प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३३१
सद् द्रव्यं स्यात् पराधीनं सम्बन्धोऽन्यस्य वा कथम् ।
वर्णा निरर्थकाः सन्तः;
पदादिपरिकल्पितम् ॥ २३९ ॥
लक्षणः कल्पनया कृतो न वास्तवः; अन्यथा सद् द्रव्यं सम्बन्धाख्यं पराधीनं
सम्बन्ध्यायत्तं कथं स्यात् ! कथं वा भिन्नयोः सम्बन्धिनोः श्लेषलक्षणः सम्बन्धः;
परस्परममिश्रस्वभावत्वात् सर्वस्य ! तथापि सम्बन्धेऽतिप्रसङ्गात् ।
किञ्च —अयं सम्बन्धो वर्त्तमानो वर्णेषु पदादिषु वा वर्त्तेत । तत्र वर्णाः
सन्तो निरर्थकाः; प्रत्येकं तेषामर्थप्रतिपादकत्वाभावात् । नानाप्रयोक्तृप्रयुक्ते-
भ्योऽर्थप्रतिपत्तेश्च व्यतिक्रमप्रयुक्तेभ्यश्च सरो रस इत्यादिभ्यस्तुल्या स्यात्
प्रतिपत्तिः, तत्समुदायस्य चासम्भवः; क्रमेणोपलम्भात् । न च समुदायो नाम
समुदायिभ्यो भिन्नः; अनुपलब्धबाधितत्वात् । तेषां च वाचकत्वादेकस्मादपि
प्रतीतिः स्यात् । प्रत्येकं न चेद् वाचकाः, समुदितेभ्योऽपि तेभ्यो न स्यात्
प्रतीतिः; तदाप्यन्यस्याभावात् ।
अथ क्रमेण वर्णेषु गृहीतेषु तत्संस्कारसहायेनाध्यक्षेण गृहीतादन्त्यवर्णा-
दर्थप्रतीतिः । तत् किमन्य एव वर्णो वाचकः, नान्ये ! तथा चेद् ? व्यर्थं तेषा-
मुच्चारणम् । सर्वेषु प्रतीतेष्वर्थप्रतीतिरिति चेत् ? किमन्यवर्णग्राहिकया बुद्ध्या
सर्वत्र ग्रहणम् ! अन्यान्यबुद्धयैव चेत् ? ताः किं बुद्धयोऽन्त्यवर्णबुद्धिकाले भवन्ति,
येन तदर्थप्रतीतिरुच्यते ! अन्यान्यकाल एवेति चेत् ? यदि ताभिर्वाचका वर्णा
गृह्यन्ते, एकैकवर्णग्रहणेऽप्यर्थप्रतीतिः स्यात् । वाचकेषु सर्वेषु गृहीतेषु प्रती-
तिरिति चेत् ? तदा तु न प्रत्येकं वाचकः, तदतिरिक्तश्च समुदायो नास्ति ।
प्रत्येकं समर्थाः स्थितिबीजादयोऽङ्कुरजनने, न च केवला जनयन्तीति
चेत् ? ये समर्थाः, न तेषां क्षणिकत्वात् पृथग्भाव इत्यसमानम् । समुदिता एव तु
समर्थाः । न त्वेवं वर्णानां कापि समुदायः; क्रमोपलभ्यत्वात् । तदा चेद् ? प्रति-
पादका अवाचका एव । पूर्ववर्णग्रहणसंस्कारेऽपि किमन्यवर्णबुद्धौ सर्वे प्रतिभान्ति ?
न वा ? न तावदुपलभ्यन्ते । ततस्तदुपदर्शमपि व्यर्थम् । सर्वेषु क्रमात् प्रतीतेषु
स्मृतिः समुदायविषया भवतीति चेत् ? किं वर्णानां समुदायोऽस्ति, प्रतीतो वा;

३३२ प्रमाणवार्त्तिके [ अपौरुषेयत्व-
अवस्तुनि कथं वृत्तिः सम्बन्धस्यास्य वस्तुनः ।
अपौरुषेयतापीष्टा कर्तॄणामस्मृतेः किल ॥ २४० ॥
सन्त्यस्याप्यनुवक्तार इति धिग् व्यापकं तमः ! ।
कुमारिलमतखण्डनम्
यथायमन्यतोऽश्रुत्वा नेमं वर्णपदक्रमम् ॥ २४१ ॥
यः स्मर्यते केवलं कल्प्यते । कल्पितस्य वाचकत्वाभ्युपगमे न विवादः । तस्मान्न
वर्णे सम्बन्धवृत्तिः ।
पदवाक्यादिषु तर्हि स्यादिति चेत् ? न हि क्रमोच्चारितेभ्यो वर्णेभ्यो
व्यतिरिक्तं पदादिकमुपलभ्यते । केवलं कल्पनाबुद्ध्या क्रमोच्चारितानां वर्णानां
समुदायः कल्पितः पदम् । पदानां च समुदायः कल्पितो वाक्यमुच्यते । तच्च
कल्पितत्वादवस्तु । अवस्तुनि सम्बन्धस्यास्य वस्तुनः कथं वृत्तिः ! न
हि शशविषाणस्य नीलादिधर्मो युक्तः । तदेवं न सम्बन्धो नित्योऽनित्यो वा
युक्त इति स्थितम् ।
वेदवाक्यानामपौरुषेयतापि केनचिन्मीमांसकप्रवरेणेष्टा; कर्तॄणामस्मृतेः
लिङ्गात् किल । अक्षमायां किल-शब्दः । अस्याप्यर्थस्य न्यायाद् दूरमायातस्या-
नुवक्तारः पण्डितम्मन्याः१ सन्ति । तस्यैव तावदीदृशं प्रज्ञास्खलितं कथं
वृत्तमिति सविस्मयानुकम्पञ्चेत् । तदप्यपरेऽनुवदन्तीति निर्दयाक्रान्तभुवनम् !
धिग्व्यापकं तमः ! तथा हि—कर्तुः स्मरणमसिद्धं स्मरन्ति सौगता मन्त्राणां
कर्तॄन् अष्टकादीन्, काणादाश्च विधातारम् । मिथ्या तत्स्मरणञ्चेत् ? कुमार-
सम्भवादेरपि कालिदासादिकर्तृस्मरणं मिथ्येति तदप्यपौरुषेयम् । तत्रैकं स्म-
रणमप्रमाणमन्यच्चान्यथेति नात्र विभागकारणम् । बहूनां सम्प्रतिपत्तिविप्रतिपत्तयश्च
न प्रमाणेतरलक्षणे संवादसत्त्वेन सिध्यतः । ततश्चास्मृतकर्तृकमित्यशक्यनिश्चयम्;
सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वात् ।
यदापि वेदानधीयानो यथायमिदानीन्तनो माणवकोऽन्यत उपा-
ध्यायादश्रुत्वा इममुच्यमानं वर्णपदयोः क्रममानुपूर्वीविशिष्टां वेदारूख्यां
१. कुमारिलादयः ।

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३३३
वक्तुं समर्थः पुरुषस्तथान्योऽपीति कश्चन¹ ।
अन्यो वा रचितो ग्रन्थः सम्प्रदायादृते परैः ॥ २४२ ॥
दृष्टः कोऽभिहितो येन सोऽप्येवं नानुमीयते ।
यज्जातीयो यतः सिद्धः सोऽविशिष्टोऽग्निकाष्ठवत्² ॥ २४३ ॥
अदृष्टहेतुरुपन्यस्तद्भवः सम्प्रतीयते ।
तत्राप्रदर्श्य ये भेदं कार्यसामान्यदर्शनात् ॥ २४४ ॥
वक्तुमसमर्थः; वेदकपाठकत्वात् । तथाऽन्य उपाध्यायस्तदुपाध्यायोऽपीत्य-
नादिरेष क्रम इति कश्चन मीमांसकः । सर्वस्यैव वेदपाठः परोपदेशादिति
नित्यतैव वेदानाम् ।
तत्राप्याह—अन्यो वा वेदादितरः काव्यादिग्रन्थो रचितः कवि-
प्रभृतिभिः सम्प्रदायादृते उपदेशाद्विना परैरध्येतृभिरभिहितः को दृष्टः,
न कश्चित्, येन परोपदेशेऽसत्यशक्याध्ययनत्वेन सोऽपि काव्यादिरेवं नित्यं
नानुमीयते । तत्रापि हेतुरयं सिद्ध एव । अथ पुरुषेण, तत्करणाविरोधात्
सन्दिग्धव्यतिरेकताऽस्य हेतोः, तदा वेदेऽपि दुष्टत्वमस्याः कथं निवार्यम् ।
अपि च—यज्जातीयो यद्द्रव्यसमानजातीयो यः पदार्थो यतो हेतोः सिद्धः,
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां निश्चितः, स तज्जातीयत्वेनाविशिष्टो अन्योऽदृष्टहेतुरपि
तद्धेतुकत्वेन सम्प्रतीयते । किमिव ? अग्निकाष्ठवत् काष्ठकार्यत्वेन वह्नेर्नि-
श्चितत्वात् वह्निदर्शनाददृष्टमपि काष्ठमनुमीयते । न च वैदिकपौरुषेयवाक्यानां
कश्चिद् भेदः; सर्वेषां दुर्भणत्वादीनां मन्त्रादिसामर्थ्यानां च साधारणत्वात् ।
इदानीं वेदकरणसमर्थपुरुषादर्शनं भारतादिष्वपि समानम्, ततोऽसत्य-
वान्तरभेदे भेदाद्धेतूपन्यासो न युक्तः । सति तु वस्तुतः तत्र साधनीकृते
वस्तुन्यवान्तरभेदे भेदमप्रदर्श्य कार्यसामान्यस्य विजातीयव्यावृत्तिमात्रस्य
१. “वेदस्याध्ययनं सर्वं गुर्वध्ययनपूर्वकम् ।
वेदाध्ययनवाच्यत्वादधुनाध्ययनं यथा” ॥ ( श्लो० वा०, वाक्याधि० ३६६ )
इति दूषयन्नाह आचार्यः ।
२. स तस्मादग्निकाष्ठवत्—पाठा० ।

हेतवः प्रवितन्यन्ते सर्वे ते व्यभिचारिणः ।
सर्वथाऽनादिता सिध्येदेवं नापुरुषाश्रयः ॥ २४५ ॥
तस्मादपौरुषेयत्वे स्यादन्योऽप्यनराश्रयः ।
म्लेच्छादिव्यवहाराणां नास्तिक्यवचसामपि ॥ २४६ ॥
अनादित्वाद् तथाभावः;
पूर्वसंस्कारसन्ततेः ।
दर्शनात् । ये हेतवः—"यद्वेदाध्ययनं तद्वेदाध्ययनपूर्वकम्, न करणपूर्वकम्,
यथा यः पथिकाग्निः स ज्वालापूर्वको नारणिन्निर्मथनपूर्वकः¹" इत्यादयः
प्रवितन्यन्ते विस्तार्यन्ते, सर्वे ते व्यभिचारिणोऽनैकान्तिकाः; न हि वेदाध्य-
यनमित्येवाध्ययनपूर्वकं कृत्वा करणपूर्वकस्याप्यध्ययनस्योपपत्तेः, अरणिन्निर्मथनस्य
च वह्नेर्भावाविरोधात् ।
भवतु वा । एवं वेदाध्ययनमध्ययनपूर्वतासाधनम्, तथापि सर्वथाऽना-
दिता वेदाध्ययनस्य सिध्येत् डिम्भकपांशुकीडादीनामिव । नापुरुषाश्रयः
पुरुषाश्रयणाभावस्तु न सिध्येत् । डिम्भकपांशुकीडादयो हि दर्शनपूर्वका अनाद-
यश्च । न चापौरुषेयाः; डिम्भकैरेव क्रियमाणत्वात् । एवं शब्दा अप्यध्येतृभिरेव
क्रियन्ते, न तु स्वयमात्मानं ध्वनयन्ति येनापौरुषेयाः स्युः । अनादिस्तादृक्
करणक्रमः; पुरुषपरम्पराया अनादेरागतत्वात् ॥ २४५ ॥
अथानादित्वादेवापौरुषेयता ? इत्याह—तस्मादनादित्वादपौरुषेयत्वे साध्ये
स्यादन्योऽप्यपौरुषेयोऽनराश्रय इति प्रसङ्गः ।
तमेवाह—म्लेच्छादेर्व्यवहाराणां मातृविवाहमुक्तिप्रापणमारणादीनां
नास्तिक्यवचसामपि परलोककर्मफलाद्यपवादिनामनादित्वात् तथाभावोऽपौ-
रुषेयत्वं स्यात् ।
यदि पौरुषेयाः, कथमनादयः ? इत्याह—पूर्वसंस्कारादनादेः सन्ततेः
सन्तानेन प्रवृत्तेः। अथानादित्वात् म्लेच्छादिव्यवहाराणाम्नापौरुषेयतास्तु ? इत्याह—
१. नावारणि०—रा० ।

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३३५
तादृशेऽपौरुषेयत्वे कः सिद्धेऽपि गुणो भवेत् ॥ २४७ ॥
अर्थसंस्कारभेदानां दर्शनात् संशयः पुनः ।
अन्याविशेषाद् वर्णानां साधने किं फलं भवेत् ॥ २४८ ॥
वाक्यं भिन्नं न वर्णेभ्यो विद्यतेऽनुपलम्भतः ।
अनेकावयवात्मत्वे पृथक् तेषां निरर्थता ॥ २४९ ॥
अतद्रूपे च ताद्रूप्यं कल्पितं सिंहतादिवत् ।
प्रत्येकं सार्थकत्वेऽपि मिथ्यानेकत्वकल्पना ॥ २५० ॥
एकावयवगत्या च वाक्यार्थप्रतिपद् भवेत् ।
तादृशे म्लेच्छादिव्यवहारसाधारणेऽपौरुषेयत्वे सिद्धेऽपि को गुणोऽविसंवा-
दकलक्षणो भवेद् । पौरुषेयवाक्यानां विसंवादादर्शनादपौरुषेयत्वमिष्टम्, स च
तस्मिन्नपि सति म्लेच्छादिव्यवहाराणामिव दुष्परिहरः ॥ २४६-२४७ ॥
अथ वेदवाक्यानामेवानादित्वादपौरुषेयत्वम् ? तदा अर्थस्य संस्कारो
व्याख्यानं तस्य भेदानां विकल्पानां प्रकृतिप्रत्ययानेकार्थत्वात् रूढेर्निरुक्ता-
दिभ्यश्च यथाप्रतिभं पुंसां दर्शनात् संशयोऽर्थनिश्चयाभावः ।
कस्य चापौरुषेयत्वमिष्टम्—किं वर्णानाम्, उत पदवाक्यानाम् ? इत्याह—
अन्यैर्लौकिकैर्वर्णैर्वैदिकानां वर्णानामविशेषात् प्रत्यभिज्ञायमानत्वेनैकत्वादपौरु-
षेयत्वस्य साधने किं फलं भवेत् ; तथात्वे लौकिकानामप्यर्थव्यभिचारात् ॥ २४८ ॥
वाक्यं पदं च वर्णेभ्यो भिन्नं न विद्यते; अनुपलम्भात्, तत् कथमस्या-
पौरुषेयत्वं साध्यम् ? अभिन्नं चेत्, तदानेकावयवात्मत्वे वाक्यस्य तेषामवय-
वानां पृथक् प्रत्येकं निरर्थकतेति पदात्मकमनर्थकमेव स्यात् । ततश्चातद्रूपेऽ-
वाचकरूपे ताद्रूप्यं वाचकत्वं कल्पितं कल्पनाबुद्धिनिर्मितं माणवकादाविव
सिंहतादि । ततः पौरुषेयमेव वाचकत्वं स्यादिति प्रस्तुतक्षतिः ।
अथ प्रत्येकमवयवानां सार्थकत्वम् ; तदा—प्रत्येकं सार्थकत्वेऽपि मिथ्या-
नेकत्वस्यानेकावयवात्मकस्य कल्पना, एकस्मादर्थप्रतीतेः ॥ २४९-२५० ॥
तथैकस्यावयवस्य गत्या वाक्यार्थस्य प्रतिपत् प्रतीतिर्भवेत् ; एकस्यापि
वाचकत्वात् । तत्समुदायो वाचक इति चेत् ? स किं तेभ्यो भिन्नः, स च प्रत्युक्तः ।

३३६ प्रमाणवार्त्तिके [ अपौरुषेयत्व-
सकृच्छ्रुतौ च सर्वेषां कालभेदो न युज्यते ॥ २५१ ॥
स्फोटनिरसनम्
एकत्वेऽपि ह्यभिन्नस्य क्रमशो गत्यसम्भवात् ।
अनित्यं यत्नसम्भूतं पौरुषेयं कथं न तत् ! ॥ २५२ ॥
नित्योपलब्धिर्नित्यत्वेऽप्यनावरणसम्भवात् ।
अश्रुतिर्विकलत्वाच्चेत् कस्यचित् सहकारिणः ॥ २५३ ॥
अवयवा मिलिताः समुदाय इति चेत् ? स च न सम्भवत्येव । तद् यदि प्रत्येकं
वाचकत्वमेव ? तदैषां प्रत्येकं वाचकत्वे चैकस्मादपि स्यादर्थप्रतीतिः ।
अथ एकावयवगत्या ऽर्थप्रतिपत्तेरवयवान्तरवैफल्यदोषात् सर्वावयवानां सकृ-
च्छ्रुतिरिष्यते ? तदा सर्वेषामवयवानां सकृच्छ्रुतौ चाभिमतायामवयवश्रवणस्य
कालभेदो न युज्यते, दृश्येत च ॥ २५१ ॥
अथानवयवमेकं वर्णेभ्यो व्यतिरिक्तं स्फोटरूपं वाक्यम्, तच्च क्रमवद्भि-
र्नियतानुपूर्वीकैर्ध्वनिभिः क्रमेण व्यज्यते । व्यञ्जक्यनुक्रमेणैव च क्रमवत् प्रतीयते,
तद्रूपाविभागेन नादरूपाणां वर्णानां ग्रहणात् वर्णविभागवच्च लक्ष्यते । वस्तु-
तस्तथारहितमपीति केचित् ।
तदेकत्वेऽपि ह्यभिन्नस्यानवयवस्य स्फोटरूपस्य वाक्यस्य प्रथमध्वनिनापि
व्यक्तत्वात् क्रमशो गतेः प्रतीतेरसम्भवात् सकृत्प्रतीतिप्रसङ्गः । यदि प्रथम-
व्यक्तौ न प्रतीतिः, अपरास्वपि न स्यात्; तदेकव्यञ्जकत्वाद् व्यक्तीनाम् ।
किञ्च - वाक्यं तन्नित्यम्, अनित्यं वा स्यात् ? यद्यनित्यम्, पौरुषेयं
कथं न तत्; यत्नसम्भवात् घटादिवत् ॥ २५२ ॥
नित्यत्वेऽप्युपलब्धिर्नित्या भवेत् । वाक्यानामनावरणसम्भवात् आव-
रणायोगात् । यदि नित्यं कदाचिदुपलभ्यते, तदा तस्यानावृतस्वभावताऽभ्युप-
गन्तव्या । तादृशं नित्यमुपलभ्येताभिमतकाल इव । आवृतस्वभावे तु सर्वदाऽ-
नुपलम्भः स्यात् । तस्मात् कालभेदेनोपलभ्यानुपलभ्यस्वभावत्वादेकस्य नाशादन्य-
स्योदय इति स्यात् । तथा च नित्यत्वक्षतिः ।
एकस्वभाव एव शब्दः, परं कस्यचित् सहकारिणो ज्ञानजनकस्य

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३३७
काममन्यप्रतीक्षाऽस्तु¹, नियमस्तु विरुध्यते ।
सर्वत्रानुपलम्भः स्यात् तेषामव्यापिता यदि ॥ २५४ ॥
सर्वेषामुपलम्भः स्यात् युगपद् व्यापिता यदि ।
संस्कृतस्योपलम्भे च कः संस्कर्त्ताऽविकारिणः ॥ २५५ ॥
इन्द्रियस्य² स्यात्² संस्कारः शृणुयान्निखिलं च तत् ।
संस्कारभेदभिन्नत्वादेकार्थनियमो³ यदि ॥ २५६ ॥
वैकल्यादश्रुतिरिति चेत् ? ॥ २५३ ॥
काममन्यस्य सहकारिण उपकारस्य प्रतीक्षापेक्षणमस्तु, नियमः पूर्वा-
परैकस्वभावतावरणं तु शब्दानां विरुध्यते । न ह्येकस्वभावः, परमपेक्षते चेति
क्षमम्; उपकारकस्यापेक्षणीयत्वात्, उपकारान्तरस्य च स्वभावान्तरलक्षणत्वात् ।
अपि च शब्दा अव्यापिनः, व्यापिनो वा स्युः ? तत्र यद्यव्यापिता,
तेषां सर्वत्र देशेऽनुपलम्भः स्यात् । न ह्येकदेशस्थितः शैलः सर्वत्रोपलभ्यते ।
योग्यतातिशयलाभाद् व्यञ्जकेभ्यो दृश्यत एवेति चेत् ? एवं तर्हि सर्वैः सर्व-
देशस्थैरुपलभ्येत ॥ २५४ ॥
तथा व्यापिता यदि ? सर्वेषां शब्दानां युगपदुपलम्भः स्यात्;
व्यापित्वात् सर्वेषां सर्वत्र भावात् ।
अथ व्यापित्वेऽपि य एवाभिव्यक्त्या संस्कृतः स एवोपलभ्यते, नेतरः ।
संस्कृतस्य चोपलम्भे च स्वीक्रियमाणे नित्यत्वादविकारिणः कः संस्कर्त्ता
नाम ! न ह्यनुपकुर्वन् संस्कर्त्ता, अनुपकार्यो वा संस्कार्यः ॥ २५५ ॥
अथेन्द्रियमनित्यत्वात् संस्कार्यम्, ततः संस्कृत एव पश्यति नान्य इति
विभागः ? सत्यम्, इन्द्रियस्य स्यात् संस्कारः; किन्तु तदिन्द्रियं निखिलं
च शब्दग्रामं शृणुयात्, न त्वेकशब्दम् ।
संस्कारस्य शब्दविषयस्य भेदात् प्रतिनियमाद् भिन्नत्वादिन्द्रियसंस्का-
१. काममन्यप्रतीक्षोक्तिः—रा० ।
२-२. इन्द्रिये स्याद्धि—पाठा० ।
३. संस्कारभेदाद् भिन्न०—रा० ।
प्र० वा० : २२

३३८ प्रमाणवार्त्तिके [ अपौरुषेयत्व-
अनेकशब्दसंघाते श्रुतिः कलकले कथम् ? ।
ध्वनयः केवलं तत्र श्रूयन्ते चेन्न वाचकाः ॥ २५७ ॥
ध्वनिभ्यो भिन्नमस्तीति श्रद्धेयमति¹ बह्विदम्¹ ।
स्थितेष्वन्येषु शब्देषु श्रूयते वाचकः कथम् ॥ २५८ ॥
कथं वा शक्तिनियमाद् भिन्नध्वनिगतिर्भवेत् ।
ध्वनयः सम्मता यैस्ते दोषैः कैरप्यवाचकाः ॥ २५९ ॥
ध्वनिभिर्व्यज्यमानेऽस्मिन् वाचकेऽपि कथं न ते ! ।
राणामेकस्मिन्नर्थे शब्दे नियमः श्रुतिर्यदीष्यते तदानेकशब्दसंघाते कलकले
श्रुतिरनेकेषां शब्दानां कथं संस्कारप्रतिनियमादिन्द्रियं नानेकशब्दग्राहि स्यात् ।
अथ तत्र कलकले ध्वनयः शब्दव्यञ्जकाः केवलं श्रूयन्ते, न
वाचकाः शब्दाः ? ॥ २५७ ॥
ध्वनिभ्यः श्रूयमाणेभ्यो भिन्नं शब्दरूपमस्तीति यत्किञ्चिदिदमति
श्रद्धेयम् । श्रद्धावशाद् यच्चेतदङ्गीक्रियते, न तु प्रमाणबलात् ।
किञ्च—कलकले ध्वनिमात्रं यदि श्रूयते, न शब्दः, तदा बहूनां व्याह-
र्तॄणां तूष्णीम्भावादन्येष्वप्येषु शब्देषु स्थितेषु एकस्मिन् पुरुषे व्याहरति कथं
वाचकः श्रूयते, कलकल इव ध्वनिमात्रश्रुतिस्तदापि स्यात् । अथ वाचकस्यो-
लब्धिप्रत्ययभावादुपलब्धिः, तदा कलकलेऽपि स्याद्; विशेषाभावात् ॥ २५८ ॥
यदि चेन्द्रियाणां संस्कारविशेषाच्छब्दविशेषोपलब्धिप्रतिनियमः, तदा²
शक्तिनियमादिन्द्रियाणां कथं भिन्नध्वनिगतिर्भवेत् । शब्दविशेषवद् ध्वनि-
विशेषस्यैव ग्राहकमिन्द्रियं स्यात्, तत् कथं कलकलध्वनिप्रतीतिः ।
किञ्च—यैः कैरपि दोषैर्ध्वनयोऽवाचकाः सम्मताः, ते दोषा
व्यज्यमानेऽपि वाचकेऽस्मिन् कथं न भवन्ति । तथा हि—यथा प्रत्येकम्-
वाचकत्वाद् , वाचकत्वे वा ध्वन्यन्तरवैफल्यात् साहित्याभावाच्च ध्वनयोऽवाचकाः;
तथा ध्वनिभिः प्रत्येकं वाचकानभिव्यक्तेरभिव्यक्तौ वा ध्वन्यन्तरे वैफल्यात्
साहित्याभावाच्च नाभिव्यज्येत शब्दः । अनभिव्यक्तश्च कमर्थं प्रतिपादयेत् !
१-१. ०मविवक्षितम्—रा० ।
२. ०शक्तिनियमस्तदा—रा० ।

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३३९
वर्णानुपूर्वी वाक्यं चेन्न वर्णानामभेदतः ॥ २६० ॥
तेषां च न व्यवस्थानं क्रमान्तरविरोधतः ।
देशकालक्रमाभावो व्याप्तिनित्यत्यत्ववर्णनात् ॥ २६१ ॥
अनित्याव्यापितायां च दोषः प्रागेव कीर्त्तितः ।
व्यक्तिक्रमोऽपि वाक्यं न नित्यव्यक्तिनिराकृतेः ॥ २६२ ॥
वर्णानामानुपूर्वी परिपाटिविशेषो वाक्यम्, तच्चोपलभ्यत एवेति चेत् ?
न; वर्णानामानुपूर्व्या अभेदतः । न हि वर्णेभ्यो भिन्ना आनुपूर्वी प्रतीति-
विषयः । ततश्च वर्णा एव वाक्यमिति स्यात् । तेषां च लोकवेदयोर्न विशेष
इति सर्वत्र प्रामाण्यम्, अथाप्रामाण्यम् वा स्यात् ॥ २५९-२६० ॥
अथ विशेषानुपूर्वीका वर्णा एव वेदवाक्यम्, नेतरः ? इत्याह—तेषां च
वर्णानां न व्यवस्थानक्रमनियमः । क्रमान्तरस्य लौकिकस्य विरोधतः ।
तथा हि—वर्णवेदानुपूर्वी नित्या, न च वर्णा बहवः सन्ति, समानजातीया वा;
एकत्वाद् वर्णस्य । ततश्चाग्निरित्येवाकारगकारनकारानामानुपूर्वीविशिष्टः स्यात्,
नगमित्यन्यथा न भवेत् । कृतकानामपि बीजाङ्कुरपत्रादीनामृतुसंवत्सरादीनां
विशिष्टानुपूर्वी नान्यथा भवति, किं पुनर्नित्यानाम् !
सा चेयमानुपूर्वी वर्णानां देशकृता वा पिपीलिकानामिव पंक्तौ स्यात्,
कालकृता वा बीजाङ्कुरादीनामिव; द्वयोरपि देशकालक्रमयोरभावः; वर्णानां
व्याप्तिनित्यत्वयोर्वर्णनाद् अन्योन्यदेशपरिहारेण । वृत्तिर्हि देशपौर्वापर्यम्,
तच्च सर्वगानामसम्भवि । तथान्योन्यकालपरिहारेण वृत्तिः कालपौर्वापर्यं च
नित्यानामसम्भवि ॥ २६१ ॥
अथानुपूर्वीसमर्थनार्थमनित्यताऽव्यापितेष्यते ? अनित्याव्यापितायां च
दोषः प्रागेव उक्तः (प्र० वा० ३.२५२) । अनित्यत्वे पौरुषेयता, अव्यापित्वे
च सर्वत्रोपलब्धिश्च न स्यात् । इति नित्यव्यापिनामपि शब्दानां व्यक्तेरभिव्यक्तेः
प्रतिनियतदेशकालायाः क्रमो वाक्यं न युक्तः; नित्यस्य व्यक्तिनिराकृतेः
“ज्ञानोत्पादनहेतूनाम्” (प्र० वा० ३.२३५) इत्यादिना ॥ २६२ ॥

३४० प्रमाणवार्त्तिके [ अपौरुषेयत्व-
व्यापारादेव तत्सिद्धेः करणानां च कार्यता ।
स्वज्ञानेनान्यधीहेतुः सिद्धेऽर्थे व्यञ्जको मतः ॥ २६३ ॥
यथा दीपोऽन्यथा वापि को विशेषोऽस्य कारकात् ।
करणानां समग्राणां व्यापारादुपलब्धितः ॥ २६४ ॥
नियमेन च कार्यत्वं व्यञ्जके तदसम्भवात् ।
तद्रूपावरणानां च व्यक्तिस्ते विगमो यदि । २६५ ॥
अभावे करणग्रामसामर्थ्यं किं नु¹ तद्भवेत् ।
शब्दाविशेषादन्येषामपि व्यक्तिः प्रसज्यते ॥ २६६ ॥
तस्मात् करणानां व्यापारादेव तेषां वर्णानां सिद्धेः कार्यतैषां युक्ता,
न व्यङ्ग्यता ।
किञ्च—सिद्धे विद्यमानेऽर्थे स्वज्ञानेन कारणेनान्यस्य ज्ञानहेतुर्व्यञ्जको
मतः । प्रदीपो घटस्य यथा ॥ २६२ ॥
अन्यथा वापीति यदि व्यङ्ग्यः प्राक् सिद्धो न भवेत्, तदास्य व्यञ्जकस्य
कारकाद्धेतोः को विशेषः, न कश्चित्; अपूर्वप्रतिपत्तिहेतुत्वाविशेषात् ।
तथा—करणानां समग्राणां व्यापारात् नियमेनोपलब्धितश्च²
कार्यत्वमेव; वर्णानां व्यञ्जके दीपादौ तस्य व्यङ्ग्योपलब्धिनियमस्या-
सम्भवात् । न हि दीप इत्येव घटप्रतीतिः, करणसामग्र्यं तु कार्यमवश्यं
भावयतीति करणसामग्र्ये नियतोपलम्भस्य कार्यतैव ।
तेषां वर्णानां रूपस्य स्तिमितवायवीयावयवसंयोगरूपाणामावरणानां
प्रयत्नप्रेरितेन वायुना विगमो यदि व्यक्तिस्ते मीमांसकस्येष्टा, तदा पूर्वा-
वस्थात्यागे नातिशयो न व्यक्तिः; अनित्यत्वासक्तेः ॥ २६३-२६५ ॥
उपलम्भावरणविगमो वा शब्दालम्बनं ज्ञानं वा व्यक्तिः स्यादिति ? अत्राह—
कार्यं व्यक्तिरशक्या, यस्मादावरणविगमेऽभावे नीरूपे करणग्रामस्य किं नु तत्
सामर्थ्यं भवेत् । क्वचित् कर्त्तव्ये सामर्थ्यं स्यात्, न तु कर्त्तव्याभावे । यदि
समस्तकार्यत्वसम्भवेऽपि शब्दानां न कार्यता, तदा शब्दादविशेषादन्यव्यापारा-
१. न—पाठा० । २. नियमोपलब्धितश्च—रा० ।

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३४१
तथाभ्युपगमे सर्वकारकाणां १ निरर्थता ।
साधनं प्रत्यभिज्ञानं सत्प्रयोगादि यन्मतम् ॥ २६७ ॥
अनुदाहरणं सर्वभावानां क्षणभङ्गतः ।
दूष्यः कुहेतुरन्योऽपि;
बुद्धेरपुरुषाश्रये ॥ २६८ ॥
बाधाभ्युपेतप्रत्यक्षप्रतीतानुमितैः समम् ।
आनुपूर्व्याश्च वर्णेभ्यो भेदः स्फोटेन चिन्ततः ॥ २६९ ॥
न्तरादुपलभ्यमानत्वनियमेनान्येषां घटादीनामपि व्यक्तिः प्रसज्येत, कार्यता
न स्यात् ॥ २६६ ॥
तथाभ्युपगमे च सर्वेषां कारकाणां व्यञ्जकाभिमतानां निरर्थकता ।
उत्पादकं हि कारणमिष्यते, न तु व्यञ्जकं शब्दानामिव ।
यच्च नित्यत्वसिद्धये वर्णानां प्रत्यभिज्ञानं सत्प्रयोगः, आदिशब्दादुच्चा-
र्यमाणत्वादि, साधनं मतं सन्नेव हि प्रयुज्यते, यथा वास्यादि च्छिदायाम्,
ततः प्रयोगात् प्रयोगेऽपि विद्यमानत्वाद् वर्णा नित्या एव; तदनुदाहरणं
दृष्टान्तविकलम्; सर्वेषां भावानां क्षणभङ्गतः ।
अनयैव दिशा परैरुच्यमानः कुहेतुरन्योऽपि दूष्यः ।
अथ बुद्धिरभिव्यक्तिर्वर्णानाम्, सा च क्रमवती वाक्यमिष्टम्, तदा वाक्यस्या-
पौरुषेयत्वेनेष्टत्वाद् बुद्धिरपौरुषेयी स्यात् । तत्र बुद्धेरपुरुषाश्रये पुरुषानाश्रयणे
बाधा । कैः ? इत्याह—अभ्युपेतप्रत्यक्षप्रतीतानुमितैः समम् एककालमेव
बुद्धेरपुरुषाश्रयत्वस्याभ्युपेतेन पुरुषगुणत्वाभ्युपगमेन प्रत्यक्षप्रतीतेन च पुरुष-
कार्यत्वेन, तत्प्रयत्नकार्यत्वेन वा कादाचित्कत्वानुमितेन कार्यत्वेन च बाधा ।
वर्णानामानुपूर्वी वाक्यं स्याद् ? इत्याह—वर्णेभ्य आनुपूर्व्या भेदश्च
स्फोटेन चिन्तितेन “एकत्वेऽपि २ ह्यभिन्नस्य क्रमः” (प्र० वा० ३. २५२)
इत्यादिना चिन्तितः । न हि वर्णेभ्यो व्यतिरिक्ता आनुपूर्वी काचिदुपलभ्यते ।
१. ०कारणानां—पाठा० । २. एकत्वेन—रा० ।

३४२ प्रमाणवार्त्तिके [ अपौरुषेयत्व-
कल्पनारोपिता सा स्यात् कथं वाऽपुरुषाश्रया ।
सत्तामात्रानुबन्धित्वात् नाशस्यानित्यता ध्वनेः ॥ २७० ॥
अग्नेरर्थान्तरोत्पत्तौ¹ भवेत् काष्ठस्य दर्शनम्¹ ।
अविनाशात् स, एवास्य विनाश इति चेत्, कथम् ॥ २७१ ॥
अन्योऽन्यस्य² विनाशोऽस्तु² काष्ठं कस्मान्न दृश्यते ।
अभेदपक्षे च सरो रस इत्यादौ प्रतिपत्तेर्भेदाभावप्रसङ्गः, प्रकारान्तरस्य
चाभावः ॥ २६७-२६९ ॥
तस्माद् वस्तुभूतानुपूर्व्याऽयोगात् कल्पनारोपिता सा स्यात् । तथा
चापुरुषाश्रया कथमुच्यते !
कथं पुनरवगम्यते ध्वनिरवश्यमनित्यः ? इत्याह—सत्तामात्रानुबन्धित्वा-
न्नाशस्य ध्वनेरनित्यता । न खल्वसतामन्यस्मान्नाशोत्पत्तिः, स्वहेतोरेव तु
विनश्वरस्वभावतयोत्पन्ना भावा विनश्यन्ति । विनाशो हि क्रियमाणो भावाद्
व्यतिरिक्तो वा भवेत्, अव्यतिरेकपक्षे भाव एव क्रियत इति स्यात् । तच्चा-
शक्यक्रियम्; उत्पन्नत्वात् ॥ २७० ॥
व्यतिरेकेऽप्यग्नेः सकाशात् अर्थान्तरस्य विनाशाख्यस्योत्पत्तौ काष्ठस्य
दर्शनं भवेद्; अविनाशात् ।
स एवाग्निजन्माऽर्थोऽस्य विनाशस्तेनादर्शनमिति चेत् ? कथमन्योऽ-
र्थोऽन्यस्य विनाशो युक्तः । एवं ह्यतिप्रसङ्गः स्यात् । काष्ठेऽग्निकृतः स्वभावः,
विनाशो न सर्व इति चेत् ? काष्ठविनाशयोः कः सम्बन्धः ! नाश्याश्रयिभावः ?
निषेत्स्यमानत्वात् । कार्यकारणभावश्चेत् ? अग्नेरपि स विनाशः स्यात्; तस्यापि
कार्यत्वात् । तस्मान्न भावान्तरमर्थस्य नाशः । अस्तु वा नाशः काष्ठं चेद् ?
अप्रच्युतप्राचीनस्वभावं कस्मान्न दृश्यते !
ननु योऽसावर्थान्तरस्वभावो वह्निकृतः, स काष्ठस्य नाशो नाशरूपतया
प्रतीतेः । विनाशश्चाभावः, यश्चाभावः स काष्ठविरोधिरूप एव क्रियते । न
१-१. कारिकांशोऽयं रा० पुस्तके नास्ति ।
२-२. अन्योऽर्थोऽन्यस्य नाशोस्तु—रा० ।

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३४३
तत्परिग्रहस्तश्चेन्न तेनानावरणं यतः ॥ २७२ ॥
चायमर्थान्तरत्वाद् घटवद् विरोधरूपतया कर्तुमशक्यः । न हि घटवदर्था-
न्तरत्वाद् धूमोऽग्निकार्यो न भवति । तस्माद् यथार्थान्तररूपोऽपि धूमोऽग्निना
क्रियते, तथा विरोधरूपोऽपि विनाशीक्रियेत । ययोश्च परस्परपरिहारेण विरोधः,
तयोरेकभाव एवापरस्परस्यादर्शनमिति कथमग्निकृतस्यार्थान्तरस्य विनाश-
संज्ञितस्य विरोधिनो भावे काष्ठस्य दर्शनमुच्यते ?
अत्रोच्यते—योऽसावर्थान्तरस्वभावो नाशस्तेन सह काष्ठस्य को विरोधः ?
यदि सहानवस्थानलक्षणः; सम्भाव्यत एव, तद्भावयोर्निवर्त्यनिवर्त्तकभावदर्शना-
दग्निशीतयोरिव । किन्तु भावान्तरस्य यदि काष्ठविनाशकत्वम्, स च नाशः
किमर्थान्तरनिवृत्तिः ? अर्थान्तरत्वे तुल्यः प्रसङ्गः । निवृत्तिश्च निःस्वभावा, न तत्र
हेतुव्यापार इति वक्ष्यते । परस्परपरिहारस्थितिलक्षणश्चेद् विरोधः । एवमप्यति-
प्रसङ्गः । यथा काष्ठाद् भिन्नमभिमतपदार्थान्तरम्, तथान्यदपि घटादिकमिति
तदपि काष्ठस्य विनाशः स्यात् ।
ननु य एव काष्ठस्य नाशरूपतया विरोधिरूपतया च स्वहेतुभिः क्रियते
स एव नाशः, न तु यः कश्चिदर्थ इति कथमतिप्रसक्तिः ? तदप्ययुक्तम्;
परस्परपरिहारेण हि विरोधी नाश इष्टः, स च परस्परपरिहारोऽभिमतपदार्थवद्
घटादीनामपीति न विशेषः । अथ य एव काष्ठनिवृत्तिरूपः स एव तन्नाशः,
नान्यः । किमिदं निवृत्तिरूपत्वं काष्ठादन्यत्वम्, निवृत्तिमात्रात्मकत्वं वा ?
अन्यत्वं चेत्, तदितरस्यापि समानम् । निवृत्तिमात्रात्मकत्वं च भावान्तरस्यायुक्तम्;
स्वभावाविशेषवत्त्वात् । यदुत्पत्तौ यन्निवृत्तिः स विरोधी नाशश्चेति चेत् ? अन्या
तर्हि विनाशान्निवृत्तिः । तत्र च समानः सर्व एव प्रसङ्गः । तस्मात् काष्ठं
स्वरसनिरोधितया निवर्त्ततेऽग्निकाष्ठादिसामग्र्यास्त्वङ्गारादिकं जायत इति युक्तम् ।
अर्थान्तरस्वभावे तु सति नाशे काष्ठं कस्मान्न दृश्यत इत्यनिवार्यः प्रसङ्गः ।
तेन विनाशाख्येन भावान्तरेण परिगृहीतोऽवष्टब्धत्वात् काष्ठादर्शनमिति
चेत् ? न तेन भावान्तरेण काष्ठस्यानावरणं यतस्ततः काष्ठस्यापरिग्रहः ॥२७२॥

३४४ प्रमाणवार्त्तिके [ अपौरुषेयत्व-
विनाशस्य विनाशित्वम्;
स्यादुत्पत्तेस्ततः पुनः ।
काष्ठस्य दर्शनम्;
हन्तृघाते चैत्रापुनर्भवः ॥ २७३ ॥
यथात्राप्येवमिति चेत् हन्तुनार्मरणत्वतः ।
अनन्यत्वे विनाशस्य स्यान्नाशः काष्ठमेव तु ॥ २७४ ॥
तस्य^१ सत्त्वादहेतुत्वं^१ नातोऽन्या विद्यते गतिः ।
अहेतुत्वेऽपि नाशस्य नित्यत्वाद् भावनाशयोः ॥ २७५ ॥
सहभावप्रसङ्गश्चेदसतो नित्यता कुतः ! ।
न हि नाशो वस्त्रावरणम्; अविनाशित्वप्रसङ्गात् । न च पूर्वापरैकस्वभा-
वस्यावरणं युक्तमित्युक्तम् ।
किञ्च—भावान्तरभूतस्य नाशस्य यद्युत्पत्तिरिष्यते, तदोत्पत्तिलिङ्गाद्
विनाशित्वं नाशस्य स्यात्, घटादिवत् । ततः काष्ठनाशस्य नाशात् पुनः
काष्ठदर्शनं भवेत् ।
ननु चैत्रस्य हन्तुर्व्याघाते कृते चैत्रस्य पुनर्भवो^२ नास्ति यथा,
तथात्रापि काष्ठनाशनिवृत्त्या न काष्ठपुनर्भाव इति चेत् ? न; हन्तुरमरण-
त्वतः । न हि हन्ता मरणं चैत्रस्य; किन्त्वन्य एवेन्द्रियायुर्निरोधः, येन हन्तृ-
मरणे न चैत्रपुनरुज्जीवनप्रसङ्गः । यदि त्विन्द्रियादिनिरोधनिवृत्तिः स्यात्, स्यादेवो-
ज्जीवनम् । तच्च तन्मते प्राप्तम्; निरोधस्योत्पत्तिभावयोरिष्टत्वात् ।
अथ न भावाद्भिन्नो नाशः, किं तर्हि ? अभिन्नः । अनन्यत्वे विनाशस्य
नाशः काष्ठमेव तु स्यात्; तस्य काष्ठस्याग्निसन्निधानात् प्रागेव सत्त्वाद-
हेतुत्वं नाशकाभिमतस्य । नातो भेदाभेदप्रकारादन्या गतिरुत्पत्तिमतोऽस्ति ।
द्विधापि च नाशहेत्वयोगः ।
अहेतुत्वेऽपि नाशस्य नित्यत्वादाकाशादिवत् भावनाशयोरन्योन्या-
भावस्वभावयोः सहभावप्रसङ्गश्चेत् ? ननु नाशस्यासतो नीरूपत्वान्नित्यता कुतः ! ।
१-१. तस्यासत्त्वा०—रा० । २. पुनर्भावो—रा० ।

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३४५
असत्त्वेऽभाववाशित्वप्रसङ्गोऽपि न युज्यते ॥ २७६ ॥
नाशन यस्माद् भावस्य न विनाशनमिष्यते ।
नश्यन् भावोऽपरापेक्ष¹ इति¹ तज्ज्ञापनाय सा ॥ २७७ ॥
अवस्थाऽहेतुरुक्तास्या भेदमारोप्य चेतसा ।
स्वतोऽपि भावेऽभावस्य विकल्पश्चेदयं समः ॥ २७८ ॥
न तस्य किञ्चिद् भवति न भवत्येव केवलम् ।
वस्तु हि नित्यमनित्यं वा स्यात् । यत्तु न किञ्चित्, तत् कथमुच्यताम् !
अतश्चानित्यत्वादसत्त्वे नाशस्याभावनाशित्वस्य प्रसङ्गोऽपि न युज्यते;
यस्माद् भावस्य काष्ठादेर्नाशेन हेतुना नाशनं नेष्यते । यदि हि 'नाशेन
नाशः क्रियते' इतीष्यते, तदा नाशाभावे वस्तुनाशो न स्यात्; किन्तु स्वहेतुत
एव भावा एकक्षणस्थितिधर्माण उत्पन्ना द्वितीये क्षणे न भवन्ति, न तु नाम
कश्चिद् भवति, यस्य नित्यत्वानित्यत्वयोर्दोषावकाशः ।
कथं तर्हीदानीमहेतुको नाशो भवतीत्युच्यते ? इत्याह— नश्यन् भाव
एव क्षणस्थितिधर्मतया स्वहेतोरुत्पत्तेर्द्वितीये क्षणेऽभवन्नपरापेक्षः कारणान्तर-
निरपेक्ष इति तस्य कारणान्तरानपेक्षनाशित्वस्य ज्ञापनाय सा भावानामवस्थाऽ-
हेतुरुक्ता, 'अहेतुको विनाशो भवति' इत्यादिवचसैवास्या अवस्थाया धर्मिणः
सकाशात् भेदान्तरप्रतिक्षेपेण चेतसा विकल्पकेन भेदमारोप्य । न तु वस्तुतो
नाशो नाम कश्चित् भावाद् भिन्नस्वभावो भवति ।
स्वतोऽप्यभावस्य भावेऽन्यत्वानन्यत्वविकल्पः समश्चेत् । तथा हि—यदि
भावाद् भिन्नोऽप्यभावो ज्ञातो भावः किमिति न दृश्यते, अभेदे तु भाव एव नाश
इति कथं नष्टः ? ॥ २७८ ॥
अत्राह—न तस्य भावस्य किञ्चिद् विनाशोऽन्यो वा भवति । किं
तर्हि ? स एव केवलं न भवति; व्यवहर्त्तव्यैकरूपत्वात् तस्य । तत्र च
भेदाभेदविकल्पानवतारः ।
१-१. भावः परापेक्षो न तस्य ज्ञाप०—रा० ।

३४६ प्रमाणवार्त्तिके [ अपौरुषेयत्व-
भावे ह्येष विकल्पः स्याद् विधेर्वस्त्वनुरोधतः ॥ २७९ ॥
न भावो भवतीत्युक्तमभावो भवतीति¹ न¹ ।
अपेक्ष्येत² परः कार्यं यदि विद्येत किञ्चन ॥ २८० ॥
यदकिञ्चित्करं वस्तु किं केनचिदपेक्ष्यते ।
एतेनाहेतुकत्वेऽपि ह्यभूत्वा नाशभावतः ॥ २८१ ॥
सत्तानाशित्वदोषस्य प्रत्याख्यातं प्रसञ्जनम् ।
यथा केषाञ्चिदेवेष्टः प्रतिघो जन्मिनां तथा ॥ २८२ ॥
नाशः स्वभावो भावानां नानुत्पत्तिमत्तां यदि ।
हि यस्माद् भावे विकल्प एष भेदाभेदात्मकः स्यात् ; विधेर्वस्त्व-
नुरोधतः । नाशस्तु प्रसज्यप्रतिषेधरूपो निःस्वभावत्वाद् भेदाभेदविकल्पाक्षमः ।
यदि च प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि वस्त्वन्तरविधिः, तदा पर्युदासान्न भिद्येत; उभयत्रापि
विधेः प्राधान्यात् । पर्युदासो वा न सिध्येत्; एकनिवृत्तावपरविधाने स स्यात्,
निवृत्तिसिद्धौ तु कथं युक्तः ! ॥ २७९ ॥
यदा च भावनिवृत्तिर्विनाशार्थः, तदा 'अभावो भवति' इत्यादिवाक्येन
भावो न भवतीत्युक्तम्; अभावस्य भावायोगात् । अतश्च हेतुरपि नाशस्य
न कश्चित्; यस्मात् परः कारणाभिमतोऽपेक्ष्येत यदि किञ्चन कार्यं विद्येत ।
अन्यथा यदकिञ्चित्करं वस्तु तत् केनचित् किमपेक्ष्यते ! ॥ २७९ ॥
एतेन नाशस्य निःस्वभावत्वकथनेनाहेतुकत्वेऽपि सत्यभूत्वा नाशस्य
भावतः ॥ २८१ ॥
सत्तानाशित्वदोषस्य प्रसञ्जनं घटादाविव प्रत्याख्यातम् । न
ह्यभावो नाम कश्चिद् भवति, यस्याभूत्वा भावात् सत्त्वं नाशित्वं वा स्यात् ॥
ननु यथा जन्मिनां बुद्ध्यादीनां मध्ये केषाञ्चिदेव घटादीनां प्रतिघः
स्वदेशे वस्त्वन्तरोत्पत्तिव्याघात इष्टः, न बुद्ध्यादीनाम्; तथा यदि सतामुत्पत्ति-
मतामेव नाशः स्वभावः स्यात्, नानुत्पत्तिमत्तां शब्दाकाशादीनाम्, तदा कथ-
मुक्तम्- "सत्तामात्रानुबन्धित्वात् नाशस्यानित्यता ध्वनेः” (प्र० वा० ३.२७०) इति ?
१-१. भवतीत्यपि—पाठा० । २. अपेक्षेत—रा० ।

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३४७
स्वभावनियमाद्धेतोः स्वभावनियमः फले ॥ २८३ ॥
नानित्ये रूपभेदोऽस्ति भेदकानामभावतः ।
प्रत्याख्येयाऽत एवैषां सम्बन्धस्यापि नित्यता ॥ २८४ ॥
सम्बन्धदोषैः प्रागुक्तैः शब्दशक्तिश्च दूषिता ।
भाट्टमतनिराकरणम्
नाऽपौरुषेयमित्येव यथार्थज्ञानसाधनम् ॥ २८५ ॥
दृष्टोऽन्यथापि वह्नयादिरदुष्टः पुरुषागसा ।
न ज्ञानहेतुतैव स्यात् तस्मिन्नकृतके मते ॥ २८६ ॥
नित्येभ्यो वस्तुसामर्थ्यात् न हि १ जन्मास्ति कस्यचित् ।
अत्राह—हेतोः स्वभावस्य विशिष्टकार्योत्पादनयोग्यतया नियमात् फले
कार्ये स्वभावस्य प्रतिघाप्रतिघादेर्नियमः । ततो नित्यत्वाभिमतानाञ्च हेतुमन्तरेण
स्वभावनियमायोगात् हेतुरेष्टव्यः । कृतके पुनरनित्ये वा भावे रूपस्य नश्वरान-
श्व

३४८ प्रमाणवार्त्तिके [ अपौरुषेयत्व-
विकल्पवासनोद्भूताः समारोपितगोचराः ॥ २८७ ॥
जायन्ते बुद्धयस्तत्र केवलं नार्थगोचराः ।
मिथ्यात्वं कृतकेष्वेव दृष्टमित्यकृतं वचः ॥ २८८ ॥
सत्यार्थं व्यतिरेकस्य विरोधिव्यापनाद् यदि ।
हेतावसम्भवेऽनुक्ते¹ भावस्तस्यापि¹ शङ्क्यते ॥ २८९ ॥
विरुद्धानां पदार्थानामपि व्यापकदर्शनात् ।
नासत्तासिद्धिरित्युक्तं सर्वतोऽनुपलम्भनात् ॥ २९० ॥
अन्यस्य वा जन्मास्ति; क्रमाक्रमयोर्व्यापकयोर्नित्यान्निवृत्तेः, तद्व्याप्यस्य
सामर्थ्यस्याभावात् ।
तस्मात् तत्रानित्यात्मन्युच्चरिते शब्देऽनाद्यन्तेन विकल्पेन चित्तसन्तता-
वारोपिताया वासनाया विकल्पिका बुद्धयो जायन्ते समारोपितगोचराः
कल्पितार्थविषयाः, नार्थगोचरा न स्वलक्षणविषयाः; तथार्थत्वे शब्दप्रमाणान्तर-
वैफल्यस्योक्तेः ।
ननु मिथ्यात्वमर्थशून्यत्वं कृतकेष्वेव वाक्येषु दृष्टमित्यकृतं वचः
सत्यार्थं यदि स्यात्, तदा को दोषः ? कस्मादेवमित्याह परः—अकृतकत्वस्य
साधनस्य विरोधिना कृतकत्वेन साध्यविपर्ययस्य मिथ्यात्वस्य व्यापनात् ?
अत्राह—विपक्षान्मिथ्यात्वादकृतकस्य हेतोरसम्भवेऽसम्भव निमित्ते हेतौ
बाधकप्रमाणेऽनुक्ते तस्याकृतकत्वस्यापि मिथ्यात्वे विपक्षे भावः शंक्यते;
बाधकप्रमाणदर्शनात् ॥ २८९ ॥
ननु मिथ्यात्वं कृतकेषु दृष्टं तदकृतकेषु विरोधिषु कथं स्याद् ? इत्याह—
विरुद्धानामपि हि व्याप्यानां पदार्थानामेकस्य व्यापकस्य दर्शनात् । यथा
प्रयत्नानन्तरीयकत्वयोरेकेन कृतकत्वेनानित्यत्वेन वा व्याप्तिः ।
किञ्च—सर्वतो विपक्षाद्धेतोरसत्ताया अनुपलब्भात् प्रतिबन्धमन्तरेण
न सिद्धिरित्युक्तं प्राक्—"न चादर्शनमात्रेण विपक्षेऽव्यभिचारिता" ( प्र०
वा० ३. १३ ) इत्यादिना ॥ २९० ॥
१-१. हेतावसम्भवे भावस्तत्तस्यापि—रा० ।

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३४९
असिद्धायामसत्तायां सन्दिग्धा व्यतिरेकिता ।
अन्वयो व्यतिरेको वा सत्त्वं वा साध्यधर्मिणि ॥ २९१ ॥
तन्निश्चयफलैर्ज्ञानैः सिद्ध्यन्ति यदि साधनम् ।
यत्र साध्यविपक्षस्य वर्ण्यते व्यतिरेकिता ॥ २९२ ॥
स एवास्य सपक्षः स्यात् सर्वो हेतुरतोऽन्वयी¹ ।
समयत्वे हि मन्त्राणां कस्यचित् कार्यसाधनम्² ॥ २९३ ॥
असिद्धायां वा असत्तायां विपक्षाद् व्यतिरेकिता सन्दिग्धा ।
कस्मात् पुनर्व्यतिरेकनिश्चयापेक्षा, न हि साधनतयोपात्तो धर्म इत्येव
साधनम्, किं तर्हि ? अन्वयः सपक्षे व्यतिरेको विपक्षात् साध्यधर्मिणि
सत्त्वं वा तन्निश्चयफलैरन्वयादिनिश्चयप्रयोजनैर्ज्ञानैः प्रमाणात्मभिर्यदि
सिध्यन्ति, तदा साधनं भवति, निश्चितत्रैरूप्यस्यैव हेतुत्वात् ।
यदपि व्यतिरेकी हेतुरित्युक्तम्, तच्चायुक्तमित्याह—यत्र धर्मिणि साध्य-
विपक्षस्य मिथ्यात्वस्य साधनाविपक्षव्यतिरेकाद् व्यतिरेकिता वर्ण्यते—
यत् कृतकं न भवति तन्मिथ्यार्थं च न भवतीति, स एव साध्यसाधनविपर्यय-
निवृत्तिदर्शनविषयो धर्मी सपक्षः स्यादस्याकृतकत्वस्य हेतोः; विपर्ययनिषेधेन
विधेरेव प्रतिपादनात् । यत्र च साध्यसाधनसत्त्वनिश्चयः, स एव पक्षः । अतः
सर्वो हेतुरन्वयी न केवलव्यतिरेकी ।
ननु पक्षस्य वेदस्य कथं सपक्षता; सपक्षलक्षणयोगात् ? एवं तर्हि सर्वः
पक्षः सपक्षः स्यात् । भवत्येव किमन्येनेति चेत् ? अन्यस्यापि लाक्षणिकं तत् कथं
त्यज्यताम् ।
किञ्च—किञ्चित्कार्यकारिणो मन्त्रा अपौरुषेयाश्चेति व्याहतम् । तथा
हि–कस्यचित् सत्यतपःप्रभावतः पुंसः समयत्वे संकेतत्वे मन्त्राणामभ्युपगम्य-
माने कार्यस्य मन्त्रप्रयोगनिष्पाद्यत्वेनेष्टस्य साधनं सिद्धिः स्यात् । केनचि-
च्छक्तिविशेषवता 'मत्प्रणीतं मन्त्रमेवम्प्रयुञ्जानस्यायमर्थः सेत्स्यति' इति समयस्य
कृतत्वात् सिद्धिः स्यात्, कविसमयादिवत् काव्यपाठकस्यार्थसिद्धिः ॥ २९३ ॥
१. हेतुरनन्वयी—रा० । एवं वृत्तावपि । २. कार्यदर्शनम्—रा० ।

३५० प्रमाणवार्त्तिके [ अपौरुषेयत्व-
अथापि भावशक्तिः स्यादन्यथाप्यविशेषतः¹ ।
क्रमस्यार्थान्तरत्वं च पूर्वमेव निराकृतम् ॥ २९४ ॥
नित्यं तदर्थसिद्धिः स्यादासामर्थ्यमपेक्षणे ।
सर्वस्य साधनं ते स्युर्भावशक्तिर्यदीदृशी ॥ २९५ ॥
प्रयोक्तृभेदापेक्षा च नासंस्कार्यस्य युज्यते ।
संस्कार्यस्यापि भावस्य वस्तुभेदो हि भेदकः ॥ २९६ ॥
प्रयोक्तृभेदान्नियमः शक्तौ न समये भवेत् ।
अथापि भावशक्तिः स्वभावशक्तिः सा ह्यपौरुषेयाणां स्यात्, यया-
भिमतसिद्धिः ? एवं तर्ह्यन्यथा प्रयुक्तेऽपि मन्त्रे स्यादभिमतम्; अविशेषतो
वर्णात्मकस्य मन्त्रस्य ।
वर्णानां क्रमविशेषो मन्त्रः ततस्तद्ग्रहणेन फलमिति चेत् ? क्रमस्य वर्णेभ्यो-
ऽर्थान्तरत्वञ्च पूर्वमेव निराकृतम्—"वर्णानुपूर्वी वाक्यञ्चेद्” ( प्र० वा० ३.
२६० ) इत्यत्रान्तरे ॥ २९४ ॥
अस्तु वा क्रमः, तस्य नित्यत्वात् तदर्थस्य तन्निष्पाद्यस्यार्थस्य नित्यं सिद्धिः
स्यात् । न ह्यविकले कारणे कार्यक्षेपो युक्तः । अथ प्रयोगविधानाद्यपेक्षास्ति ?
साप्ययुक्ता; अपेक्षणे कस्यचित् सहकारिणोऽसामर्थ्यं स्वभावतः स्यात्, समर्थ-
स्यान्यापेक्षाऽयोगात् । अपेक्षणीयात् समर्थस्वभावोत्पत्तौ तु स्यादपेक्षा ।
किञ्च -- मन्त्राणां भावशक्तिर्यदीदृशी कार्यविशेषसाधिका, तदा सर्वस्य
यजमानस्य इतरस्य च ते मन्त्रा अभिमतार्थसिद्धेः साधनं स्युः । न हि कार्य-
कारिता तेषां कञ्चिदेव प्रति, नेतरान्; साधारणत्वाद् भावस्वभावस्य ॥ २९५ ॥
अथ प्रयोक्तुर्विशेषमपेक्ष्य फलप्रदाः ? तच्चासत्; प्रयोक्तुर्भेदो यज-
मानत्वम्, तदपेक्षा च नित्यस्य परैरसंस्कार्यस्य न युज्यते ।
संस्कार्यस्यापि भावस्य वस्तुनः संस्कर्तुर्भेदो हि भेदको भवितु-
मर्हति, न तु ब्राह्मणशूद्रादीनां वस्तुतो जातिभेदः कश्चिदस्ति; व्यवहारमात्रत्वात्
तस्य । ततश्च प्रयोक्तुर्भेदादपि मन्त्राणां शक्तौ नियमो न सम्भवति ।
१. ०दन्यत्राप्य०—पाठा० ।