प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

३५० प्रमाणवार्त्तिके [ अपौरुषेयत्व-
अथापि भावशक्तिः स्यादन्यथाप्यविशेषतः¹ ।
क्रमस्यार्थान्तरत्वं च पूर्वमेव निराकृतम् ॥ २९४ ॥
नित्यं तदर्थसिद्धिः स्यादासामर्थ्यमपेक्षणे ।
सर्वस्य साधनं ते स्युर्भावशक्तिर्यदीदृशी ॥ २९५ ॥
प्रयोक्तृभेदापेक्षा च नासंस्कार्यस्य युज्यते ।
संस्कार्यस्यापि भावस्य वस्तुभेदो हि भेदकः ॥ २९६ ॥
प्रयोक्तृभेदान्नियमः शक्तौ न समये भवेत् ।
अथापि भावशक्तिः स्वभावशक्तिः सा ह्यपौरुषेयाणां स्यात्, यया-
भिमतसिद्धिः ? एवं तर्ह्यन्यथा प्रयुक्तेऽपि मन्त्रे स्यादभिमतम्; अविशेषतो
वर्णात्मकस्य मन्त्रस्य ।
वर्णानां क्रमविशेषो मन्त्रः ततस्तद्ग्रहणेन फलमिति चेत् ? क्रमस्य वर्णेभ्यो-
ऽर्थान्तरत्वञ्च पूर्वमेव निराकृतम्—"वर्णानुपूर्वी वाक्यञ्चेद्” ( प्र० वा० ३.
२६० ) इत्यत्रान्तरे ॥ २९४ ॥
अस्तु वा क्रमः, तस्य नित्यत्वात् तदर्थस्य तन्निष्पाद्यस्यार्थस्य नित्यं सिद्धिः
स्यात् । न ह्यविकले कारणे कार्यक्षेपो युक्तः । अथ प्रयोगविधानाद्यपेक्षास्ति ?
साप्ययुक्ता; अपेक्षणे कस्यचित् सहकारिणोऽसामर्थ्यं स्वभावतः स्यात्, समर्थ-
स्यान्यापेक्षाऽयोगात् । अपेक्षणीयात् समर्थस्वभावोत्पत्तौ तु स्यादपेक्षा ।
किञ्च -- मन्त्राणां भावशक्तिर्यदीदृशी कार्यविशेषसाधिका, तदा सर्वस्य
यजमानस्य इतरस्य च ते मन्त्रा अभिमतार्थसिद्धेः साधनं स्युः । न हि कार्य-
कारिता तेषां कञ्चिदेव प्रति, नेतरान्; साधारणत्वाद् भावस्वभावस्य ॥ २९५ ॥
अथ प्रयोक्तुर्विशेषमपेक्ष्य फलप्रदाः ? तच्चासत्; प्रयोक्तुर्भेदो यज-
मानत्वम्, तदपेक्षा च नित्यस्य परैरसंस्कार्यस्य न युज्यते ।
संस्कार्यस्यापि भावस्य वस्तुनः संस्कर्तुर्भेदो हि भेदको भवितु-
मर्हति, न तु ब्राह्मणशूद्रादीनां वस्तुतो जातिभेदः कश्चिदस्ति; व्यवहारमात्रत्वात्
तस्य । ततश्च प्रयोक्तुर्भेदादपि मन्त्राणां शक्तौ नियमो न सम्भवति ।
१. ०दन्यत्राप्य०—पाठा० ।