पाशुपत सूत्र (भगवान् लकुलीश - कौण्डिन्य प्रणीत पञ्चार्थभाष्य सहित पाशुपत दर्शन मूल)

आह—उपस्पृश्य यदि कलुषं न क्षीणं स्यात्, ततो निर्घातनं
किं कर्तव्यम् ? । तदुच्यते—साकाङ्क्षत्वान्निष्ठाशब्दस्य प्राणायामः
कर्तव्यः । यस्मादाह—
प्राणायामं कृत्वा ॥ १६ ॥
अत्र प्राणो नाम—य एष मुखनासिकाभ्यां निस्सरति वायुरेष
प्राणः । तस्य आयामो निग्रहो निरोधः स प्राणायामः । स च
पुरुषवृत्तिर्द्रष्टव्यः । कस्मात् ? । ज्ञानेच्छाप्रयत्नपूर्वकत्वात् प्राणायामस्य
च । एकोद्घातो द्विरुद्धातो वा । तथा विंशतिमात्रश्चतुर्विंशतिमात्र-
स्त्रिशन्मात्रो वा । मात्रा त्वक्षिनिमेषकालः । स यथाशक्ति यथाबलं
कर्तव्यः । तस्मादुपस्पृश्य पद्मकस्वस्तिकोपस्थाञ्जलिकाधर्चन्द्रपीठकदण्डा-
यतसर्वतोभद्रादीनामन्यतमेनासनबन्धेन प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा
उपविश्यैतान्यङ्गानि कृत्वा ग्रीवामुन्नाम्य पूरणपूर्वको वा रेचकपूर्वको
वा तावत् कर्तव्यो यावन्निगृहीता वायवो, ध्यानीभूतश्च भवति । तत्र
ध्यानीभूतो नाम यदा दन्तिवदन्तःशरीरं पूर्णं भवति । निगृहीतानां
तु लक्षणं—यदा कूर्मवदन्तःशरीरे उच्छ्वासप्रत्युच्छ्वासा वर्तन्ते स्वच्छे-
न्द्रियश्च भवति, तदा मन्तव्या निगृहीता वायव इति । ततः
शनैः शनैर्मोक्तव्या नासिकया, यथोत्पलपत्रमपि नासापुटस्थं न
कम्पयति । तदत्र प्रभ्राँ³क्रान्तौ क्रमेणाक्रमितव्यः, अन्तर्भावेऽन्तरे
१. उद्घातः—Breathing exercise.
२. 'इयं हि निर्वृतिः पूर्वा संसारादियमुत्तरा' इति बुद्धचरिते.
३. Health restoration.