प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३३९
वर्णानुपूर्वी वाक्यं चेन्न वर्णानामभेदतः ॥ २६० ॥
तेषां च न व्यवस्थानं क्रमान्तरविरोधतः ।
देशकालक्रमाभावो व्याप्तिनित्यत्यत्ववर्णनात् ॥ २६१ ॥
अनित्याव्यापितायां च दोषः प्रागेव कीर्त्तितः ।
व्यक्तिक्रमोऽपि वाक्यं न नित्यव्यक्तिनिराकृतेः ॥ २६२ ॥
वर्णानामानुपूर्वी परिपाटिविशेषो वाक्यम्, तच्चोपलभ्यत एवेति चेत् ?
न; वर्णानामानुपूर्व्या अभेदतः । न हि वर्णेभ्यो भिन्ना आनुपूर्वी प्रतीति-
विषयः । ततश्च वर्णा एव वाक्यमिति स्यात् । तेषां च लोकवेदयोर्न विशेष
इति सर्वत्र प्रामाण्यम्, अथाप्रामाण्यम् वा स्यात् ॥ २५९-२६० ॥
अथ विशेषानुपूर्वीका वर्णा एव वेदवाक्यम्, नेतरः ? इत्याह—तेषां च
वर्णानां न व्यवस्थानक्रमनियमः । क्रमान्तरस्य लौकिकस्य विरोधतः ।
तथा हि—वर्णवेदानुपूर्वी नित्या, न च वर्णा बहवः सन्ति, समानजातीया वा;
एकत्वाद् वर्णस्य । ततश्चाग्निरित्येवाकारगकारनकारानामानुपूर्वीविशिष्टः स्यात्,
नगमित्यन्यथा न भवेत् । कृतकानामपि बीजाङ्कुरपत्रादीनामृतुसंवत्सरादीनां
विशिष्टानुपूर्वी नान्यथा भवति, किं पुनर्नित्यानाम् !
सा चेयमानुपूर्वी वर्णानां देशकृता वा पिपीलिकानामिव पंक्तौ स्यात्,
कालकृता वा बीजाङ्कुरादीनामिव; द्वयोरपि देशकालक्रमयोरभावः; वर्णानां
व्याप्तिनित्यत्वयोर्वर्णनाद् अन्योन्यदेशपरिहारेण । वृत्तिर्हि देशपौर्वापर्यम्,
तच्च सर्वगानामसम्भवि । तथान्योन्यकालपरिहारेण वृत्तिः कालपौर्वापर्यं च
नित्यानामसम्भवि ॥ २६१ ॥
अथानुपूर्वीसमर्थनार्थमनित्यताऽव्यापितेष्यते ? अनित्याव्यापितायां च
दोषः प्रागेव उक्तः (प्र० वा० ३.२५२) । अनित्यत्वे पौरुषेयता, अव्यापित्वे
च सर्वत्रोपलब्धिश्च न स्यात् । इति नित्यव्यापिनामपि शब्दानां व्यक्तेरभिव्यक्तेः
प्रतिनियतदेशकालायाः क्रमो वाक्यं न युक्तः; नित्यस्य व्यक्तिनिराकृतेः
“ज्ञानोत्पादनहेतूनाम्” (प्र० वा० ३.२३५) इत्यादिना ॥ २६२ ॥