प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

३४४ प्रमाणवार्त्तिके [ अपौरुषेयत्व-
विनाशस्य विनाशित्वम्;
स्यादुत्पत्तेस्ततः पुनः ।
काष्ठस्य दर्शनम्;
हन्तृघाते चैत्रापुनर्भवः ॥ २७३ ॥
यथात्राप्येवमिति चेत् हन्तुनार्मरणत्वतः ।
अनन्यत्वे विनाशस्य स्यान्नाशः काष्ठमेव तु ॥ २७४ ॥
तस्य^१ सत्त्वादहेतुत्वं^१ नातोऽन्या विद्यते गतिः ।
अहेतुत्वेऽपि नाशस्य नित्यत्वाद् भावनाशयोः ॥ २७५ ॥
सहभावप्रसङ्गश्चेदसतो नित्यता कुतः ! ।
न हि नाशो वस्त्रावरणम्; अविनाशित्वप्रसङ्गात् । न च पूर्वापरैकस्वभा-
वस्यावरणं युक्तमित्युक्तम् ।
किञ्च—भावान्तरभूतस्य नाशस्य यद्युत्पत्तिरिष्यते, तदोत्पत्तिलिङ्गाद्
विनाशित्वं नाशस्य स्यात्, घटादिवत् । ततः काष्ठनाशस्य नाशात् पुनः
काष्ठदर्शनं भवेत् ।
ननु चैत्रस्य हन्तुर्व्याघाते कृते चैत्रस्य पुनर्भवो^२ नास्ति यथा,
तथात्रापि काष्ठनाशनिवृत्त्या न काष्ठपुनर्भाव इति चेत् ? न; हन्तुरमरण-
त्वतः । न हि हन्ता मरणं चैत्रस्य; किन्त्वन्य एवेन्द्रियायुर्निरोधः, येन हन्तृ-
मरणे न चैत्रपुनरुज्जीवनप्रसङ्गः । यदि त्विन्द्रियादिनिरोधनिवृत्तिः स्यात्, स्यादेवो-
ज्जीवनम् । तच्च तन्मते प्राप्तम्; निरोधस्योत्पत्तिभावयोरिष्टत्वात् ।
अथ न भावाद्भिन्नो नाशः, किं तर्हि ? अभिन्नः । अनन्यत्वे विनाशस्य
नाशः काष्ठमेव तु स्यात्; तस्य काष्ठस्याग्निसन्निधानात् प्रागेव सत्त्वाद-
हेतुत्वं नाशकाभिमतस्य । नातो भेदाभेदप्रकारादन्या गतिरुत्पत्तिमतोऽस्ति ।
द्विधापि च नाशहेत्वयोगः ।
अहेतुत्वेऽपि नाशस्य नित्यत्वादाकाशादिवत् भावनाशयोरन्योन्या-
भावस्वभावयोः सहभावप्रसङ्गश्चेत् ? ननु नाशस्यासतो नीरूपत्वान्नित्यता कुतः ! ।
१-१. तस्यासत्त्वा०—रा० । २. पुनर्भावो—रा० ।