प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३३३
वक्तुं समर्थः पुरुषस्तथान्योऽपीति कश्चन¹ ।
अन्यो वा रचितो ग्रन्थः सम्प्रदायादृते परैः ॥ २४२ ॥
दृष्टः कोऽभिहितो येन सोऽप्येवं नानुमीयते ।
यज्जातीयो यतः सिद्धः सोऽविशिष्टोऽग्निकाष्ठवत्² ॥ २४३ ॥
अदृष्टहेतुरुपन्यस्तद्भवः सम्प्रतीयते ।
तत्राप्रदर्श्य ये भेदं कार्यसामान्यदर्शनात् ॥ २४४ ॥
वक्तुमसमर्थः; वेदकपाठकत्वात् । तथाऽन्य उपाध्यायस्तदुपाध्यायोऽपीत्य-
नादिरेष क्रम इति कश्चन मीमांसकः । सर्वस्यैव वेदपाठः परोपदेशादिति
नित्यतैव वेदानाम् ।
तत्राप्याह—अन्यो वा वेदादितरः काव्यादिग्रन्थो रचितः कवि-
प्रभृतिभिः सम्प्रदायादृते उपदेशाद्विना परैरध्येतृभिरभिहितः को दृष्टः,
न कश्चित्, येन परोपदेशेऽसत्यशक्याध्ययनत्वेन सोऽपि काव्यादिरेवं नित्यं
नानुमीयते । तत्रापि हेतुरयं सिद्ध एव । अथ पुरुषेण, तत्करणाविरोधात्
सन्दिग्धव्यतिरेकताऽस्य हेतोः, तदा वेदेऽपि दुष्टत्वमस्याः कथं निवार्यम् ।
अपि च—यज्जातीयो यद्द्रव्यसमानजातीयो यः पदार्थो यतो हेतोः सिद्धः,
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां निश्चितः, स तज्जातीयत्वेनाविशिष्टो अन्योऽदृष्टहेतुरपि
तद्धेतुकत्वेन सम्प्रतीयते । किमिव ? अग्निकाष्ठवत् काष्ठकार्यत्वेन वह्नेर्नि-
श्चितत्वात् वह्निदर्शनाददृष्टमपि काष्ठमनुमीयते । न च वैदिकपौरुषेयवाक्यानां
कश्चिद् भेदः; सर्वेषां दुर्भणत्वादीनां मन्त्रादिसामर्थ्यानां च साधारणत्वात् ।
इदानीं वेदकरणसमर्थपुरुषादर्शनं भारतादिष्वपि समानम्, ततोऽसत्य-
वान्तरभेदे भेदाद्धेतूपन्यासो न युक्तः । सति तु वस्तुतः तत्र साधनीकृते
वस्तुन्यवान्तरभेदे भेदमप्रदर्श्य कार्यसामान्यस्य विजातीयव्यावृत्तिमात्रस्य
१. “वेदस्याध्ययनं सर्वं गुर्वध्ययनपूर्वकम् ।
वेदाध्ययनवाच्यत्वादधुनाध्ययनं यथा” ॥ ( श्लो० वा०, वाक्याधि० ३६६ )
इति दूषयन्नाह आचार्यः ।
२. स तस्मादग्निकाष्ठवत्—पाठा० ।