पाशुपत सूत्र (भगवान् लकुलीश - कौण्डिन्य प्रणीत पञ्चार्थभाष्य सहित पाशुपत दर्शन मूल)

प्रथमोऽध्यायः। २१
दीप्ताङ्गारसमा नारी घृतकुम्भसमः पुमान् ।
ये प्रसक्ता विलीनास्ते ये स्थितास्ते दिवं गताः ॥
यथाग्निरेधस्संवृद्धो महाज्योतिः प्रकाशते ।
तथेन्द्रियनिरोधेन स्वात्मज्योतिः प्रकाशते ॥
ब्रह्मचर्ये स्थितं धैर्यं ब्रह्मचर्ये स्थितं तपः ।
ये स्थिता ब्रह्मचर्येण ब्राह्मणा दिवि ते स्थिताः ॥
क्षीरं पिबन्ति मधु ते पिबन्ति
सोमं पिबन्त्यमृतेन सार्धम् ।
मृत्योः पुरस्तादमरा भवन्ति
ये ब्राह्मणा ब्रह्मचर्यं चरन्ति ॥”
इत्येवं ब्रह्मचर्यं तन्त्रे सिद्धम् ।
३. तथा सत्यं तन्त्रे सिद्धम् । तच्च द्विविधम् । तद्यथा -
परदृष्टार्थभूतार्थं वचनं वाक्सत्यं चेति । तत्र परदृष्टार्थभूतार्थं
वचनं सत्यं तन्त्रे सिद्धम् । कस्मात् ? । व्याख्यानोपदेशात् (अ० १,
सू० १), विद्वदुपदेशाच्च (अ० ३, सू० १९) । तथा वाक्सत्यमपि
तन्त्रे सिद्धम् । कस्मात् ? । वाग्विशुद्ध्युपदेशात् (अ० ५, सू० २७) ।
इह स्वशास्त्रोक्तं भाषतोऽनृतमपि सत्यमापद्यते । कस्मात् ? । शुद्धिवृद्धि-
करत्वात् । यस्मादाह -
“ स्वर्गमनृतेन गच्छति दयार्थमुक्तेन सर्वभूतानाम् ।
सत्येनापि न गच्छति सतां विनाशार्थमुक्तेन ॥
सत्येनापि न गच्छति सतां विनाशार्थमुक्तेन ॥”

२२ सभाष्य पाशुपतसूत्रे
पुनस्त्वाह—
“गोब्राह्मणार्थेऽवचनं हिमस्ति (१)
न स्त्रीषु राजन् ! न विवाहकाले ।
प्राणात्यये सर्वधनापहारे
पञ्चानृतान्याहुरपातकानि ॥”
सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात् सत्यमप्रियम् ।
प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः ॥
यथा हि तेषामेव भूतानां हितमनृतमपि सत्यमापद्यते, एव-
मिहाप्यस्माकं स्वशास्त्रोक्तं भाषतामनृतमपि सत्यमापद्यते । कस्मात् ? ।
विधिविहितत्वात् । इत्येतदपि तन्त्रे सिद्धम् ।
४. तथा असंव्यवहारस्तन्त्रे सिद्धः । कस्मात् ? ।
अव्यक्त-प्रेत-(अ० ३, सू० १ & १७) उन्मत्त-मूढोपदेशात् (अ० ४,
सू० ६ & ८)। नेह लोके अव्यक्तप्रेतोन्मत्तमूढाः संव्यवहारं कुर्वन्ति
यस्माद्, अतोऽत्रासंव्यवहारस्तन्त्रे सिद्धः । संव्यवहारश्च पुनर्द्विविधः ।
तद्यथा—क्रयविक्रयसंव्यवहारो राजकुलसंव्यवहारश्चेति । अत एक-
तरेणाप्यत्राधिकृतस्यात्मपीडा परपीडा चावर्जनीये भवतः । तत्र
यद्यात्मानं पीडयति, तेनेहैवं लोके दुःखी भवति । स्यात् परं
पीडयति, तत्राप्यस्याधर्मो दुःखादिफलः प्रचीयते । तेनामुष्मिन्
लोके तीव्रं दुःखमनुभवति । तस्मादुभयथापि संव्यवहारो वर्जनीयः ।
भवति ह्यपि—
१. 'न नर्मयुक्तमनृतं हिनस्ति' इति महाभारते आपद्धर्मपर्वणि.
२. मनुस्मृतिः ४—१३८.

प्रथमोऽध्यायः । २३
“ यश्च पापं प्रकुरुते यश्च पापं प्रशंसति ।
सहायश्चोपभोक्ता च सर्वे ते समकर्मिणः ॥ ”
उक्तं हि—
“ विक्रये तु महान् दोषो विक्रयात् पतते यतः ।
एष एव क्रये दोषस्तस्मात् तं परिवर्जयेत् ॥
प्रच्छन्नं कुरुते पापं न मे जानाति कश्चन ।
मुच्यते जनवादेभ्यस्तस्मात् पापान्न मुच्यते ॥ ”
पुनरप्युक्तम्—
“ आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च
द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च ।
अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये
धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम् ॥
नारम्भशीलो न च दम्भशीलः
शास्त्रोपदिष्टानि करोत्यदीनः ।
यमेषु युक्तो नियमेषु चैव
मुनिर्भवत्येष्वजरोऽमरश्च ॥ ”
इत्येवम् असंव्यवहारस्तन्त्रे सिद्धः ।
५. तथा अस्तेयं तन्त्रे सिद्धम् । कस्मात् ? । अवासोपदेशात्
(अ० १, सू० ११), अनुत्सृष्टान्नप्रतिषेधाच्च (अ० ४, सू० ७) । इह
विद्यमानस्याप्येकस्य वाससो मलवदवस्थितस्यावासोपदेशात् परिग्रह-
परित्याग उपदिश्यते । किञ्चान्यदपि । परित्यक्तानामन्नपानादीना-
मुपयोगो दृष्टो यस्मात् । अतोऽत्रास्तेयं तन्त्रे सिद्धम् । स्तेयं च

(दक्षिणपार्श्वे पाठान्तरटिप्पणी / Right margin note):
१. 'अनुपृक्तप्रतिषेधाच्च' इति पाठान्तरम्.

पुनः षड्विधम् । तत्र अदत्तादानम् अनतिसृष्टग्रहणम् अनभिमत-
ग्रहणम् अनधिकारप्रतिग्रहः अनुपालम्भः अनिवेदितोपयोगश्चेति ।
अदत्तस्य ग्रहणमदत्तादानम् । अनतिसृष्टग्रहणं नाम बालोन्मत्त-
प्रमत्तवृद्धदुर्बलानां वित्तापहरणम् । अनभिमतग्रहणं नाम कीटभ्रमर-
पक्षिपतङ्गादीनाम् अनभिमतद्रव्यापहरणम् । अनधिकारप्रतिग्रहो नाम
इह शास्त्रे अनभ्यनुज्ञातानामर्थानां गोभूहिरण्यद्विपदचतुष्पदादीनां
ग्रहणम् । अनुपालम्भो नाम कुहककल्कनदम्भविस्मापनवैर्धापना-
दिभिरुपायैः परेभ्यो हिरण्याच्छादनोपयोगः । अनिवेदितो-
पयोगो नाम भक्ष्यभोज्यलेह्यपेयचोष्यादीनामन्यतमं यत्किञ्चिद् गुरवे-
ऽनिवेदितमुपयुङ्क्ते स उच्यते अनिवेदितोपयोग इति । एवं
षड्विधं स्तेयम् । अस्य षड्विधस्या

:। पञ्चमोऽध्यायः । २५
मृदमापस्तथा यानं पत्रं पुष्पं फलान्यपि ।
असंवृतानि गृह्णीयात् पवित्रार्थीह कार्यवान् ॥
नद्यश्च वाप्यः कूपाश्च तटाकानि सरांसि च ।
असंवृतानि गृह्णीयात् प्राजापत्येन कर्मणा ॥ ”
इत्येवमस्तेयं तन्त्रे सिद्धम् ।
६. अक्रोधस्तन्त्रे सिद्धः । कस्मात् ? । शूद्रप्रतिषेधात्
(अ० १, सू० १३), अतितापोपदेशाच्च (अ० २, सू० १६) ।
इहाध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकानां सर्वद्वन्द्वानां मनसि शरीरे च
उपनिपतितानां सहिष्णुत्वमप्रतीकारश्चेति यस्मात् कृतो(ऽतो)ऽत्राक्रोधः
तन्त्रे सिद्धः । क्रोधश्च पुनश्चतुर्विधः । तद्यथा—भावलक्षणः कर्मलक्षणः
वैकल्यकरः उद्वेगकरश्चेति । तत्र भावलक्षणो नाम सः, यत्रासूयाद्वेष-
मदमानमात्सर्यादयो भावाः प्रवर्तन्ते । कर्मलक्षणो नाम यत्र
कलहवैरसम्प्रहरणाद्या भावाः प्रवर्तन्ते । वैकल्यकरो नाम यत्र
पाणिपादनासाक्ष्यङ्गुलिप्रहरणादयो भावाः प्रवर्तन्ते । उद्वेगकरो
नाम यत्र स्वात्मानं परात्मानं वा प्राणैर्वियोजयति । इत्येवं
चतुर्विधः क्रोधः । अस्य चतुर्विधस्यापि क्रोधस्य परिवर्जनम्
अक्रोधमाहुराचार्याः । तस्माद् देशजातिकुलकर्मसम्बन्धनिन्दायां करण-
क्रियायां कार्यनिन्दायामाहारनिन्दायां वाधिकृतेन क्रोधो न कर्तव्यः ।
तत्र देशनिन्दा तावद् भवति । तद्यथा—यत्र भवान् जातस्तत्र
देशे ब्राह्मणा एव न सन्तीति यदि कश्चिदधिक्षेपं कुर्यात्, तत्र
१. मनुस्मृतिः ४-२०२, २०३.
२. प्रायश्चित्तेनेत्यर्थः.

२२६ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
क्रोधो न कर्तव्यः। तत्रैतत् स्याद् एवम(भि)हिते तीव्रदुःखं मानसमभि-
व्यज्यते । कथमत्र क्रोधो न भविष्यतीति ?। उच्यते—न भविष्यति ।
कस्मात् ? । परिसङ्ख्यानसामर्थ्यात् । इह मनुष्यलोके देशोऽर्थ
नाम मातापितृहेतुकः औपचयिकः कार्यपिण्डः शरीरसञ्ज्ञः । स
तस्माद् भवः(१) । क्षेत्रज्ञस्तु चेतनः सर्वगतः शुचिः । अस्य
चास्माकं चान्तरमविदितम् । अपरिदृष्टार्थे भवानेतद् वा ब्रूयात् ।
अतः क्रोधनिमित्तासम्भवात् परिसङ्ख्यानसामर्थ्येन क्रोधो न कार्यः ।
एवं शेषेष्वपि द्रष्टव्यम् । भवति चापि—
"शृङ्गवान् नखवान् दंष्ट्री विकृतो रुधिराशनः ।
राक्षसो वा पिशाचो वा क्रोधिष्णुर्जायते नरः ॥"
पुनश्चाह—
"कङ्कगृध्रसृगालेषु दंशेषु मशकेषु च ।
पन्नगेषु च जायन्ते नराः क्रोधपरायणाः ॥
विद्विष्टः सर्वभूतानां बह्वमित्रोऽल्पबान्धवः ।
क्रूरधर्मा दुराचारः क्रोधिष्णुर्जायते नरः ॥
क्रुद्धः करोति पापानि क्रुद्धः पापानि भाषते ।
क्रुद्धो भवति निर्लज्जस्तस्मात् क्रोधं विवर्जयेत् ॥"
तथाचोक्तम्—
"यत् क्रोधनो जपति यच्च जुहोति यद्वा
यद्वा तपस्तप्यति यद्ददाति तत्सर्वम् (१) ।
वैवस्वतो हरति पूर्तममुष्य सर्वं
मिथ्या श्रुतं भवति तस्य शमोऽपि तस्य ॥
१. "क्रव्यादो " इति पाठान्तरम्‌०

प्रथमोऽध्यायः । २७
धन्यास्ते पुरुषव्याघ्रा ये बुद्ध्या क्रोधमुत्थितम् ।
शमयन्ति महात्मानो दीप्तमग्निमिवाम्भसा ॥
यतो रूपं ततो ज्ञानं यतो ज्ञानं ततस्तपः ।
यतस्तपस्ततः सिद्धिर्यतः सिद्धिस्ततः क्षमा ॥
क्षमा सर्वपरं मित्रं क्रोधः सर्वपरो रिपुः ।
क्षमावतामयं लोकः परो लोकः क्षमावताम् ॥ ”
एतस्मात् कारणात् क्षन्तव्यमित्येवमक्रोधस्तन्त्रे सिद्धः ।
७. तथा गुरुशुश्रूषा तन्त्रे सिद्धा । कस्मात् ? ।
व्याख्यानोपदेशाद् (अ० १, सू० १), विद्वदुपदेशाच्च (अ० ३, सू० १९) ।
इह चोक्तं विधिं व्याख्यास्यामः (अ० १, सू० १) इति । अत्राङिति
मर्यादायाम् । म इति प्रतिज्ञायां भवति । मयि वर्तते । मयि
तिष्ठतीति । यदि चेष्टे वत्स्यसि यदि चेष्टे स्थास्यसि ततस्ते
वक्ष्यामः । तत्रेष्टमित्यष्टाङ्गं ब्रह्मचर्यं मर्यादामधिकुरुते । तद्यथा—
उत्थानप्रत्युत्थानाभिवादनं(गुरुकार्यं १ ?)गुरुकार्यहितकारी अनुत्तरोत्तर-
वादी पूर्वोत्थायी जघन्यसंवेशी प्रेषिताप्रेषितसर्वकार्यकृतज्ञः सर्व-
निवेदितात्मा दक्षो दाक्षिण्यानुरक्तः स्नानोद्वर्तनसंवाहनादिभिः
क्रियाविशेषैः छायेवानुगतो नित्यमिदं कृतम् इदं करिष्ये किं
करवाणीति भूत्वा गुरवेऽहरहर्वर्तितव्यम् । यस्तु विद्यां गुरोरधिकृत्य
बहुभ्यः संप्रयच्छति, अनेनास्य विद्याया दानेन गुरवः शुश्रूषिता
भवन्ति । क्षीणे च ब्रह्मचर्ये नियतं गुरुषु यद् गौरवं तद्
ब्रह्मचर्यम् । भवति ह्यपि—
१. See गणकारिकाव्याख्या, प्रहृण-etc. page 17.

२८ सभाष्य पाशुपतसूत्रे
“ गुरुर्देवो गुरुः स्वामी गुरुर्माता गुरुः पिता ।
यस्यैवं निश्चितो भावः श्रेयस्तस्य न दूरतः ॥
अग्निसूर्येन्दुतारामिश्चाक्षुषोऽर्थः प्रकाशते ।
भूतं भव्यं भविष्यं च गुरुवाक्यैः प्रकाशते ॥
देशकैर्गम्यतेऽध्वानं(?) देशकैर्गम्यतेऽर्णवः ।
देशकैर्गम्यते स्वर्गो गुरुर्मोक्षस्य देशकः ॥
अमृतस्य प्रदातारं यो गुरुं ह्यवमन्यते ।
षष्टिवर्षसहस्राणि नरकं पर्युपासते ॥
¹गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा यत्र प्रवर्तते ।
कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः ॥
आचार्य पूजयेद् यस्तु सर्वावस्थं हि नित्यशः ।
पूजितस्तेन भवति शिवो वै नात्र संशयः ॥
आचार्यमूर्तिमास्थाय शिवो ज्ञानं प्रयच्छति ।
तस्माद् वै नावमन्तव्य आचार्यः श्रेय इच्छता ॥
ग्रन्थार्थविदुषे नित्यं योगमार्गानुदर्शिने ।
सर्वार्थेनापि कर्तव्यः परितोषो विजानता ॥
ऋचं वा यदि वार्धर्चं पादं वा यदि वाक्षरम् ।
सकाशाद् यस्य गृह्णीयान्नियतं तत्र गौरवम् ॥
लिङ्गकर्त्री यथा माता शास्त्रकर्ता यथा पिता ।
प्रबोधकृद् गुरुस्तेषां तदेवायतनं महत् ॥ ”
इत्येवं ²गुरुशुश्रूषा तन्त्रे सिद्धा ।
१. मनुस्मृतिः २-२००.
२ See गणकारिकाव्याख्या, 3rd कारिका.

प्रथमोऽध्यायः । २९
८. तथा शौचं तन्त्रे सिद्धम् । कस्मात् ? । भस्मस्नानोपदेशात्
(अ० १, सू० २) । तच्च शौचं त्रिविधम् । तद्यथा—गात्रशौचं
भावशौचम् आत्मशौचं चेति । तत्र भस्मस्नानोपदेशात् प्रसिद्धं
भस्मना गात्रशौचम् । आह—यदुक्तं प्रसिद्धं भस्मना गात्रशौच-
मिति एतदेवायुक्तम् । कस्मात् ? । पूर्वोत्तरव्याघातात् । इह
पुरस्तादुक्तं प्रसिद्धा यमा अहिंसादयो भवन्ति (इति) । यदिह
भूयोऽपि अप्रसिद्धं भस्मना गात्रशौचमित्यभिधीयते । तस्मादिदं
पूर्वोत्तरं न संगच्छति । व्याहतं च भवति । एष दोष इत्यतः
पूर्वोत्तरव्याघातात् । तत्र यदुक्तं प्रसिद्धं भस्मना गात्रशौच-
मित्येतदयुक्तम् (?) । उच्यते—नायं दोषः । कस्मात् ? ।
प्रसिद्धिदर्शनात् । इहान्यत्रापि प्रसिद्धं भस्मना गात्रशौचमिति ।
एवं ह्याह—
“ संसर्गजाश्च ये दोषा ये चान्ये पितृमातृजाः ।
अन्नपानकृताश्चैव सङ्करा देहमाश्रिताः ।
सर्वांस्तान् दहते भस्म अस्थिमज्जागतानपि ॥ ”
पुनश्चाह—
“ केशकीटोपपन्नानि दुष्टान्नानि च यानि वै ।
भस्मना स्पृष्टमात्राणि भोज्यान्याहुर्मनीषिणः ॥ ”
पुनरप्युक्तम्—
मद्यं पीत्वा गुरुदारांश्च गत्वा
स्तेयं कृत्वा ब्रह्महत्यां च कृत्वा ।
भस्मोद्ध्वस्तो भस्मराशौ शयानो
रुद्राध्यायी मुच्यते पातकेभ्यः ॥

३० सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
यः स्नानमाचरेन्नित्यमाग्नेयं संयतेन्द्रियः ।
कुलैकविंशमुद्धृत्य स गच्छेत् परमां गतिम् ॥”
एवमन्यत्रापि प्रसिद्धं भस्मना गात्रशौचम् । तस्माद् युक्तं
वक्तुं प्रसिद्धा यमा अहिंसादय इति ।
तथोपस्पर्शनप्राणायामजप्यैः (अ० १, सू० १५-१७) अकलुष-
मतिर्भवतीति भावशौचं तन्त्रे सिद्धम् ।
“भावमन्तर्गतं दुष्टं न स्नानमपकर्षति ।
भावशुद्धिः परा शुद्धिः शेषं शृङ्गारमार्जनम् ॥
मृत्तिकानां सहस्रेण जलकुम्भशतेन च ।
न शुद्ध्यन्ति दुरात्मानः पापोपहतचेतसः ॥
सत्यं शौचं तपः शौचं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
सर्वभूतदया शौचमद्भिः शौचं तु पञ्चमम् ॥
शौचमेव परं तेषां येषां नोत्पद्यते स्पृहा ।
प्रतिग्रहे तथारम्भे इन्द्रियाणां च गोचरे ॥”
यस्मादाह—
“सर्वस्वमपि यो दद्यात् कलुषेणान्तरात्मना ।
न तेन धर्मभाग् भवति भाव एवात्र कारणम् ॥
यथा यथा हि पुरुषः कल्याणीं कुरुते मतिम् ।
तथा तथास्य सिध्यन्ति सर्वार्था नात्र संशयः ॥”
इत्येवं भावशौचं तन्त्रे सिद्धम् ।
तथात्मशौचं तन्त्रे सिद्धम् । कस्मात् ? । यस्मादवमानपरिभव-
परिवादाद्यैरपहतपाप्मा भवति (अ० ३, सू० ३—७) इत्यात्मशौचं
तन्त्रे सिद्धम् । यस्मादन्यैरप्युक्तं—

प्रथमोऽध्यायः । ३१
“कृत्स्नां महीं पर्यटतः सशैलवनकाननाम् ।
अपमानात् परं नास्ति साधनं मनुरब्रवीत् ॥”
इत्येवं शौचं तन्त्रे सिद्धम् ।
९. तथा आहारलाघवं तन्त्रे सिद्धम् । कस्मात् ? ।
भैक्ष-(अ० ५, सू० १४) उत्सृष्ट-(अ० ४, सू० ७) यथालब्धोपदेशात्
(अ० ५, सू० ३२) । स्वल्पमपि अनुपायतोऽर्जितमलघु, प्रभूतमपि
उपायतोऽर्जितं लघ्वेव द्रष्टव्यम् । उक्तं हि—
“चरेन्माधुकरीं वृत्तिं वल्मीकनिचयोपमाम् ।
अक्रुद्धश्चाप्रहृष्टश्च तपस्तद्धि सनातनम् ॥
यश्चरेत् सर्वभोज्येषु भैक्ष्यं च व्यवहारतः ।
भुञ्जीत प्रतिगृह्णीयात् प्रशस्तानां स्वकर्मसु ॥
चातुर्वर्ण्यं चरेद् भैक्ष्यं पतितांस्तु विवर्जयेत् ।
पयश्चापञ्च भैक्ष्यं च सममेतन्न संशयः ॥
भैक्ष्यशेषं तु यो भिक्षुर्यदि किञ्चित् समुत्सृजेत् ।
ग्रासे ग्रासे तु कर्तव्याः प्राणायामास्त्रयस्त्रयः ॥
सन्निधानं न कुर्वीत सर्वावस्थोऽपि योगवित् ।
सन्निधानकृतैर्दोषैर्यतिः सञ्जायते कृमिः ॥
माधूकरमसङ्कल्पं प्राक्प्रवृत्तमयाचितम् ।
तत्तत्कालोपपन्नं च भैक्ष्यं पञ्चविधं स्मृतम् ॥
गृहाद् गृहं पर्यटंस्तु न गृहं परिवर्जयेत् ।
परस्य वचनं श्रुत्वा दुष्टवेश्म विवर्जयेत् ॥
१. 'यदॄच्छया चोपपन्नम्' इति पाठान्तरम्.

१२ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
अदुष्टापतितं साधुं भिक्षुको यो व्यतिक्रमेत् ।
स तस्य सुकृतं दत्त्वा दुष्कृतं प्रतिपद्यते ॥
तथैव च गृहस्थस्य निराशो भिक्षुको व्रजेत् ।
स तस्येष्टं च पूर्तं च भिक्षुरादाय गच्छति ॥
अकृते वैश्वदेवे तु भिक्षुके गृहमागते ।
उद्धृत्य वैश्वदेवार्थं भिक्षुकं तु विसर्जयेत् ॥
वैश्वदेवकृतान् दोषान् शक्तो भिक्षुर्व्यपोहितुम् ।
नहि भिक्षुकृतान् दोषान् वैश्वदेवो व्यपोहति ॥
दशाहं द्वादशाहं वा यत्र भिक्षा न लभ्यते ।
तद् गृहं वर्जयेद् भिक्षुरूषराणीव कर्षकः ॥
चतुरक्षरसंयुक्तां भिक्षां तु समुदाहरेत् ।
एष प्रव्रजिनां धर्मः शेषस्तु क्रयविक्रयः ॥
न हसेन्न चाभिप्रैक्षेत भिक्षामिच्छंस्तु भिक्षुकः ।
गोदोहमात्रं सन्तिष्ठेन्नोपत्तिष्ठेत् कदाचन ॥
जरामरणगर्भभ्यो भीतस्य नरकादपि ।
भयात् क्षपयते यस्मात् तस्माद् भैक्ष्यमिति स्मृतम् ॥
दधिभक्षाः पयोभक्षा येन््ये यावकभाक्षिणः ।
सर्वे ते भैक्ष्यभक्षस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥
तप्तकाञ्चनवर्णेन गवां मूत्रेण यावकम् ।
पिबेद् द्वादश वर्षाणि न तद् भैक्ष्यसमं भवेत् ॥

प्रथमोऽध्यायः । ३३
मासि मासि कुशाग्रेण यः पिबेत् सोममग्रजः ।
भैक्ष्यं चाव्यवहारेण तुल्यं भवति वा न वा ॥
भैक्ष्यमन्नं परं श्रेयो भैक्ष्यमन्नं परं शुचि ।
भैक्ष्यं हि व्रतिनां श्रेष्ठं भैक्ष्यमेव परा गतिः ॥
यद्यज्जलं निर्धमनेष्वपेयं
नदीगतं तत् पुनरेव पेयम् ।
तथान्नपानं विधिपूर्वमागतं
द्विजातिपात्रान्तरितं न दुष्यति ॥
लवणमलवणं वा स्निग्धमस्नेहिकं वा
सहरसविरसं वा शुष्कमन्नं द्रवं वा ।
यदि इह निरवद्यं भुञ्जते भैक्ष्यमन्नं
स खलु भवति भिक्षुर्भिक्षुधर्मादलुप्तः ॥”
तथोत्सृष्टं यथालब्धं च तत्रैवावसरप्राप्तत्वात् प्रतितन्त्रसिद्धान्त-
सिद्धं, सूत्रतोऽर्थनिर्देशं करिष्यामः। इत्येवमाहारलाघवं तन्त्रे सिद्धम् ।
१०. तथा अप्रमादस्तन्त्रे सिद्धः । कस्मात् ? । अप्रमादो-
पदेशात् (अ० २, सू० १२) जप्योपदेशाच्च (अ० १, सू० ८) । इह
नित्यं यमेष्वप्रमत्तेनोपस्थितस्मृतिना भवितव्यम् । उक्तं हि -
“अप्रमादो दमस्त्यागो ब्राह्मणस्य हयाः स्मृताः ।
शीलरश्मिसमायुक्तैर्धेयात्मा मानसे रथे (?) ॥
तं ब्रह्मरथमारुह्य गर्भजन्मजरायुतान् ।
छिन्दन् मृत्युभयान् पाशान् ब्रह्मभूतोऽवतिष्ठते ॥”
इत्येवमप्रमादस्तन्त्रे सिद्धः । एवं प्रसिद्धा यमा अहिंसादयः ।
5

: ॥ १० ॥
Line 17: अत्र एकम् इति संख्या। वास इत्याच्छादने भवति। तस्य
Line 18: वासः पञ्चविधम्। अण्डजं वोड(?ढृ)जं वालजं वल्कलजं चर्मजं वा।
Line 19: यत् कुशलेनाभ्युपायैनोपपद्यते तदेकपटलमनेकपटलं वा ग्राम्यादिभ्यो
Line 20: निष्परिग्रहं कौपीनप्रच्छादनमात्रं लज्जाप्रतीकारार्थं चैकं वासो ग्राह्यम्।
Line 21: १. विशुद्धमुनि has composed 21 slokas closely following the
Line 22: भाष्य. See गणकारिका pages 24 and 25.

Everything looks completely accurate and matches the image exactly.३४ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
आह—अविशेषदोषान्न प्रसिद्धा यमाः। इहान्येषामप्यहिंसादीनि
धर्मसाधनानि। इहापि च शास्त्रे तान्येव। तस्मात् साध्य-
साधननिष्ठास्वप्यविशेषः। उच्यते—न। अतिप्रसङ्गादनेकान्ताच्च।
यदि धर्मसाधनास्तित्वमात्रसाधर्म्यादहिंसादीनां त्यागः क्रियते
[

प्रथमोऽध्यायः । ३५
अस्यैव च सूत्रस्य सामर्थ्यात् सर्वद्रव्यपरित्यागे कृते एकवासोमात्र-
परिग्रहः संस्कर्त्तव्यः शिष्यः । आह—लज्जाविनिवृत्तिरस्य कदा
भवतीति ? । उच्यते—ज्ञानाकलुषाभ्याम् । अत्र यदा प्राप्तज्ञानः
क्षीणकलुषश्च भवति तदा तस्य लज्जानिवृत्तिः ॥ १० ॥
आह—किं विनिवृत्तायामपि लज्जायां नियतमेवैकं वासो
ग्राह्यम्, आहोस्विदनियतमिति ? । उच्यते—अनियतम् । यस्मादाह—
अवासा वा ॥ ११ ॥
अत्र अकारो वासःप्रतिषेधे वर्तते । अवाससा नग्नेन यथा-
जातेन निष्परिग्रहेण भवितव्यम् । आह—अवासस्त्वे किं ते
प्रयोजनम् ? । तद् वाच्यम् एकवासस्त्ववत् । तदुच्यते—निष्परिग्रहार्थम्
अमङ्गलख्यापनार्थं चेति, प्रयोजनद्वयं द्रष्टव्यम् । वाशब्दः शक्त्य-
शक्त्योर्विचारणे । यद्यशक्तस्तदा अनयेनैकवाससा भाव्यम् । यदि
शक्तस्तदा अवाससा नग्नेन यथाजातेन निष्परिग्रहेण भवितव्यमित्यर्थः ।
न तु वा विकल्पे । विकल्पार्थासम्भवादित्यर्थः ॥ ११ ॥
आह—तस्मिन्नायतने प्रतिवसता किमा देहपातादनिर्गच्छतैव
स्थेयं ध्यानैकनिष्ठेन शिलावद्, आहोस्वित् दृष्टोऽस्यायतनान्निर्गमः
भस्मभैक्ष्योदकार्जनादिनिमित्तं, ग्रामादिप्रवेशो वा ? । उच्यते—दृष्टः ।
यस्मात्—
मूत्रपुरीषं नावेक्षेत ॥ १२ ॥
अत्र मूत्रं च पुरीषं च मूत्रपुरीषम् । चार्थे द्वन्द्वसमासः ।
अत्र मूत्रं नाम—यदेतदुदरपर्युषितं निस्सरति बहिः स्रवति तन्मूत्रम् ।

मोचनान्मूत्रम् । मूत्रत्वाभिसम्बन्धाद्धि मूत्रं; लोकादिप्रसिद्धमित्यर्थः ।
पुरीषं नाम—यदेतत् पीतखादितावलीढानामाहारविशेषाणामध्यात्मिकेन
अग्निना परिपक्कमपानेन स्खलति तत् पुरीषम् । पुरान्निर्गतत्वात्
पुरीषत्वाभिसम्बन्धाद् वा पुरीषं, लोकादिप्रसिद्धमित्यर्थः । नकारो
दर्शनप्रतिषेधे । न द्रष्टव्यम् इत्यर्थः । अव इति अपवर्जनं नाम-
प्रतिषेधे जातिग्रहणेन्द्रियान्तरप्रतिषेधे चेत्यर्थः । ईक्ष दर्शने । यदेतन्निजं
बुद्धीन्द्रियं चक्षुरनेन चक्षुषा अनया बुद्ध्या मनुष्यादीनां मूत्रपुरीषं
न द्रष्टव्यम् । न तु गवादीनामित्यर्थः ॥ १२ ॥
आह—किं मूत्रपुरीषसन्दर्शनमात्रमेवास्य प्रतिषिध्यते ? ।
उच्यते—न । यस्मादाह—
स्त्रीशूद्रं नाभिभाषेत् ॥ १३ ॥
अत्र स्त्री च शूद्रश्च स्त्रीशूद्रम् । चार्थे द्वन्द्वसमासः । अत्र
स्त्री नाम सेयं लोकप्रसिद्धा स्तनजघनकेशवती हावभावविलासयुक्ता
पुरुषभावस्वभाविका दिव्या मानुषा अतिरतिरसो विषयमूर्तिरिति
कृत्वा प्रतिषिध्यते । अनुभाषणपूर्विका चास्याः प्राप्तिर्भविष्यतीत्यतः
स्त्री नाभिभाषितव्येत्यर्थः । शूद्रो नामायं लोकादिप्रसिद्धस्त्रिवर्ण-
परिचारकः । शोचनाद् द्रोहाच्च शूद्रः । स खल्वदयालुरिति
कृत्वा प्रतिषिध्यते । किमर्थम् ? । तेनाक्रुष्टश्चाभिहतश्च वा
क्रुद्धस्तद्वधार्थं प्रवर्तते । अतो जातिज्ञानतपःश्रुतहानिर्भवति ।
सूचिते चावमानाद्यभावेऽवमानाद्यभावात् सूचितैर्द्वयोरभावः (?) ।
१. मनुस्मृतिः ४—७७.

प्रथमोऽध्यायः । १७
अंकलुषसूत्रे (अ० १, सू० १८) चास्य दोषनिर्देशं करिष्यामः ।
नकारो भाषणप्रतिषेधे । नाभिभाषितव्यमित्यर्थः । अभिशब्दः
प्रसङ्ग इति । प्रतिषेधे जातिग्रहणे चेतरप्रतिषेधे चेत्यर्थः । भाष
व्यक्तायां वाचि । यदेतत् कर्मेन्द्रियं वाग् अनया वाण्या इति ।
अतः स्त्रीशूद्रं नाभिभाषितव्यमित्यर्थः ॥ १३ ॥
आह—नावेक्षेन्नाभिभाषेदित्युक्तेऽथ किमनेन साधकेनान्धमूक-
वदवस्थातव्यमिति ? । उच्यते—न । यस्मादाह—
यद्यवेक्षेद् यद्यभिभाषेत् ॥ १४ ॥
अत्र यदि यदि इत्याशङ्कायाम् । नाभिभाषेदिति वचना-
न्निषिद्धेऽप्यर्थे गुर्वर्थमात्मार्थं वा भस्मभैक्ष्योदकार्जनादिनिमित्तं ग्रामादीन्
प्रविष्टस्य विण्मूत्रयोः स्त्रीशूद्रयोश्च दर्शनमभिभाषणं च भविष्यतीति
कृत्वा । अत एतदुक्तं सर्वज्ञेन भगवता यद्यवेक्षेद् यद्यभिभाषेद् इति ।
अवश्यं भवेदित्यर्थः ॥ १४ ॥
आह—दृष्टे चाभिभाषिते चोपहतेन निर्घातनं किं कर्तव्यम् ? ।
तदुच्यते—उपस्पर्शनम् । यस्मात्—
उपस्पृश्य ॥ १५ ॥
अत्र उप इत्यभ्युपगमे । अभ्युपगमनेन कलुषमतिनेत्यर्थः ।
स्पृश्य इति भस्मद्रव्यगात्रसंयोजनमेव । उपस्पृश्येति स्नानपर्यायः ।
सचैलोदकस्पर्शनवत् । स च भस्मना कर्तव्यः, नाद्भिः । कस्मात् ? ।
पूर्वोत्तरव्याघातात् । स्नानस्याप्रसङ्गाच्च । उपस्पृश्येति निष्ठा ॥ १५ ॥

आह—उपस्पृश्य यदि कलुषं न क्षीणं स्यात्, ततो निर्घातनं
किं कर्तव्यम् ? । तदुच्यते—साकाङ्क्षत्वान्निष्ठाशब्दस्य प्राणायामः
कर्तव्यः । यस्मादाह—
प्राणायामं कृत्वा ॥ १६ ॥
अत्र प्राणो नाम—य एष मुखनासिकाभ्यां निस्सरति वायुरेष
प्राणः । तस्य आयामो निग्रहो निरोधः स प्राणायामः । स च
पुरुषवृत्तिर्द्रष्टव्यः । कस्मात् ? । ज्ञानेच्छाप्रयत्नपूर्वकत्वात् प्राणायामस्य
च । एकोद्घातो द्विरुद्धातो वा । तथा विंशतिमात्रश्चतुर्विंशतिमात्र-
स्त्रिशन्मात्रो वा । मात्रा त्वक्षिनिमेषकालः । स यथाशक्ति यथाबलं
कर्तव्यः । तस्मादुपस्पृश्य पद्मकस्वस्तिकोपस्थाञ्जलिकाधर्चन्द्रपीठकदण्डा-
यतसर्वतोभद्रादीनामन्यतमेनासनबन्धेन प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा
उपविश्यैतान्यङ्गानि कृत्वा ग्रीवामुन्नाम्य पूरणपूर्वको वा रेचकपूर्वको
वा तावत् कर्तव्यो यावन्निगृहीता वायवो, ध्यानीभूतश्च भवति । तत्र
ध्यानीभूतो नाम यदा दन्तिवदन्तःशरीरं पूर्णं भवति । निगृहीतानां
तु लक्षणं—यदा कूर्मवदन्तःशरीरे उच्छ्वासप्रत्युच्छ्वासा वर्तन्ते स्वच्छे-
न्द्रियश्च भवति, तदा मन्तव्या निगृहीता वायव इति । ततः
शनैः शनैर्मोक्तव्या नासिकया, यथोत्पलपत्रमपि नासापुटस्थं न
कम्पयति । तदत्र प्रभ्राँ³क्रान्तौ क्रमेणाक्रमितव्यः, अन्तर्भावेऽन्तरे
१. उद्घातः—Breathing exercise.
२. 'इयं हि निर्वृतिः पूर्वा संसारादियमुत्तरा' इति बुद्धचरिते.
३. Health restoration.

प्रथमोऽध्यायः । ३९
वायवो भावयितव्याः । अन प्राणने । आङिति आसनबन्ध-
निभृतनिगृहीतकलुषक्षपणविसर्गादिमर्यादामधिकुरुते । यमु बन्धने ।
बन्धयितव्याः । डुकृञ् करणे द्रष्टव्यः । त्वा इति कर्मनिष्ठायाम् ।
विच्छेदवदित्यर्थः ॥ १६ ॥
आह—अथ कृते प्राणायामे यदि कलुषं न क्षीणं स्यात्
ततोऽनेन किं कर्तव्यम् ? । तदुच्यते—जप्यम् । यस्मादाह—
रौद्रीं गायत्रीं बहुरूपीं वा जपेत् ॥ १७ ॥
अत्र त्वाशब्दसामर्थ्याद् गम्यते प्राणसंयमेन समं जप्यं
कर्तव्यम् । उपस्पर्शनवत् । तस्मादत्र रौद्री नाम तत्पुरुषा । रौद्री
च कस्मात् ? । रुद्रस्योपस्थापकत्वाद् रौद्री । रुद्रो वास्यां
चिन्त्यते, रुद्रप्रापकत्वाद् वा रौद्री । आह—सद्योजातादि-
बहुप्रकारा, तत्र का सा रौद्री ? । तदुच्यते—गायत्री ।
अत्र या रौद्री सा गायत्री । गायत्री च कस्मात् ? । गीता
गातारं त्रायत इति । गायत्रे वा छन्दसि वर्तत इति गायत्री ।
अत्र रौद्रीग्रहणाद् वैदिक्यादिगायत्रीप्रतिषेधः । इह तु गायत्री-
ग्रहणात् सद्योजातादीनां प्रतिषेधः । गायत्रीमिति कर्म । बहुरूपी
नामाघोरा । बहुरूपी च कस्मात् ? । बहुरूपस्योक्तपरिग्रहेष्वाकारेषु
वर्तत इति बहुरूपी । बहुरूपो वा अस्यां चिन्त्यत इति, बहु-
रूपप्रापकत्वाद् बहुरूपी । बहुरूपीमिति कर्म । वा इति विकल्पे ।
उभयोरपि ब्रह्मत्वम् उभयोरपि तुल्यार्थसाधकत्वम् उभे अपि
महेश्वरपरिगृहीते इत्यत एकामनेकां वा उपस्पृश्य जपेदिति मानसी
क्रियेत्यर्थः ॥ १७ ॥

४० सभाष्य पाशुपतसूत्रे
आह—उपस्पर्शनप्राणायामजप्याधिकृतस्य का कार्यनिष्पत्तिः ? ।
तदुच्यते—अकलुषत्वम् । यस्मादाह—
अकलुषमतेः ॥ १८ ॥
इति । अत्र अकलुषा यस्य मतिः सोऽयम् अकलुषमतिः ।
बहुव्रीहिसमासः । अत्राकारः कलुषप्रतिषेधे । भावकालुष्यमेवात्र
कालुष्यम् । कथं गम्यते ? । प्राक्सिद्धत्वात् । इह च
पुरस्तादुक्तम् । नावेक्षेद् नाभिभाषेद् (अ० १, सू० १२ & १३)
इत्युक्ते अर्थादापन्नं दृष्टे चाभिभाषिते च द्वेषेच्छाक्रोधा उत्पद्यन्ते ।
ते चोत्पन्ना मतावभिव्यज्यन्ते । कालतिलकादिदर्शनवत्¹ ।
अभिव्यक्तेश्चोच्यते कलुषितोऽहं व्याहतोऽहं मलिनीकृतोऽहमिति ।
अतो द्वेषेच्छाक्रोधनिमित्तत्वान्मूत्रपुरीषस्त्रीशूद्रप्रतिषेधः क्रियते । यदा
त्वेते द्वेषादयो भावा बीजक्षये² सति नोत्पद्यन्ते, तदा परं
भावशौचं प्रत्यवगन्तव्यम् । कलुषमतेरिति । नैमित्तिकं च
कलुषं । न च निमित्तानित्यत्वान्नमित्तिकं नित्यं भवति ।
बीजक्षयेऽङ्कुरवत् । न च यत्रैव कलुषमुत्पद्यते तत्रैवो पस्पर्शनादीनि
कर्तव्यानि । आयतने तु कर्तव्यानि । अथापि कलुषमुत्पन्नं
प्रध्वस्तं स्यात्, तथापि तदर्थं न कर्तव्यानि । यदा तु तदव-
स्थितं- संभवति शिरोरोगादिवत् तदा कर्तव्यानि । अत्र मतिरिति
बुद्धिरित्यनर्थान्तरम् । अत्रापि करणव्यपदेशेनात्मशौचं व्याख्यायत
इत्यर्थः ॥ १८ ॥

१. Black skin diseases.
२. 'तच्चाकलुषत्वं द्विविधम्—परमपरं च । तत्र कलुषत्वबीजसद्भावेऽप्युत्पन्नकलुषत्व-
निरोधि यावदनागतं कलुषं नोत्पद्यते तावत्कालं यदकलुषत्वं तदपरम् । यद्बीजक्षयादत्यन्त-
निमित्तसद्भावेऽपि कलुषं नोत्पद्यते तत् परम्.' गणकारिकाव्याख्या page 6.