प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३४३
तत्परिग्रहस्तश्चेन्न तेनानावरणं यतः ॥ २७२ ॥
चायमर्थान्तरत्वाद् घटवद् विरोधरूपतया कर्तुमशक्यः । न हि घटवदर्था-
न्तरत्वाद् धूमोऽग्निकार्यो न भवति । तस्माद् यथार्थान्तररूपोऽपि धूमोऽग्निना
क्रियते, तथा विरोधरूपोऽपि विनाशीक्रियेत । ययोश्च परस्परपरिहारेण विरोधः,
तयोरेकभाव एवापरस्परस्यादर्शनमिति कथमग्निकृतस्यार्थान्तरस्य विनाश-
संज्ञितस्य विरोधिनो भावे काष्ठस्य दर्शनमुच्यते ?
अत्रोच्यते—योऽसावर्थान्तरस्वभावो नाशस्तेन सह काष्ठस्य को विरोधः ?
यदि सहानवस्थानलक्षणः; सम्भाव्यत एव, तद्भावयोर्निवर्त्यनिवर्त्तकभावदर्शना-
दग्निशीतयोरिव । किन्तु भावान्तरस्य यदि काष्ठविनाशकत्वम्, स च नाशः
किमर्थान्तरनिवृत्तिः ? अर्थान्तरत्वे तुल्यः प्रसङ्गः । निवृत्तिश्च निःस्वभावा, न तत्र
हेतुव्यापार इति वक्ष्यते । परस्परपरिहारस्थितिलक्षणश्चेद् विरोधः । एवमप्यति-
प्रसङ्गः । यथा काष्ठाद् भिन्नमभिमतपदार्थान्तरम्, तथान्यदपि घटादिकमिति
तदपि काष्ठस्य विनाशः स्यात् ।
ननु य एव काष्ठस्य नाशरूपतया विरोधिरूपतया च स्वहेतुभिः क्रियते
स एव नाशः, न तु यः कश्चिदर्थ इति कथमतिप्रसक्तिः ? तदप्ययुक्तम्;
परस्परपरिहारेण हि विरोधी नाश इष्टः, स च परस्परपरिहारोऽभिमतपदार्थवद्
घटादीनामपीति न विशेषः । अथ य एव काष्ठनिवृत्तिरूपः स एव तन्नाशः,
नान्यः । किमिदं निवृत्तिरूपत्वं काष्ठादन्यत्वम्, निवृत्तिमात्रात्मकत्वं वा ?
अन्यत्वं चेत्, तदितरस्यापि समानम् । निवृत्तिमात्रात्मकत्वं च भावान्तरस्यायुक्तम्;
स्वभावाविशेषवत्त्वात् । यदुत्पत्तौ यन्निवृत्तिः स विरोधी नाशश्चेति चेत् ? अन्या
तर्हि विनाशान्निवृत्तिः । तत्र च समानः सर्व एव प्रसङ्गः । तस्मात् काष्ठं
स्वरसनिरोधितया निवर्त्ततेऽग्निकाष्ठादिसामग्र्यास्त्वङ्गारादिकं जायत इति युक्तम् ।
अर्थान्तरस्वभावे तु सति नाशे काष्ठं कस्मान्न दृश्यत इत्यनिवार्यः प्रसङ्गः ।
तेन विनाशाख्येन भावान्तरेण परिगृहीतोऽवष्टब्धत्वात् काष्ठादर्शनमिति
चेत् ? न तेन भावान्तरेण काष्ठस्यानावरणं यतस्ततः काष्ठस्यापरिग्रहः ॥२७२॥