प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

३४० प्रमाणवार्त्तिके [ अपौरुषेयत्व-
व्यापारादेव तत्सिद्धेः करणानां च कार्यता ।
स्वज्ञानेनान्यधीहेतुः सिद्धेऽर्थे व्यञ्जको मतः ॥ २६३ ॥
यथा दीपोऽन्यथा वापि को विशेषोऽस्य कारकात् ।
करणानां समग्राणां व्यापारादुपलब्धितः ॥ २६४ ॥
नियमेन च कार्यत्वं व्यञ्जके तदसम्भवात् ।
तद्रूपावरणानां च व्यक्तिस्ते विगमो यदि । २६५ ॥
अभावे करणग्रामसामर्थ्यं किं नु¹ तद्भवेत् ।
शब्दाविशेषादन्येषामपि व्यक्तिः प्रसज्यते ॥ २६६ ॥
तस्मात् करणानां व्यापारादेव तेषां वर्णानां सिद्धेः कार्यतैषां युक्ता,
न व्यङ्ग्यता ।
किञ्च—सिद्धे विद्यमानेऽर्थे स्वज्ञानेन कारणेनान्यस्य ज्ञानहेतुर्व्यञ्जको
मतः । प्रदीपो घटस्य यथा ॥ २६२ ॥
अन्यथा वापीति यदि व्यङ्ग्यः प्राक् सिद्धो न भवेत्, तदास्य व्यञ्जकस्य
कारकाद्धेतोः को विशेषः, न कश्चित्; अपूर्वप्रतिपत्तिहेतुत्वाविशेषात् ।
तथा—करणानां समग्राणां व्यापारात् नियमेनोपलब्धितश्च²
कार्यत्वमेव; वर्णानां व्यञ्जके दीपादौ तस्य व्यङ्ग्योपलब्धिनियमस्या-
सम्भवात् । न हि दीप इत्येव घटप्रतीतिः, करणसामग्र्यं तु कार्यमवश्यं
भावयतीति करणसामग्र्ये नियतोपलम्भस्य कार्यतैव ।
तेषां वर्णानां रूपस्य स्तिमितवायवीयावयवसंयोगरूपाणामावरणानां
प्रयत्नप्रेरितेन वायुना विगमो यदि व्यक्तिस्ते मीमांसकस्येष्टा, तदा पूर्वा-
वस्थात्यागे नातिशयो न व्यक्तिः; अनित्यत्वासक्तेः ॥ २६३-२६५ ॥
उपलम्भावरणविगमो वा शब्दालम्बनं ज्ञानं वा व्यक्तिः स्यादिति ? अत्राह—
कार्यं व्यक्तिरशक्या, यस्मादावरणविगमेऽभावे नीरूपे करणग्रामस्य किं नु तत्
सामर्थ्यं भवेत् । क्वचित् कर्त्तव्ये सामर्थ्यं स्यात्, न तु कर्त्तव्याभावे । यदि
समस्तकार्यत्वसम्भवेऽपि शब्दानां न कार्यता, तदा शब्दादविशेषादन्यव्यापारा-
१. न—पाठा० । २. नियमोपलब्धितश्च—रा० ।