प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३३५
तादृशेऽपौरुषेयत्वे कः सिद्धेऽपि गुणो भवेत् ॥ २४७ ॥
अर्थसंस्कारभेदानां दर्शनात् संशयः पुनः ।
अन्याविशेषाद् वर्णानां साधने किं फलं भवेत् ॥ २४८ ॥
वाक्यं भिन्नं न वर्णेभ्यो विद्यतेऽनुपलम्भतः ।
अनेकावयवात्मत्वे पृथक् तेषां निरर्थता ॥ २४९ ॥
अतद्रूपे च ताद्रूप्यं कल्पितं सिंहतादिवत् ।
प्रत्येकं सार्थकत्वेऽपि मिथ्यानेकत्वकल्पना ॥ २५० ॥
एकावयवगत्या च वाक्यार्थप्रतिपद् भवेत् ।
तादृशे म्लेच्छादिव्यवहारसाधारणेऽपौरुषेयत्वे सिद्धेऽपि को गुणोऽविसंवा-
दकलक्षणो भवेद् । पौरुषेयवाक्यानां विसंवादादर्शनादपौरुषेयत्वमिष्टम्, स च
तस्मिन्नपि सति म्लेच्छादिव्यवहाराणामिव दुष्परिहरः ॥ २४६-२४७ ॥
अथ वेदवाक्यानामेवानादित्वादपौरुषेयत्वम् ? तदा अर्थस्य संस्कारो
व्याख्यानं तस्य भेदानां विकल्पानां प्रकृतिप्रत्ययानेकार्थत्वात् रूढेर्निरुक्ता-
दिभ्यश्च यथाप्रतिभं पुंसां दर्शनात् संशयोऽर्थनिश्चयाभावः ।
कस्य चापौरुषेयत्वमिष्टम्—किं वर्णानाम्, उत पदवाक्यानाम् ? इत्याह—
अन्यैर्लौकिकैर्वर्णैर्वैदिकानां वर्णानामविशेषात् प्रत्यभिज्ञायमानत्वेनैकत्वादपौरु-
षेयत्वस्य साधने किं फलं भवेत् ; तथात्वे लौकिकानामप्यर्थव्यभिचारात् ॥ २४८ ॥
वाक्यं पदं च वर्णेभ्यो भिन्नं न विद्यते; अनुपलम्भात्, तत् कथमस्या-
पौरुषेयत्वं साध्यम् ? अभिन्नं चेत्, तदानेकावयवात्मत्वे वाक्यस्य तेषामवय-
वानां पृथक् प्रत्येकं निरर्थकतेति पदात्मकमनर्थकमेव स्यात् । ततश्चातद्रूपेऽ-
वाचकरूपे ताद्रूप्यं वाचकत्वं कल्पितं कल्पनाबुद्धिनिर्मितं माणवकादाविव
सिंहतादि । ततः पौरुषेयमेव वाचकत्वं स्यादिति प्रस्तुतक्षतिः ।
अथ प्रत्येकमवयवानां सार्थकत्वम् ; तदा—प्रत्येकं सार्थकत्वेऽपि मिथ्या-
नेकत्वस्यानेकावयवात्मकस्य कल्पना, एकस्मादर्थप्रतीतेः ॥ २४९-२५० ॥
तथैकस्यावयवस्य गत्या वाक्यार्थस्य प्रतिपत् प्रतीतिर्भवेत् ; एकस्यापि
वाचकत्वात् । तत्समुदायो वाचक इति चेत् ? स किं तेभ्यो भिन्नः, स च प्रत्युक्तः ।