इच्छा करि अनुदिन रोज रोज राम
( ८ ) रामचन्द्रिका-सटीक ।
नामको रतनहौं ॥ “अर्थी दोषं नपश्यतीतिप्रमाणात्” ॥ और अर्थ रामनामको
पुराणादि परिपूर्ण कहे भुक्ति मुक्त्यादि सब वस्तुसों पूरित अथवा सर्वत्र व्याप्त
बखानत हैं सर्वत्र रहत हैं जहां चाहिये तहाँ लीजिये सब स्थानमें मिलत हैं औ जिन-
नको दर्शन कहे षट्शास्त्र तिनकी समझ नहीं है तिनको रामचंद्र दर्शन देतहैं अति मूर्ख
वाल्मीकादि नामहीके जपसों रामचन्द्रको दर्शन पायो अथवा दर्शन ज्ञान देतहैं
नेति नेति कहे नाइति नाइति कि संपूर्णार्थ इनहीं से कहे की वाल्मीकि से हीन
गणिका यमनादि अनेकन पतितनको राम नामै सिद्धताको प्राप्त कीन्है जाति
कुल विद्याके भेदकी युक्तिको छाँडिकै कछु जाति कुल विद्या परनहीं है जोई
नामोच्चारण करै सोई सिद्धहोइ या प्रकार वेदकहतहैं अथवा प्रथमहीं को अर्थ
जानो जा नामके माहात्म्यको वेद नहीं जानत फेरि नाम कैसोहै रूपसौंदर्य औ
अणिमासिद्धि औ अनेक गुण औ गरिमा सिद्धि औ महिमा सिद्धि औ नाम
कहे यश औ मुक्ति को देतहै तौ सौन्दर्य्यादि जे दृष्टफल हैं ते जहाँ देखिये तहाँ
राम नामहीके प्रभाव सों जानियों औ मुक्ति अदृष्ट फल है ताके अर्थ अंत्य
अवस्था में सब राम नाम कहावतहै यह सनातन रीति चली आवतिहै तासों जानि
यतहै कि मुक्तिका दाता रामनाम छोडि दूसरो नहीं है अथवा रूप जो है वेष
तामें अणिमादि सिद्धि देतहैं जैसा सूक्ष्म रूप चाहै तैसो धरै औ गुणन में गरिमा
सिद्धि देतहैं राम नामके जप प्रभावते सबगुण विद्यादि गरू होतहैं औ भक्तिमें
महिमा सिद्धि बडाई देतहै जो रामनाम जपतहै सो बडो भक्त कहावत है औ
नाममें मुक्तिको देत है अर्थ राम भक्तन प्राणिन की मुक्ति जीवन में सब नाम
गणतहैं अथवा नाम यश औ मुक्तिको देतहै सो यह कहे ऐसो प्रभाव जानिकै
केशवदास जो है सो पुनरुक्ति भय छाँडिकै अनुदिन रामनामको रटत है या
ग्रंथमें रामनाम वस्तु है ताका निर्देश कथनमात्र है तासों वस्तु निर्देशात्मक
मंगलहै ॥ ३ ॥
मू०-सुगीतछंद ॥ सनाढ्य जाति गुनाढ्य हैं जग सिद्ध
शुद्धस्वभाव। कृष्णदत्त प्रसिद्ध हैं महिमिश्र पंडितराव ॥ गणे-
शसो सुत पाइयो बुधकाशिनाथअगाध। अशेषशास्त्र विचा-
रिकै जिनजानियो मतसाध ॥ ४ ॥ दोहा ॥ उपज्यो त्यहि
कुल मंदमति, शठकवि केशवदास ॥ रामचन्द्रकी चन्द्रिका,
प्रथमप्रकाशः १. ( ९ )
भाषाकरी प्रकाश ॥५॥ सोरहसै अठ्ठावन, कार्तिकशुदि बुध
वार ॥ रामचन्द्रकी चन्द्रिका, तब लीन्हों अवतार ॥६॥ बाल
मीकि मुनि स्वप्नमें, दीन्हों दरशन चारु ॥ केशव तिनसों यों
कह्यो, क्यों पाऊं सुखसारु ॥७॥ मुनिश्रीछंद सिद्धिऋद्धिः॥८॥
सारछंद ॥ रामनाम सत्यधाम ॥९॥ और नामकोन काम १०॥
टीका-गुणाढ्यगुणन सों पूरित औ साधु मत उत्तम मत छंद उपजाति है जा
छंदमें और और द्वै आदि छंदके चरण होइ सो छंद उपजाति कहावति है ॥४॥
॥५॥ जो मैं तिथि नहीं कह्यों सो वार पढ़ते सात वार हैं तासों सप्तमी तिथि सब
कहतेहैं परंतु ज्योतिषके ग्रंथ ग्रहलाघवादिके मतसों कल्पांत अहर्गण किये बुधवार
पंचमी और द्वादशी को आवत है सो द्वादशी भद्रा तिथी है और बुधे भद्रा
सिद्धियोग होतहै और कार्तिक शुदी एकादशीको विष्णु जागतेहैं विष्णुके जागे-
के उपरांत ग्रंथारम्भ करचो तौ चैत्रादि
(१०) रामचन्द्रिका-सटीक ।
टीका-केशव पूँछयो कि लोभ मोहादि कृत जो दुःख हैं सो कैसे तरिहैं
तब मुनि कह्यो कि, जब तू रामनाम ग्रहण करिहै तब रामचन्द्र हरि हैं छोडाइ हैं
इहां हरिशब्द यासों कह्यो कि 'हरतिदुःखमिति' हरिः अर्थ दुःख हरिवो उनके
नामहींको अर्थ है ॥ ११ ॥ दुःख छोडाई रामचंद्र मुक्ति देहिं या निश्चय के अर्थ
रामचंद्रको ईश्वरत्व केशवको मुनि चारिछंदमें देखावत हैं जो जगत्को शरण
रक्षक है सो बरण रूप राम रूप अथवा रामनामांक तुम करिकै वर्णिवे है अर्थ
रामचंद्र को रूप अथवा राम नाम वर्णन करो ॥ १२ ॥ सब जग कहत है कि
रघुनन्दन जे रामचन्द्र हैं ते सुखके कंद कहे मूलहैं इनहीं के आश्रित सब सुख
है औ जग वंद्यहै सब जग जिनको वंदना करत है सुखकंद कहि या जनायो कि
सुखसार रामचंद्रही सों पाइ है और देव देवेको समर्थ नहीं हैं ॥ १३ ॥ जिन
रामचंद्रको वेद जो हैं सो एकरूपी कहे जो सदा एकरूप रहतहें ब्रह्मज्योति
जासों गुन्यो कहे ठहरायोहै सो गान करत हैं सो हम वेद वाक्य सों सुन्यो है
अथवा एककहे जिन सम दूसरो नहींहै औ रूपीकहे अनेक रूपसों सर्वत्र व्याप्त हैं
फिरि कैसे हैं जिनको महादेव सदा ध्यावते हैं ॥ १४ ॥ यामें रामचंद्रके गुणन-
को माहात्म्य है अनंत शेष विशेष निर्णय ॥ १५ ॥
मू०-नगस्वरूपिणीछंद ॥ भलोबुरोनतुंगुनै। वृथाकथाकह्रै-
सुनै॥ नरामदेवगाइहै। न देवलोक पाइहै ॥ १६ ॥ षटपद॥
बोलिनबोल्यो बोल दयो फिर ताहि न दीन्हों। मारिनमार्यो-
शत्रुक़ोधमनवृथानकीन्हों ॥ जुरिन मुरे संग्राम लोककीलीक
न लोपी । दान सत्य सन्मान सुयश दिशि विदिशा ओपी॥
मनलोभ मोहमदकामवश भये न केशवदास भणि । सोइ
परब्रह्म श्रीरामहै अवतारी अवतार मणि ॥ १७ ॥ दोहा ॥
मुनिपति यहउपदेशकै, जबहीं भयो अदृष्ट ॥ केशवदास तहीं
करचो, रामचन्द्रजू इष्ट ॥ १८ ॥
टी०-तू अनेक कथा वृथा कह्यो सुनो करत है आपनो भलो बुरो नहीं
गुनतो विचारतो जबलौं जैसो पूर्व कहि आयं ऐसे रामदेव को न गाइ है तबलों
अनेक कथन सों देवलोक न पैहै इहाँ देवलोक वैकुंठ जानो वैकुंठ देवेकी शक्ति
प्रथमप्रकाशः १. (११)
रामचन्द्रही में है और देव नहीं देसकत कहूं न रामलोक पाइ है पाठ है तौ
रामलोक वैकुंठ ॥ १६ ॥ प्रथम ईशत्व वर्णन करचो अब यामें रामचंद्रको
स्वभाव गुण वरण्यो है गमचन्द्रजू जो बोले सो फेरि नहीं बोले अर्थ जो
एक बान कह्यो सोई करचो है फेरि बदलि कै और बातनहीं कह्यो वन गमनादि
बचन ते जानो औ जाकों दान दियो ताको फेरि वही दीन्हों अर्थ एकही बार
ऐसो दियो जामें वाकें फेरि माँगिबेकी इच्छा नहीं रही विभीषणादि को लंका-
दानादि ते जानो और शत्रुको एकही बार ऐसा मारिकै नाश कियो जामें फेरि
नहीं मारिबे पर्यो खरदूषणादि वधते जानो औ संग्राम में जुरिकै नहीं मुरे
खरदूषण रावणादि के युद्धते जानों औ लोक की लीक मर्यादा को लोप नहीं
कियो रावण के बधसों ब्रह्मदोष मानि अश्वमेध करणादि सों जानो औ
दान औ सत्य औ सन्मान के सुयश करिकै दिशा औ विदिशा ओपी हैं अर्थ
जिनको सुयश दिशि विदिशन में छाइ रहा है औ जिनको मन लोभ औ
मोह औ मद औ काम के वश नहीं भयो राज्य त्यागादि सों लोभ विवशजानी
माता पिताको दुःखितहुए देखि वन गमन करणादि सो मोह विवश जानो औ
अगस्त्यादि ऋषिनके यथोचित सत्कार सों मद विवश जानी एक पत्नी व्रतसो
काम विवश जानो जाके ऐसे स्वभाव गुणहैं सोई श्रीराम वाराहादि अवतारन में
मुनिश्रेष्ठ अवतारी कहे अवतारको धरे साक्षात्परब्रह्म है अथवा श्रीराम अवतारी
कहे अनेक अवतारन को धरत हैं औ परब्रह्म हैं ॥ १७ ॥ अदृष्ट अंतर्द्धान इष्ट-
पूज्य देवता ॥ १८ ॥
मू०-गाहाछंद॥ रामचन्द्र पदपद्मं वृन्दारक वंदाभिवृंदनीयं॥
केशवमतिभूतनया लोचनंचंचरीकायते ॥ १९ ॥ चतुष्पदी-
छंद॥ जिनको यशहंसा जगत प्रशंसा मुनिजन मानसरंता ।
लोचन अनुरूपनि श्याम स्वरूपनि अंजन अंजित संता ॥
कालत्रयदर्शी निर्गुणदर्शी होत विलम्ब न लागै । तिनके गुण
कहिहौं सब सुख लहिहौं पाप पुरातन भागै ॥ २० ॥
टी०-वृंदारक जे देवताहैं तिनके वृंदसमूह तिन करिकै अभिवंदनीय अर्थ
जिनको अनेक देवता वन्दना करतहैं ऐसे जे रामचंद्र के पदपद्म पदकमल हैं तिन
प्रति केशवदास की मतिरुपी जो भूतनया सीता हैं ताके लोचन चंचरीकाय ते कहे
चंचरीक भ्रमरके ऐसे आचरण करत हैं अर्थ जब मुनि की आज्ञा सों राम-
( १२ ) रामचन्द्रिका-सटीक ।
चंद्र को इष्टदेवता करचो तब सीता सम सदा रामनिकट वर्तिनी हमारी मति के
लोचन कमलमें भ्रमर सदृश रामचन्द्र चरण में अनेक कौतुक करने लगे ॥१९॥
मानस मानसर औ मन आय आपने लोचननके अनुरूप कहे योग्य और के
लोचनके योग्य कज्जलादि अंजन है संतन के लोचननके योग्य रामरूपही हैं ऐसे जे
जिन रामचंद्र के अनेक प्रतिबिंब श्यामरूप रूपी अंजन हैं तिनकरि जे
संत अंजित हैं अर्थ रामचंद्र के प्रतिबिंब रूपनको जे संत जन ध्यानमें आनत
हैं अथवा श्याम स्वरूपनि कहे श्यामरूपता रूपी जो अंजन है ता करिकै, जे
संत अंजित हैं तिन संतनको त्रिकालदर्शी और निर्गुण पशीं नेत्रन करि ज्योति
स्पर्श करै या अर्थ ब्रह्मज्योति के दृष्टा होत बेर नहीं लागति जे रामचंद्रको
ध्यान करत हैं ते त्रिकालदर्शी होत हैं औ ब्रह्मज्योति को देखत हैं इति भावार्थः॥
अथवा निर्गुणपर्शी होत कहे निर्गुणज्योति में मिलिजात बेर नहीं लागति
अथवा निर्गुणते पर अन्य विष्णुकी श्रीशोभा होत बेर नहीं लागति पुरातन
पूर्व कृत ॥ २० ॥
मू०-दो०-जागति जाकी ज्योति जग; एकरूपस्वच्छंद ॥
रामचंद्रकी चन्द्रिका, वरणतहों बहुछंद ॥२१॥ रोलाछंद ॥
शुभ सूरजकुल कलशनृपति दशरथ भये भूपति ॥ तिनके
सुतभये चारि चतुर चितचारु चारुमति ॥ रामचन्द्र
भुवचन्द्र भरत भारत भुवभूषण । लक्ष्मण अरु शत्रुघ्न
दीहदानव दलदूषण ॥ २२ ॥ धत्ताछन्द ॥ सरयूसरिता तट
नगर बसै अवध नाम यश धामघर ॥ अघओघ विनाशी
सब पुरवासी अमरलोक मानहुँ नगर ॥ २३ ॥
टी०-ज्योति ब्रह्मज्योति अथवा अंगछवि औ बहु छंद कहे अनेक रंगतौ
जा रामरूपी चन्द्रकी ज्योति तौ एक रूप है ताकी चन्द्रिका अनेक रंगहै वो
आश्चर्य है यह युक्ति है औ अर्थ यह कि बहुत छंद जे दोहाहि हैं तिनसों
युक्त ॥ २१ ॥ सूर्य कुलके कलश जे नृपति अजादि हैं तिनमें दशरथ
भूपति राजा भये भारत भरतखंड ॥ २२ ॥ यश को धाम कहे घर है धरा पृथ्वी
जाकी अयोध्यापुरी के वासी देवतन सरिस अघपापन के ओघ समूहन के विनाशी
हैं तासों देवलोक सम है ॥ २३ ॥
प्रथमप्रकाशः १. ( १३ )
मू०-छप्पै ॥ गाधिराजको पुत्र साधिसब मित्रशत्रुबल ।
दान कृपान विधान वश्य कीन्हों भुवमण्डल ॥ कैमन अपने
हाथ जीति जग इन्द्रियगन अति । तपबल याही देह भये
क्षत्रिय ते ऋषि पति ॥ तेहि पुर प्रसिद्ध केशव सुमति
काल अतीतागतनिगुनि । तहँ अद्भुत गति पगु धारियो
विश्वामित्र पुनि ॥ २४ ॥ प्रज्झटिकाछन्द ॥ पुनि आये
सरयू सरित तीर तहँ देखे उज्ज्वल अमलनीर । नव नि-
रखि निरखि द्युति गति गंभीर । कछु बरनन लागे सुमति
धीर ॥ २५ ॥ अति निपट कुटिल गति यदपि आय ।
वह देत शुद्ध गति छुवत पाय ॥ कछु आपुन अध अध
गति चलन्ति । झलपति तन को ऊरध फलन्ति ॥ २६ ॥
मदमत्त यदपि मातंग संग । अति तदपि पतित पावन
तरंग बहु न्हाइ न्हाइ जेहि जल सनेह ॥ सब जात स्वर्ग
शूकर सुदेह ॥ २७ ॥
टी०-त्रिकाल दरशीत्व ते जेतो कालबीते रामचन्द्रको अवतार होनो रहै
सो कालअतीतकहे बीतो गुनिकै औ जा कालमें रामचन्द्रजू यज्ञरक्षा करनलायक
भये सो काल आगत आयो गुनिकै ॥ २४ ॥ २५ ॥ दुवौछंदन में विरोधा-
भास है आप कहे अपना औ आप कहे जल के छुवतही शुद्धगति मुक्ति देत है
अथवा जाके जलको कहूँ अनतहूँ छुवौ तौ शुद्धगति देतहै ऊरधपदते स्वर्ग
जानौं ॥ २६ ॥ मद मदिरा सों मत्त यद्यपि मातंग चाण्डालनको संग है
विरुद्धार्थः॥“मातंगःश्वपचीहस्तीत्यभिधानचिंतामणिः”॥औ मत्तगज जामें स्नान
करते हैं इत्यविरोधः पतितपावन कहे पतितन को पवित्र कर्ता स्नेह सों ताके
जलमें न्हाइन्हाइकै शूकरपर्यंत बहु प्राणी सुंदर देह को धरि सब स्वर्ग जातेहैं
अथवा सनेह कहे अप्सरादिकनके इति शेषः ॥ स्नेहसहित अर्थ अप्सरादि स्नेह
सहित ताको स्वर्ग लैजाती है अथवा तेहिके जलके स्नेहहूँ सों कहूं होइ सरयू
जलमें स्नेह करै स्वर्ग जाइ कहूं सदेहपात है देह सहित स्वर्ग जाइ अर्थ याही
( १४ ) रामचन्द्रिका-सटीक ।
देहमें देवरूप ताको प्राप्त है जातहै जिनको देहत्यागहू को कष्ट नहीं होत इति
भावार्थः अथवा शूकर देह सहित जे जीव हैं ते स्वर्ग जातहै और देहधारी तौ
जातेही हैं ॥ २७ ॥
मू०-नवपदीछंद ॥ जहँ तहँ लसत महामदमत्त । वर
वारन वारन दलदत्त । अंग अंग चरचे अति चंदन । मुंडन
झुरके देखिय वंदन ॥ २८ ॥ दोहा ॥ दीह दीह दिग्गजन
के, केशव मनहुँ कुमार ॥ दीन्हीं राजा दशरथहि, दिगपाल
न उपहार ॥ २९ ॥ अरिल्लछंद ॥ देखि बाग अनुराग उप
जिय । बोलत कलध्वनि कोकिल सजिय ॥ राजति रति-
की सखी सुवेषनि । मनहुँ बहति मनमथ संदेशनि ॥ ३० ॥
टी०-ग्रामबाहर जहाँ तहाँ महावत हाथिनको फेरतहैं तिन का वर्णन है
सुमावोक्ति है अथवा स्थान पर बँधे हैं वारन हाथी तिनके दल चमू को अके
लेई दलि डारत हैं यासों अतिबली जानो अथवा बार कहे बेर नहीं लागति
शत्रुदलको दलि डारत हैं झुरके लगाये चन्दन रोरी ॥२८॥ दिक्पाल इन्द्रादि
उपहार भेंट ॥ २९ ॥ कल अव्यक्त मधुर ॥ ३० ॥
मू०-फूलि फूलि तरु फूल बढ़ावत । मोदत महामोद
उपजावत । उड़त परागन चित्त उठावत । भ्रमर भ्रमत
नहिं जीव भ्रमावत ॥ ३१ ॥ पादाकुलकछंद ॥ शुभ सर
शोभै मुनिमन लोभै । सरसिज फूले अलि रस भूले ॥ जल
चर डोलैं बहुखग बोलैं । बरणि न जाहीं उर अरु झाहीं ॥
॥ ३२ ॥ चतुष्पदीछंद ॥ देखीबनवारी चंचलभारी
तदपि तपोधन मानी । अति तपमय लेखी गृहथितपेखी जगत
दिगंबर जानी ॥ जग यदपि दिगंबरपुष्पवती नर निरखि
निरखि मन मोहै । पुनि पुष्पवती तन अति अति पावनगर्भ
सहित सब सोहै ॥ ३३ ॥
प्रथमप्रकाश: १. ( १५ )
टी०-मोदतकहे सुगंधको पसागत ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ द्वैछंदको अन्वय एक है
बनवारी कहे उपवन औ श्लेषते वनकी वारी कुमारी कुमारीपक्ष विरोध है वाटिका
पक्ष शुद्धार्थ है विरोधाभास अलंकार है चंचल स्वभाव चंचल औ वायु योग-
सां चंचलहै पत्तजाभारी कहे गरूहे देह जाकी और दीर्घवृक्षयुक्त तपोधन
तपस्विनी औ तपस्वी सम शीत घाम तोय दुःख सहनिहैं गृहघर और परिखा-
छार दिवालीति दिगंबर वस्त्र रहित दुवौ पक्ष में पुष्पवती रजो धर्मिणी औ प्रफु-
ल्लित तन अति कहे स्थूलकाय औ बहुत भूमि में विस्तार है जाको अति पावन
पवित्र अति दुवौ पक्ष में गर्व सहित गुर्विनी औ फलगर्भ सहित यासां सदा
फलोत्पत्ति जनायो रति रस सुरत औ प्रीति जग जन लीना अनेक पुरुष भोगिनी
परकीयाइति । औ जगके जनन करिकै युक्त अर्थ अति सुख पाइ जग जन
बैठत हैं जामें प्रवीना दोष रहित औ सर्वोत्तमा नवीनापाठ होइ तौ नवोढा औ
नूतनयनि आपनो पुरुष औ राजा सौंपीपति की औ स्त्री औ राजपत्नी ॥ ३३ ॥
मू०-पुनिगर्भ संयोगी रति रस भोगी जगजनलीन कहावै ।
गुणि जग जललीना नगरप्रवीना अति पतिके चित भावै ।
अति पतिहि रमावै चित्त भ्रमावै सौतिन प्रेम बढ़ावै । अब
योंदिनरातिन अद्भुतभाँतिन कविकुल कीरतिगावै ॥ ३४॥
हाकलिकाछंद ॥ संग लिये ऋषि शिष्यन घने पावक
सेतपतेजनिसने ॥ देखत सरिता उपवनभले । देखन अव-
धिपुरी कहँ चले ॥ ३५॥ मधुभारछंद ॥ ऊंचे अवास ।
बहु ध्वज प्रकाश ॥ शोभा विलास । शोभै अकास ॥ ३६ ॥
आभीरछन्द ॥ अति सुन्दर अति साधु । थिर न रहत पल
आधु । परमतपोमय मानि । दण्ड धारिनी जानि ॥ ३७ ॥
हरिगीत छन्द ॥ शुभद्रोण गिरिगण शिखर ऊपर उदित
औषधिसी गनौ । बहु वायु वश वारिद बहोरहि अरुझि
दामिनि द्युतिमनौ ॥ अति किधौं रुचिर प्रताप पावक
प्रकट सुरपुर की चली । यह किधौं सरित सुदेश मेरी करो
दिवि खेलित भली ॥ ३८ ॥
टी०-उपवन वाटिका ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ अवास पर ॥ ३६ ॥ दंडधारिणी हैं
दंडिन के ब्रत को धरे हैं दंडी दंड धरे रहते हैं ये दंड कहे ध्वजदंड धरे हैं कैसो
है ध्वजा औ दंडी अति सुंदर हैं सुवस्त्र रचित औ तपतेज करिः भव्यरूपहै साधु-
राग द्वेषरहित दुवौहैं थिरनरहत वायुयोगसों चंचलरहती हैं औ अनेक तीर्थनमें
फिरबो करतहै औ परमतपोमय है सदा शीत घाम तोयसहती हैं औ प्राणाया-
मादि अनेकतप करत हैं औ अर्थ विरोधाभास है विरोधार्थ अतिसाधु हैं औ पल
आधु थिर नहीं रहती तौ साधुविषे चंचलता विरोध है औ परम तपोमय कहे
बडे तपको करती है औ दंडधारिणी हैं दंडकहे राजदंड डांड इति धारण करता
है लेता है तो तपस्वीको दंडलेवो विरोधहै अविरुद्धार्थ प्रथमको ते जानो ॥३७॥
द्रोणगिरि सदृश मंदिर है शिखर अग्रभाग औषधि सरीस करचो तासों अरुण
पताका वर्णन जानो औ की दामिनी बिजुलीकी द्युतिहै अरुझि रही है तिनको
बारिदके वश्यहै अर्थ बारिद की आज्ञासों वायुवह कहे अनेक प्रकारसों बहोरत है
मेघनक पास लैजायो चहतहै यासों मंदिरनकी अति उच्चता जनायो प्रताप पावक
रघुवंशिन को इतिशेषः ॥ या प्रकार अरुणपताका पंक्ति को वर्णन करि यह पदसों
दूसरी श्वेतपताका पंक्तिको अवलोकि वर्णन लगे सो जानो मेरीकरी कहे बनाई
विश्वामित्र सृष्टिकरन लागे हैं तब नदी बनायोंहै सो आकाशमें हैं पुराणोक्त है
कवि प्रियाहूमें कह्यौहै कि, ऊँचे ऊँचे अटनिपताका अति ऊँची जनु कौशिक की
कीन्हीं गंगा खलँये तरल तर । अथवा मेरीकहेहमारी ‘भगिनीभगिनीतिशेषः’ ।
दिवि कहे दिव्यरूप कहे खेलतिहै आकाशमें कौशिकी नदीहै सो विश्वामित्रकी
भगिनीहै ॥ ३८ ॥
दोहा ॥ जातिजीतिकीरतिलई, शत्रुनकी बहुभाँति ॥
पुर पर बाँधी शोभिजै, मानो तिनकी पाँति ॥ ३९ ॥ त्रिभं-
गी छन्द ॥ सम सब घर शोभैं मुनि मन लोभैं रिपुगण छोभैं
देखि सबैं । बहु दुंदुभि बाजैं जनु घन गाजैं दिग्गज लाजैं
सुनत जबैं ॥ जहँतहँ श्रुति पढ़हीं विघ्न न बढ़हीं जैजस
प्रथमप्रकाशः १. ( १७ )
मढहीं सकल दिशा । सबई सब विधि छम बसत यथा
क्रम देवपुरी सम दिवस निशा ॥ ४० ॥
टी०-ताहीश्वेतपताका पंक्तिमें फेरि तर्क है ॥ ३९॥ द्वै छंदको अन्वय एकहै
क्षोभैहैं डरतैहैं हम समर्थ रातिउ दिन देवपुरी सम है यामें श्लेषार्थ हूहै कैसी देव-
पुरी औ अयोध्या है सम बराबरी है दिनराति जामें घटत बढ़त नहीं
छह महीना उत्तरायण दिन रहत है दक्षिणायन राति रहति है औ समहै
तुल्य आनंद दायक है रातिउ दिन जामें रात्रिहूको चौरादिको भय नाहीं होत
और अर्थ दुवोपक्षकही है ॥ ४० ॥
मू ०-कविकुल विद्याधर सकल कलाधर राजराजबरवेष
बने । गणपति सुखदायक पशुपति लायक शूर सहायक
कौन गने ॥ सेनापति बुधजन मंगल गुरु गण धर्मराज मन
बुद्धि घनी । बहु शुभ मनसाकर करुणामय अरु सुरतरं-
गिनी शोभसनी ॥ ४१ ॥
टी ०--फेरि कैसी है देवपुरी कवि शुक औ कुल कहे समूह विद्याधरनके
विद्याधर देवयोनि विशेष हैं औ सकल कलाधर चंद्रमा औ राजराज कुबेर ये
सब पवरद कहे सुंदरवेष कहे रूपसों बनैहैं औ सुखदायक जो गणपति गणेश हैं
औ लायक कहे श्रेष्ठ पशुपति महादेव हैं औ सूर कहे सूर्य औ जे इन्द्र
सहायक कामादि हैं तिन्हें को गनै अर्थ की अनेक हैं सेनापति स्वामिकार्तिक
औ बुधजन चन्द्र पुत्रजन पद इहाँ स्वरूपको वाची है औ मंगल भौम • औ
गुरु बृहस्पति औ गणकहै गणदेवता ॥ “आदित्यविश्ववसवस्तुषिताभास्वर।-
निलाः । महाराजिकसाध्याश्च रुद्राश्च गणदेवताः । इत्यमरः” औ मनमें बुद्धिहै
घनी जिनके ऐसे धर्मराज कहे यमराज हैं बहु शुभयुक्त हैं मनसाकर कहे
कल्पवृक्ष औ 'करुणामय कहे विष्णु औ सुरतरंगिनी आकाशगंगा इन सबकी
शोभा सों सनीहै अर्थ ये सब बसत हैं यामें अयोध्या कैसी है कवि काव्यकर्ता
वाल्मीकि सदृश औ विद्या चतुर्दश ॥ “अंगानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्याय-
विस्तरः ॥ पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्याश्चैताश्चतुर्दशः” इति । मनुः ॥ अथवा
धनुर्विद्यादि तिनके धर्ता औ सकल कहे चौंसठिहू कलानके धर्ता औ राजराज
कहे बड़े राजा ते वरवेषसों बनेहैं अनेक राजा राजादशरथकी सेवामें हाजिर
२
Here is the line-by-line transcription of the text from the provided image:
( १८ ) रामचंद्रिका-सटीक ।
पुरीमें बसे रहतहैं औ सुखदायक गणपति कहे यूथप औ लायक श्रेष्ठ पशुपति
गोपालादि अथवा गजादि औ सहायक कहे जे सबकी सहाय करत हैं ऐसे जे
शूर योद्धा हैं तिन्हें को गनै बहुत हैं औ सेनापति चमूनाथ बुधजन पंडित औ
मंगल पाठी औ गुरुगण वसिष्ठादि अथवा मंगल कर्ता जे गुरुगण वसिष्ठादिहैं
औ मनमें बुद्धि है घनी जाके ऐसो धर्मराज कहे न्यायदर्शी है कोतवालेति औ
बहुत प्राणी शुभ जो मनसा मनोभिलाष है ताके करनहार हैं अर्थ मनोरथके
दाता हैं औ बहुत करुणामय कहे दयाशील हैं. औ सुरतरंगिनी सरयू इनकी
शोभा सों सनी है अर्थ इन सबसों युक्त है ॥ ४१ ॥
मू०-हीरकछन्द ॥ पंडितगण मंडितगुण दंडित मति
देखिये। क्षत्रिय बर धर्म प्रवर क्रुद्ध समर लेखिये ॥ वैश्य
सहित सत्य रहित पाप प्रगट मानिये । शूद्र सकति विप्र
भगति जीव जगत जानिये ॥ ४२ ॥
टी०-पंडित पदते ब्राह्मण जानौ ते अनेक गुण जे शास्त्रादि हैं तिनसों
पंडित युक्त हैं औ दंडित हैं संक्षितहै मति जिनकी अर्थ सत् मति सों युक्तहैं
औ क्षत्रिय क्षत्र धर्म करिकै प्रवर बली हैं औ समरहीमें क्रोधकरत हैं औ
वैश्य बनिया सत्य सों युक्त हैं औ पापसों रहित हैं औ शूद्रन के जीवमें
ब्राह्मण की भक्तिज्ञ गति है ताही में तिनकी शक्तिबल जानियतहैं अर्थ शूद्र-
भक्ति युक्त ब्राह्मणकी सेवा करत है अथवा शूद्रनके जीवमें शक्ति कहे देवी
औ विप्रकी भक्ति जगतिहै शूद्रनको देवी औ ब्राह्मणनकी उपासना उचितहै
या प्रकार आपने अपने धर्म सों युक्त चारों वर्ण बसत हैं यामें ॥ ४२ ॥
मू०-सिंहविलोक्ति छंद ॥ अति मुनितन् मन तहँ
मोहि रह्यो । कछु बुधिवल वचन न जाइ कह्यो ॥ पशु
पक्षि नारि नर निरखि तबै । दिन रामचन्द्र गुण गनत सबै
॥ ४३ ॥ मरहट्टाछन्द ॥ अतिउच्च अगारनि बनी पगारनि
जनु चिंतामणि नारि । बहुशत मख धूपनिधूपित अंगनि
हरिकीसी अनुहारि । चित्रीबहु चित्रनि परम विचिन्त्रिनि
केशवदास निहारि । जनु विश्वरूप को अमल आरसी रची
विरंचि विचारि ॥ ४४ ॥ सोरठा ॥ जगयशवन्तविशाल,
राजादशरथकी पुरी ॥ चंद्रसहित सबकाल, भालथली जनु
ईशकी ॥ ४५ ॥
टी०-दिनकहे दिनप्रति ॥ ४३ ॥ बहुत जे अतिउच्च अपार घरहैं बहु पदको
संबंध सर्वत्र है तिनकी जे बनी पगार परिखा हैं छार देवालीति कहूं शिरवंदी
कहतहैं तिनमें लगी अनेक पुर कौतुक देखिवेकों चिंतामणि सदृश नारी स्त्री
ठाढी हैं चिंतामणि सदृश जिनको देखि मनोभिलाष पूरे होत हैं या प्रकारके
स्त्रीभवन हैं औ बहुत घरसत कहे उत्तम जे मख यज्ञहैं तिनके धूपन कहे धुमन
करिकै धूपित अंगनिसों युक्त हैं ते हरिविष्णुके अनुहारि हैं अर्थ श्यामरूप
हैं ऐसे यज्ञशाला हैं औ बहुत घर परम विचित्र कहे अद्भुत चित्रनिसों चित्रित
हैं तिन्हें मानो विरंचि ब्रह्मा विचारि एकाग्र चित्त करिकै विश्वरूप जो संसार
है अथवा विराट्रूप ताकी आरसी ऐना बनायो है जैसे ऐनामें बिम्ब सदृश
प्रतिबिम्ब देखि परतहै तैसे संसारमें जो वस्तु हैं सो सब मंदिरनमें चित्रित हैं
ऐसे चित्रशाला हैं पुरीमें पैठि तिन्हें विश्वामित्र निहारि कहे देखत भये ॥ ४४॥
जगमें विशाल सुंदर औ यशवन्त कहें यशयुक्त जो राजा दशरथकी पुरी है सो
सबकाल चन्द्रमा सहित मानो ईश महादेवकी भालथली है चन्द्र सरिस यश है
विशाल दुवौ हैं यासों सदा निष्कलंक यश पुरीको जनायो ॥ ४५ ॥
मृ०-कुंडलिया ॥ पंडितअति सिगरीपुरी, मनहु गिरागु
ति गूढ़ । सिंहनि युत जनु चंडिका, मोहति मूढ अमूढ़ ॥
मोहति मूढ़ अमूढ़, देव सँग दितिसों सोहै । सब शृंगार
सँदेह, मनोरति मन्मथ मोहै ॥ सब शृंगार सदेह सकल
सुख सुखमा मंडित । मनो शची विधिरची विविधि विधि
वरणत पंडित ॥ ४६ ॥
टी०-सिगरी पुरी अति पंडित है अर्थ पुरीके निवासी जनसब पंडित हैं
यासों मानों गति कहे दशा है गूढ जाकी अर्थरूपं पुरी है अपनी दशाको
छपाये मानो गिरा सरस्वतीहैं गिराहूके आसतजन अतिपंडित होतहैं अथवा
( २० ) रामचन्द्रिका-सटीक ।
मनहूँको औ गिराकहें वचननहूँकी गति है गूढजाकी कथ जाकीदशाको अंत-
मन वचन नहीं पावत चंडिकाको सिंहवाहन है औ विकराल रूपदेखि मूढ औ
अमूढके भयसे मोह होत है पुरी पुरुष सिंहन सों युक्त है औ अति विचित्र
शोभा निरखि मूढ अमूढ के आनंदसे मोह होत है अदितिके देवता पुत्र हैं
तासों संगमें देव रहत हैं इहाँ अदिति पदकी अकार को लोपहै भाषाके कविन को
नियम है कहूं अकारादि पदकी अकारको लोपकरि डारत हैं यथा बिहारी
कृतसप्तशतिकायां । “अधिकअँधेरो जगकरै, मिलिमावस रविचंद” अथवा
दिति दैत्यमाता सम है जैसे दितिसों बडेवीर दैत्यभये हैं तैसे अयोध्याहूमं अनेक
वीर उत्पन्न होतहैं रतिमन्मथ कामकी स्त्रीहै तासों मनको मोहति है पुरी शोभा-
सों कामहूको मन मोहति है तासों अति शोभा युक्त जानौ शची इन्द्राणिहूं
राज्यादि सबसुख औ सब सुखमा शोभासों मंडित है औ अनेक विधिसों पंडित
वर्णन करत है ऐसी पूरीहू है अथवा सुखमासों मंडित युक्त सकल जे सुख हैं
तिनसों शची कहे संचित पूँजी भूत मानौ विधातें रच्यो है अर्थ पूर्ण सुख औ
पूर्ण शोभा एकत्र करि ताहीको पुरी बनायो है ॥ ४६ ॥
मू०-काव्यछंद ॥ मूलनहींकोजहांअधोगतिकेशवगाइय ।
होमहुताशनधूमनगरएकैक मलिनाइय ॥ दुर्गतिदुर्गनहीं
जोकुटिलगतिसरितनहीमें । श्रीफलकोअभिलाषप्रगटकवि
कलके जीमें ॥ ४७ ॥ दोहा ॥ अतिचंचलजहँचंचलदलै,
विधवाबनी न नारि ॥ मनमोह्योऋषिराजको, अद्भुतनगर
निहारि ॥ ४८ ॥ सोरठा ॥ नागरनगरअपार, महामोहतम
मित्रसे । तृष्णालताकुठार, लोभसमुद्रअगस्त्यसे ॥ ४९ ॥
दोहा ॥ विश्वामित्रपवित्रमुनि, केशवबुद्धिउदार ॥ देखत
शोभानगरकी, गये राजदरबार ॥ ५० ॥
इति श्रीमत्सकललोकलोचनचकोरचिंतामणिश्रीरामचंद्र
चंद्रिकायामिन्द्रजिद्विरचितायांविश्वामित्रस्याऽयो-
ध्यागमनंनामप्रथमःप्रकाशः ॥ १ ॥
द्वितीयप्रकाशः २. ( २१ )
टी०-मूलजर अधोगति नर्क औ नीचेको गति गमन हुताशन अग्नि दुर्गति
नर्क औ दुष्कारि कहेगति जिनमें कुटिलता इति श्री फलद्रव्य औ विल्वफल
कूचनकी उपमा देवेको परिसंख्यालंकार है ॥ ४७ ॥ चलदल पीपर वृक्षवनी
वाटिका सोइ विधवाहै याहूमें परिसंख्या है ॥ ४८ ॥ नागर प्रवीण मित्र सूर्य जो
सदा सब वस्तु पाइवेकी इच्छाहै सो तृष्णा जानो औ जो कछू वस्तु देखि
सुनिकै इच्छा चलै सो लोभ जानो ॥ ४९ ॥ ५० ॥
इति श्रीमज्जगज्जननीजनकजानकीजानकीजानिप्रसादायजनजानकीप्रसाद
निर्मितायां रामभक्तिप्रकाशिकायां प्रथमः प्रकाशः ॥ १ ॥
मू०-दोहा ॥ या द्वितीय प्रकाशमें, मुनि आगमन प्रकाश ॥
राजासों रचना वचन, राघव चलन विलास ॥ १ ॥
हंस छंद ॥ आवत जात राजके लोग । मूरति धारी मानहुँ
भोग ॥ २ ॥ मालतीछंद ॥ तहँदरबारी । सबसुखकारी ॥
कृतयुग कैसे । जनुजन वैसे ॥ ३ ॥ दोहा ॥ महिष मेष
मृग वृषभ कहुँ, भिरत मल्ल गजराज ॥ लरत कहूँ, पायक
नटत, बहु नर्तक नटराज ॥ ४ ॥ समानिका छंद ॥ देखि
देखिकै सभा । विप्र मोहियो प्रभा ॥ राजमंडली लसै ।
देवलोकको हँसै ॥ ५ ॥ मल्लिकाछंद ॥ देशदेशके नरेश ।
शोभिजैसैबैसुवेश ॥ जानियेनआदिअंत । कौनदासकौन
संत ॥ ६ ॥ दोहा ॥ शोभितबैठे तेहिसभा, सातद्वीपके
भूप ॥ तहँराजादशरथलसै, देवदेव अनुरूप ॥ ७ ॥ देखि
तिन्हैंतबदूरिते, गुदरानो प्रतिहार ॥ आयेविश्वामित्रजू, जनु
दूजोकरतार ॥ ८ ॥ उठिदौरेनृपसुनतहीं, जाइगहेतबपाइ ॥
लै आयेभीतरभवन, ज्यौंसुरगुरुसुरराइ ॥ ९ ॥ सोरठा ॥
सभामध्येबैताल, ताहिसमयसोपढिउठ्यो ॥ केशवबुद्धिवि-
शाल, सुंदरमूरतिभूपसो ॥ १० ॥
( २२ ) राजचन्द्रिका-सटीक ।
टी०-॥ १ ॥ २ ॥ कृतयुग सत्ययुग ॥ ३ ॥ मल्ल बाहु युद्धंकर पायक
पटंवाज नटककहे नाचत हैं नर्तक नृत्यकारी ॥ ४ ॥ ५ ॥ जहाँ सिंहासनमें
राजा दशरथ बैठे हैं सो आदिहै तहाँते जहाँ पर्यंत दरबारी बैठे हैं सो अंत है
सो आदिते अंततक दरबारिनमें कौन दास कहे सेवकहै औ कौन संत कहे स्वामीहै
यह नहीं जानियत अर्थ सब दरबारी राजसाज सँवारे हैं। “सद्भिद्यमाने सत्ये च
प्रशस्तांचितसाधुषु” इत्यभिधानचिंतामणिः ॥ इहाँ अर्चितपदको पर्याय
स्वामीजानो ॥ ६ ॥ देवदेव इंद्र ॥ ७ ॥ गुदरानो जाहिर कियो करतार
ब्रह्मा ॥ ८ ॥ ९ ॥ बेताल भाट ॥ १० ॥
मू०-बैतालाघनाक्षरी ॥ बिधिके समानहैंविमानीकृतरा-
जहंस, विविधविबुधयुतमेरुसो अचलहै । दीपतिदीपतिअ-
तिसातौंदीपदीपियतु, दूसरोदिलीपसोसुदक्षिणाकोबलहै ।
सागरउजागरकीबहुवाहिनीकोपति, छनदानप्रियकियौसूर-
जअमलहै । सबविधिसमरथराजैराजादशरथ भगीरथपथ-
गामीगंगाकैसोजलहै ॥ ११ ॥ दोहा ॥ यद्यपिईंधनजरिगये,
अरिगणकेशवदास ॥ तदपिप्रतापानलनके, पलपल बढ़त
प्रकाश ॥ १२ ॥ तोमरछन्द ॥ बहुभाँतिपूजिसुराई । कर-
जोरिकैपरेपाई ॥ हँसिके कह्योऋषिमित्र । अबबैठराजप-
वित्र ॥ १३ ॥ मुनिसुनिदानमानसहंस । रघुवंशके अवतंस ॥
मनमाँहजोअतिनेहु । यकबातमाँगिदेहु ॥ १४ ॥
टीका-बिमानी कृत कहं वाहनी कृतहैं राजहंस जिन करिकै ब्रह्माको हंस-
वाहन है और राजा विमानीकृत कहे मानरहित कियेहैं राजनकेहंस जीवजिनक-
रिकै अथवा विमानीकृत वाहनीकृतहैं राजनके हंसजीव जिन करिकै अर्थ--शत्रु
भयसों मित्र प्रेम सों मनमें चढ़ाये रहत है विबुध देवता औ पंडित दिलीप की
स्त्रीको सुदक्षिणा नाम रह्यो ताके पातिब्रत को बल रह्यो औ सुष्ठु जो दक्षिणा
दानद्रव्यहै वाहिनी नदी औ चमूक्षण दारा त्रिनहौ हे प्रिय ! जाकी सूरजके अमल-
में अर्थ सूर्यके प्रकाशमें रात्रिको नाश होत है अथवा क्षणनदान कहे जलांजलि
द्वितीयप्रकाशः २. (२३)
दान औ क्षणक्षण प्रतिहैं दानही प्रिय जिनको क्षणक्षण में दानदीवो करत हैं
गंगाजल सगर के सुतन के तारिवेको भागीरथके पीछे पीछे आयौ है औ राजा
कुल पंथ गामी हैं श्लेष धर्मोपमा हैं कोउ परंपरित रूपक कहत हैं ॥ ११॥१२॥
ऋषिनमें मित्र सूर्यसम हैं ॥ १३ ॥ दानरूपी जो मानस मानसर है ताके तुम
हंस हौ अर्थ दानहीं में है विहार जिनको वडेदाता हौ अवतंस कर्ण-
भूषण ॥ १४ ॥
मू०-राजा-अमृतगतिछंद ॥ सुमितमहामुनिसुनिये ।
तनमनधनसबगुनिये ॥ मनमहँहोइसोकहिये । धनिसोजोआ
पुनलहिये ॥ १५ ॥ ऋषिदोधकछंद ॥ रामभयेजवनेवन
माहीं । राक्षसकैरवैरैवहुधाहीं ॥ रामकुमारहमैंनृपदीजै । तौ
परिपूरणयज्ञकरीजै ॥ १६॥ तोटकछंद॥ यहबातसुनीनृपनाथ
जबै । शरसेलगेआखरचित्तसबै ॥ मुखतेकछुबातनजाइक
ही । अपराधविनाऋषिदेहदही ॥ १७ ॥ राजा-अतिकोम
लकैसबबालकता ॥ बहुदुष्करराक्षसघालकता ॥ हमहींच
लिहैक़षिसंगअबै । सजिसैनचलैचतुरंगसबै ॥ १८ ॥ वि-
श्वामित्र-षट्पद ॥ जिनहाथनहठिहरषि हनतहरिणी-
रिपुनन्दनि ॥ तिननकरतसंहारकहाँमदमत्तगयन्दनि॥जिनवे
धतसुखलक्षलक्षनृपकुँवरकुँवरमनि । तिनबाणनिवारहबा
घमारतनहिंसिंहनि । नृपनाथनाथदशरथसुनियअकथक
थायहमानिये । मृगराजराजकुलकलशअबबालकवृद्धन
जानिये ॥ १९ ॥
टीका-जो वस्तु आप लहिये लीजिये सो धन्यहै ॥ १५ ॥ रामपरशुराम ॥
॥ १६ ॥ १७ ॥ हाथी घोडा रथ पियादा चारों सेनाके अंग हैं ॥ १८ ॥
हरिणीके साहचर्यते रिपुपद ते हरिणी रिपु कहे सिंहजानौ जिन हाथन सिंह
हरिणी मारत हैं तिन सों कहा गजनको नहीं मारत अर्थ गजहू मारत है औ
कुँवरन में मणिश्रेष्ठ ऐसे नृपकुँवर जिन बाणनि सुख कहे सहजही लक्ष कहे